سەرەکی » دۆسێ » ده‌ورانی‌ حوكمڕانی مه‌لیك مه‌حموود له‌ كوردستان ‌(9/10/1922 بۆ 4/3/1923)

ده‌ورانی‌ حوكمڕانی مه‌لیك مه‌حموود له‌ كوردستان ‌(9/10/1922 بۆ 4/3/1923)

م. شێخ فوئاد به‌رزنجی

بەشی یەکەم

ئه‌وه‌ی ڕاسته‌و باسكراوه‌و ویژدانی تێدا به‌كارهاتووه‌ چی له‌سه‌ر زاری نه‌وه‌كانمان له‌ ڕابردوو له‌ ئێستاشدا شێخ مه‌حمود ئه‌و پایه‌دارو گه‌وره‌ تێكۆشه‌ره‌ی كورد بووه‌، كه‌ به‌ هیچ جۆرێك مه‌رامی به‌ هیچ ده‌سه‌ڵاتێك نه‌بوو، ته‌نها ئه‌وه‌ نه‌بێت ویستویه‌تی كورد بگاته‌ مافه‌كانی كه‌ لێیان زه‌وت كردووه‌، هه‌ر له‌ پێشتردا له‌ جه‌نگه‌كانی نێوان ده‌سه‌ڵاتی سه‌فه‌وی و عوسمانی، كاتێك ئه‌م دوو هێزه‌ كه‌ له‌ ڕاستیدا بوونه‌ هۆكاری به‌شكردنی خاكی كوردستان له‌ ساڵانی (1555)ز دا كه‌ دوای ئه‌وه‌ی به‌هۆی زۆری ئه‌و جه‌نگانه‌ی ڕوویاندا، كه‌‌ پێشتریش په‌یماننامه‌ی تر له‌ نێوانیاندا مۆر كرا بوو، به‌ڵام له‌ په‌یماننامه‌ی ساڵی (1555) كه‌ به‌ په‌یماننامه‌ی ئه‌ماسیه‌ ناسراوه‌ به‌سترا، ئیتر هه‌ر دوو لا به‌ ته‌واوی دانیان نا به‌ ده‌سه‌ڵاتی یه‌كتر و ئه‌و ناوچانه‌ی كه‌ كه‌وتنه‌ بن ده‌ستی هه‌ر یه‌كه‌ له‌م دوو هێزه‌، واته‌ كوردستان به‌ فه‌رمی بوو به‌ دوو به‌شه‌وه‌، وه‌ دواتر له‌ په‌یماننامه‌ی زه‌هاودا كه‌ له‌سه‌ر خاكی كوردان و به‌جۆرێكی یه‌كلاكه‌ره‌وه‌تر له‌نێوان سوڵتان مورادی چواره‌می عوسمانی و شاسه‌فی كوردستان له‌نێوان هه‌ردوولا دابه‌شكرا.
ئه‌م ململانێیانه‌ هه‌تا سه‌ده‌ی هه‌ژده‌و دواتریش به‌رده‌وام بوو، هه‌تاكو كار گه‌یشته‌ ئه‌وه‌ی له‌ سه‌رده‌می سوڵتان مه‌حمودی دووه‌م (1808- 1839) بڕیاردرا ده‌سه‌ڵاتی قه‌واره‌ خۆماڵییه‌كان نه‌هێڵن و كۆتاییان به‌ سه‌رده‌می میرنشینه‌كانیش هێنا.
هه‌موو ئه‌م ماوانه‌ به‌جۆرێك له‌ جۆره‌كان كوردستان بۆ به‌رژه‌وه‌ندی هه‌ر یه‌ك له‌م هێزانه‌ وه‌ك ده‌سه‌ڵاتی خۆماڵی ڕۆڵیان بینیوه‌، به‌تایبه‌ت دوای ڕێكه‌وتنی مه‌لا ئیدریسی به‌دلیسی (كورد) و ده‌وڵه‌تی عوسمانی، كه‌ زیاتر له‌ (15) ساڵی خایاند، له‌م ماوه‌یه‌دا ئه‌م میرانه‌ وه‌ك حكومه‌تی كوردی حكومیان كردووه‌، هه‌تا ئه‌و كاته‌ی ده‌وڵه‌تی عوسمانی و سه‌فه‌وی به‌رژه‌وه‌ندییان له‌گه‌ل كورد نه‌ما. له‌م قۆناغه‌دا خاكی كوردستان بووه‌ جێگه‌ی ململانێ و زیانی زۆری به‌كه‌وت، له‌م نێوه‌نده‌دا سه‌دان پیلان گێڕدراوه‌ بۆ له‌ناوبردنی كه‌سایه‌تییه‌ ‌كورده‌كان، به‌تایبه‌ت شێخ سه‌عید كه‌ له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌تی عوسمانییه‌وه‌ له‌ موسڵ له‌گه‌ل شیخ ئه‌حمه‌دی كوڕیدا به‌ پیلانێك له‌ ساڵی (1908) شه‌هید ده‌كرێن. له‌ دوای هه‌موو ئه‌م ئازارانه‌و ئازادبوونی شێخ مه‌حموود و دروستبوونی وه‌ك كه‌سایه‌تی و سه‌ركرده‌یه‌كی به‌هێز هاته‌ مه‌یدانی شۆڕش و تیكۆشان. وه‌ دواتر ئه‌و هیوایه‌ی كه‌ شێخ مه‌حموود هه‌یبوو به‌ ئینگلیزه‌كان بۆ ئه‌وه‌ی كورد له‌ ژێر ده‌ستی زوڵم و زۆری ده‌وڵه‌تی عوسمانی به‌ناو خه‌لافه‌تی ئیسلامی ده‌رباز بكه‌ن و مافه‌ زه‌وت كراوه‌كانیان بۆ بگێڕنه‌وه‌، واته‌ ده‌یویست ئینگلیزه‌كان یاره‌ی شێخ مه‌حموود بده‌ن له‌دوای وێرانكاریه‌كانی جه‌نگی یه‌كه‌می جیهانی، وه‌ سوود له‌ جۆری حوكم و ده‌سه‌ڵاتی ئه‌وان وه‌ربگرێت، بۆ ئه‌وه‌ی حكومه‌ته‌كه‌ی به‌ڕێوه‌ ببات. وه‌ ئیتر كورد دوور بیت له‌ چاوی ته‌ماعكاری تورك و فارس و عه‌ره‌ب، وه‌ ئه‌م پێشوازییه‌ی شێخ مه‌حموود ئه‌وه‌ بوو كه‌ هاتنی ئینگلیزه‌كان ڕزگاربوونه‌ له‌ توركه‌كان و حوكمه‌كه‌یان كه‌ چه‌ندین ساڵه‌ كورد پێیانه‌وه‌ ده‌تلێته‌وه‌و باج و سه‌رانه‌ له‌ كورد ده‌سێنن و مافه‌كانیان زه‌وت ده‌كه‌ن.
له‌ به‌شی یه‌كه‌مدا له ده‌ورانی‌ یه‌كه‌م حكومه‌تی شێخ مه‌حموود دا ئه‌وه‌مان ی ه‌كلا كرده‌وه‌و ئاواته‌كانی نه‌هاته‌دی و كۆتایی به‌ یه‌كه‌م حوكمداری شێخ مه‌حموود هات به‌ دوور خستنه‌وه‌ی بۆ هندستان. یه‌كه‌م خولی ڕاسته‌وخۆی ئینگلیز له‌ سلێمانی له‌ (19/6/1919) ده‌ستی پێكرد. له‌ (4/9/1922) به‌رده‌وام بوو، واته‌ هه‌تا گه‌ڕانه‌وه‌ی شێخ مه‌حموود له‌ هندستان، وه‌ له‌م ماوه‌یه‌دا ده‌ورانی مه‌جلیسی میللی كوردستان پێش هاتنه‌وه‌ی شێخ مه‌حممود كه‌ ئینگلیزه‌كان شێخ قادری حه‌فید له‌ ئابی (1922) ده‌هێننه‌وه‌‌و ڕێگه‌ی ئه‌ده‌ن له‌ به‌غداوه‌ بێته‌وه‌ بۆ سلێمانی. له‌ سه‌ره‌تادا دووه‌م نیوه‌ی ئه‌و مانگه‌ ده‌چێته‌ (داریكه‌لی) و سه‌ره‌تای ئه‌یلولیش گه‌یشته‌وه‌ سلێمانی.
(گوڵد سیمیسی) حاكمی سیاسی له‌ به‌یانیه‌كی زوودا له‌ (5/9/1922) دا شێخ قادر و ئه‌ندامانی مه‌جلیسی لیوا مسته‌فا پاشا و حه‌مه‌ ئاغای ئه‌وڕه‌حمان ئاغا و عه‌بدولفه‌تاح چه‌له‌بی و مه‌جید ئه‌فه‌ندی حاجی ڕه‌سوڵ ئاغا (كانێسكان) و له‌ ئه‌شراف ئه‌حمه‌د به‌گی تۆفیق به‌گی بان كرده‌ كه‌ناری شار شوێنی (ته‌یاره‌كان‌) و كۆبوونه‌وه‌ی پێكردن و بڕیاری كشانه‌وه‌ی هه‌موو مه‌ئمورانی ئینگلیزی له‌ شار پێڕاگه‌یاندن و مه‌جلیسێكی لیوای به‌سه‌رۆكایه‌تی شێخ قادر لێ پێكهێنان و هه‌موو عه‌سكه‌ر و پۆلیس و ئه‌وانه‌ی هه‌ر له‌ هه‌وه‌ڵ جار داوای هێنانه‌وه‌ی شێخ مه‌حموودیان لێكرد كه‌ بیگێڕنه‌وه‌ بۆ سلێمانی و((پێیان وتن كه‌ شێخ مه‌حموود پێشوازی له‌ ئێوه‌ كرد، به‌ڵام ئێوه‌ له‌ ئه‌نجامی ئه‌و پێشوازی و هیوایه‌ی كه‌ به‌ ئێوه‌ی هه‌بوو گه‌یشته‌ دورگه‌كانی هندستان)). له‌ دوای ئه‌مه‌ هه‌موو كاربه‌ده‌ستان و مه‌ئمورانی ئینگلیز برانه‌وه كه‌ركوك، ئه‌م گه‌ڕانه‌وه‌ی ئینگلیز بۆ كه‌ركوك به‌ په‌له‌ بوو، چونكه‌ به‌ فڕۆكه‌ گوێزرانه‌وه‌. شار چۆل بوو درایه‌ ده‌ستی ئه‌و مه‌جلیسه‌ و له‌ دائیره‌ی حكومه‌تدا كۆبوونه‌وه‌و بۆ ئه‌وه‌ی ڕێگه‌و شوێن بۆ به‌ڕێوه‌بردنی شار دابنێن. ڕێكه‌وتن له‌سه‌ر پاراستنی ئاسایش، كۆمه‌ڵێك له‌ ئه‌شرافانی شارو گه‌وره‌ پیاوانی تر بانگ كرا. وه‌ ڕێكه‌وتننامه‌یه‌كیان ئیمزا كرد، كه‌ كه‌س دوای كاری شه‌خسی و به‌رژه‌وه‌ندی كه‌سی نه‌كه‌وێت، به‌رژه‌وه‌ندی نیشتمانی و گه‌ل و میلله‌ت بپارێزن، لیژنه‌كه‌ی دروستكرا بۆ پاراستنی شار و ئه‌منیه‌ت (12) دوانزه‌ كه‌س بوو، كه‌ ئه‌و ئه‌ركه‌ش به‌ یونس عه‌بدولقادر (ماهی) سپێردرا كه‌ خۆی فه‌رمانده‌یه‌كی پێشووی سوپای لیبی بوو، به‌ شه‌وو ڕۆژ ئاسایشی شاری ده‌پاراست‌.
یونس په‌یوه‌ندی به‌ (ئه‌دمۆنز) ه‌وه‌ هه‌بوو به‌ به‌رده‌وامی له‌ ڕێگه‌ی پۆسته‌خانه‌وه‌ له‌ كه‌ركوك، بۆیه‌ (5) پێنج چه‌كداری جوڵانه‌وه‌ له‌ ڕانیه،‌ له‌پڕ گرتیان و بردیانه‌ ڕانیه‌. دیاره‌ پێشتر له‌ ساڵی 1922 به‌شێكی منه‌وه‌رانی سلێمانی لایان باشتر بوو هه‌لومه‌رجی ئێران بۆ شۆڕش له‌ كوردستان باشتره‌، بۆیه‌ بڕیاریاندا بچنه‌ پاڵ جووڵانه‌وه‌كه‌ی سمكۆی شكاك، له‌وانه‌ی بڕیاریاندا پاڵپشتی ئه‌م شۆڕشه‌ بن (سدیق شاوه‌یس و ڕه‌شید جه‌وده‌ت و عارف سائیب و فایه‌قی ئیسماعیل به‌گ و ماجید مسته‌فاو فوئاد مه‌ستی) ڕوویان كرده‌ ئه‌و دیوو بیستیان وه‌زیری جه‌نگی ئێران ڕایگه‌یاندووه‌ جوڵانه‌وه‌كه‌ی سمكۆ شكێندراوه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ ناچار گه‌ڕانه‌وه‌، له‌ دێی چنگیان بیستیان ئینگلیز سلێمانی به‌جێ هێشتووه‌و شێخ قادر بۆته‌ ده‌سه‌ڵاتداری شار، ئیتر هاتنه‌وه‌، به‌ڵام له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كه‌س شیاوی شوێنی شێخ مه‌حموود نه‌بوو (گۆڵد سمیش) ناچار بوو ڕابسپێرێ شێخ به‌ هه‌مان پله‌و پایه‌ی پێشویه‌وه‌ بهێننه‌وه‌، ئه‌وه‌ بوو له‌ (27/1/1922) له‌ دورگه‌ی هه‌نگامه‌وه‌ گوێزرایه‌وه‌ بۆ كوێت. ڕۆژی (12/9) ی ئه‌و ساڵه‌ش له‌وێوه‌ هێنرایه‌ به‌غدا. بیرمان نه‌چێت كه‌ له‌ به‌رواری (6/9/1922) كه‌ریم به‌گی فه‌تاح به‌گ و محه‌مه‌د ئه‌مین ئاغای فه‌قێ قادر و فه‌قێ محه‌مه‌دی حاجی سه‌رۆكی ڕه‌شه‌وه‌ند و كوڕانی كاك عه‌بدوڵڵا عه‌زیز خالید و ئه‌تباعیان، هاتنه‌ ناو شاری سلێمانی كه‌ پێشتر شێخ عه‌بدولقادری گولله‌ نه‌بڕی حاكمی سه‌نگاو و شێخ مسته‌فای كوڕی و پیاوه‌كانیان هاتبوونه‌ ناو شاری سلێمانی كه‌ سه‌رقاڵی هێمنی و ئاسایش بوون.
به‌ فه‌رمانی شێخ قادرله‌ (7/9/1922) كۆبوونه‌وه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی دائیره‌ی سیاسیدا. بۆ ئه‌مه‌ش له‌ دوای نوێژی هه‌ینی ئه‌م هه‌له‌یان قۆسته‌وه‌، كه‌ بڕیاری ئه‌م سێ خاڵه‌یاندا:
1/ پێكهێنانی حكومه‌ت بۆ كوردستان.
2/ قبوڵ و پێشوازی عه‌سكه‌ری تورك.
3/ هه‌ڵوێست به‌رامبه‌ر حكومه‌تی ئینگلیز.
كه‌ به‌ گشتی لایه‌نگیری دامه‌زراندنی حكومه‌تی كوردستان بوون، له‌م كاته‌دا مسته‌فا پاشای یاموڵكی گیراو به‌ هه‌وڵی منه‌وه‌ران به‌ردرا، بارودۆخ ئارام كرایه‌وه‌. له‌ دوای هه‌موو ئه‌مانه‌ شێخ قادر له‌ ڕۆژی (8/9/ 1922) شێخ قادر، سه‌ید ئه‌حمه‌دی هه‌نجیره‌ی به‌‌ ئۆتۆمۆبیل نارده‌ كه‌ركوك بۆ په‌یجۆری هه‌واڵی شێخ مه‌حموود (10/9/1922) سه‌ید محه‌مه‌دی جه‌باری و پیاوانی له‌ چه‌مچه‌ماڵه‌وه‌و، محه‌مه‌د ئاغای عه‌لی ئاغای پشده‌ر له‌ قه‌ڵادزێوه‌ هاتنه‌ سلێمانی (11/9/1922) هه‌مه‌وه‌نده‌كان چوونه‌وه‌ بۆ چه‌مچه‌ماڵ و سورداش (12/9/1922) سه‌ید ئه‌حمه‌دی هه‌نجیره‌ له‌ كه‌ركوكه‌وه‌ هاته‌وه‌ ئه‌و هه‌واڵه‌ی هێنایه‌وه‌ كه‌ شێخ مه‌حموود له‌كوێته‌وه‌ به‌ره‌و به‌غدا جوڵاوه‌.
لێره‌دا ئه‌وه‌ی كه‌ زۆر گرنگه پرسیارێكه‌ كه‌ دێته‌ ئاراوه،‌ ئایا بۆچی شێخ مه‌حموودیان له‌ وڵاتی كوێتی عه‌ره‌بی یه‌وه هێنایه‌وه‌؟ بۆچی سه‌رانی ئینگلیز ویستیان شێخ مه‌حموود وڵاتی كوێت له‌و سه‌حرایه‌دا ببینێ و دواتر له‌وێوه‌ بۆ به‌غدا و بۆ ئه‌وه‌ی مه‌لیك فه‌یسه‌ڵ ببینێ. لێره‌دا شێخ مه‌حموود زۆر نیگه‌ران ده‌بێ كاتێ كه‌ فه‌یسه‌ڵ ده‌بینێ و بۆته‌ مه‌لیك، چونكه‌ به‌ مافی ئه‌وی نه‌ده‌زانی.
له‌ شاری سلێمانی ئه‌و ماوه‌یه‌ هه‌ڵگرتنی چه‌ك به‌ هه‌موو جۆرێك قه‌ده‌غه‌ كرا، به‌پێی فه‌رمانی سه‌رۆكی مه‌جلیسی میللی، ئه‌وانه‌ی كه‌ هاتبوونه‌ لای شێخ قادر. شێخانی تیمار و شێخ ئه‌وڕه‌حمانی داراغا بۆ پاراستنی كاروان و ڕێگای به‌غدا ڕاسپێردران.
ئه‌وانه‌ی به‌ خۆیان و سواره‌كانیانه‌وه‌ شاریان ده‌پاراست؛ شێخ عه‌‌بدولقادری سه‌نگاوو شێخ مسته‌فای كوڕی بووه‌، وه‌ شێخ عه‌بدولكه‌ریمیش ده‌وری له‌ پارێزگاری له‌ ئاسایشی ناوه‌وه‌و ده‌ره‌وه‌ی شار بینی.
له‌ ڕاستیدا چۆڵكردنی شاری سلێمانی له‌لایه‌ن غه‌زه‌ته‌ی نه‌جمه‌و به‌غداو ئه‌و چۆڵكردنه‌ شاری سلێمانی یان به‌ سه‌ربه‌خۆیی بۆ كوردستان لێكدایه‌وه‌، چونكه‌ دوای ئه‌وه‌ی ڕۆژی (15/9/1922) له‌ مزگه‌وتی گه‌وره‌دا هه‌موو ئه‌هالی و سه‌رانی عه‌شایه‌ر كۆبوونه‌وه‌ بڕیار درا به‌ به‌یداخی میللی كوردستان هه‌ڵ كه‌ن، بۆیه‌ به‌رزیان كرده‌وه‌و له‌سه‌ر دائیره‌كانی حكومه‌ت و قشڵه‌ی عه‌سكه‌ریش هه‌ڵكرا. ده‌ستڕێژی تفه‌نگ و تۆپ ته‌قێنرا. ئه‌حمه‌د به‌گی تۆفیق به‌گیش گه‌ڕایه‌وه‌ له‌و سه‌فه‌ره‌ی كه‌ شێخ قادر ناردبووی بۆ لای سه‌رانی پشده‌ر له‌ (15/9/1922) واته‌ (توركه‌كان).
لێره‌وه‌ ئینگلیز به‌ ته‌واوی نائومێد بوو كه‌ بتوانێ توركه‌كان ده‌رپه‌ڕێنێ له‌ ڕه‌واندز و پشده‌ر و ڕانیه‌ بۆ ئه‌و دیو سنوور. وه‌ گه‌شنته‌ ئه‌وه‌ی كه‌ بڕیاری هێنانه‌وه‌ی شێخ مه‌حموود بده‌ن به‌كاری بهێنن و داوا له‌ توركه‌كان بكات ئه‌و ناوچانه‌ چۆڵ بكه‌ن، وه‌ هه‌روه‌ها گفت بده‌ن كه‌ شێخ مه‌حموود كه‌ كه‌ركوك و هه‌ولێر و ئاكرێ و ناوچه‌ كورد نشینه‌كانی ویلایه‌تی موسڵ بخه‌نه‌ ژێر ده‌ستی.
میجه‌ر گۆڵد سمیس(13/9/1922) نامه‌یه‌ك بۆ شێخ عه‌بدولكه‌ریم قادر كه‌ره‌می نووسیبوو كه‌ شێخ مه‌حموود و شێخ حه‌مه‌ غه‌ریب ئه‌مڕۆ ده‌گه‌نه‌ به‌غداد، له‌وێوه‌ ڕووده‌كه‌نه‌ كفری.
به‌ گزادانی جاف حسێن به‌گ و ئه‌حمه‌د موختار به‌گ و حه‌مید به‌گ و محه‌مه‌د به‌گی فه‌تاح به‌گ و جه‌مال به‌گی جه‌میل به‌گ و ئه‌حمه‌د به‌گی محه‌مه‌د به‌گ، له‌سه‌ر داوای شێخ قادر هه‌موویان هاتنه‌ سلێمانی و له‌ (19/9/1922) گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ هه‌ڵه‌بجه‌.
شێخ مه‌حموود (20/9/1922) به‌ شه‌مه‌نده‌فه‌ر له‌ به‌غداده‌وه‌ جوڵا. به‌یانی (21/9/1922) گه‌شته‌ وێستگه‌ی كه‌نگربانی كه‌ (4) چوار میل له‌ كفرییه‌وه‌ دووره‌و له‌وێ حه‌شاماتی كفری و عه‌شایه‌ره‌كان زۆربه‌یان به‌سواری بۆ پێشوازی له‌‌ گه‌ڕانه‌وه‌ی شێخ مه‌حموود وه‌ستابوون‌ به‌جۆرێك مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵدا كرد كه‌ وێنه‌ی ده‌گمه‌ن بوو، فڕاندیان و هوتافی سه‌ركه‌وتنیان ده‌كێشاو وه‌ك سه‌ركرده‌یه‌كی سه‌ركه‌وتوو پێشوازیان كرد.
پێش ئه‌وه‌ی مسته‌فا پاشاو ئه‌حمه‌د به‌گی تۆفیق به‌گ و حه‌مه‌ ئاغای ئه‌وڕه‌حمان ئاغاو عیززه‌ت به‌گی وه‌سمان پاشاو ئیبراهیم ئه‌فه‌ندی ئه‌فسه‌ری عه‌سكه‌ری، كه‌ شێخ داوای كردبوو شه‌وی (19/9/1922) له‌ چه‌مچه‌ماڵ و كه‌ركوكه‌وه‌ چوونه‌ كفری، بتوانێ وته‌یه‌كی به‌خێرهاتنه‌وه‌ بخوێنێته‌وه‌، ئه‌دمۆنز ده‌ڵێت: ئه‌ندامانی ئه‌م وه‌فده‌ خۆیان به‌كاربه‌ده‌ستی حكومه‌تی نیشتیمانی كاتی كورد داناوه‌.
شێخ مه‌حموود له‌ كفری چاوی به‌ خانه‌دانه‌كانی وه‌ك: (سه‌ید موحسین ئاغا و جه‌میل به‌گی بابان و سه‌ید عومه‌ر ئاغا و سه‌ید قادر ئاغا و حاجی ڕه‌شید ئاغا) كه‌وت. میوانداریه‌كی زۆریان نواند، به‌گزاده‌كانی جافیش كه‌ریم به‌گی فه‌تاح به‌گ و حه‌مید به‌گ و ئه‌حمه‌د موختار به‌گ چوون بۆ كفری بۆ لای شێخ مه‌حموود، دوایی چوونه‌وه‌ كه‌لار بۆ ئه‌وه‌ی بێنه‌ سلێمانی.
شێخ مه‌حموود له‌ (25/9/1922) ئه‌وانه‌ی له‌گه‌ڵ شێخدا كه‌ به‌ پێشنیاری شێخ مه‌حموود و مه‌ندوبی سامی هاتبوونه‌ كفری له‌گه‌ڵ وه‌فده‌كه‌ی شاری سلێمانیدا گه‌شتنه‌ شاری سلێمانی. له‌م سه‌روبه‌نده‌دا توركه‌كان كۆمه‌ڵێ پڕوپاگه‌نده‌یان بڵاوكرده‌وه‌ كه‌ ئه‌گه‌ر خه‌ڵكی شاری سلێمانی نه‌چێت به‌ پیر عه‌سكه‌ری توركه‌وه، ئه‌وا به‌ هێزی پشده‌ر شاری سلێمانی كۆنتڕۆڵ ده‌كه‌ن و مسته‌فا پاشا و هاوڕێكانی ده‌گرن، پله‌ی پاشا ده‌درێته‌ هه‌باسی مه‌حموود ئاغای پشده‌ر.
شێخ مه‌حموود به‌ خۆی و یاوه‌ره‌كانی و ئه‌وانه‌ی چوو بوون به‌ پیریه‌وه و هه‌زار سه‌ربازی سواره‌ له‌ ڕێگای قادركه‌ره‌مه‌وه‌ ڕوویان كرده‌ داریكه‌لی، یه‌كه‌م شه‌و له‌ناو داودهه‌دا دێی عه‌زیز ئاغای عه‌باس ئاغاو، دووه‌م شه‌و له‌ قادركه‌ره‌م له‌ ماڵی شێخ عه‌بدولكه‌ریم و، سێیه‌م شه‌و له‌ مه‌مله‌حه‌و، چواره‌م شه‌و له‌ داریكه‌لی له‌ ده‌وڵه‌تخانه‌ی خۆی حه‌سایه‌وه‌، داریكه‌لی به‌ خه‌ڵكێكی زۆر له‌ پێشوازیكه‌ران ته‌نرابوو.
لێره‌وه‌ شێخ مه‌حموود له‌ ڕێگادا مه‌زبه‌ته‌ی به‌ چه‌ندین شێخی تاڵه‌بانی و سه‌رگه‌وره‌ی تر ئیمزا كرد تا ببێته‌ به‌ڵگه‌نامه‌ی داوای دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تێكی كوردی به‌ پێشه‌وایه‌تی خۆی ڕۆژی (30/9/1922) هه‌واڵ گه‌شت كه‌ شێخ مه‌حموود له‌ دوای هه‌تاوكه‌وتنه‌وه‌ له‌ داریكه‌لی یه‌وه‌ جوڵاوه‌، عه‌سكه‌ری پیاده‌و شاگردانی مه‌كته‌ب به‌یداخی كوردستانیان به‌ ده‌سته‌وه‌ بوو. شێخ مه‌حموود كاتژمێر1:30 گه‌شته‌ شاری سلێمانی. خانووی میرزا فه‌ره‌جی حاجی شه‌ریفی بۆ سازكرا. تۆپ ته‌قێنراو نمایشی سه‌ربازی بۆ سازكرا، خه‌ڵك گوڵبارانی شێخیان كرد، وه‌ك پێشه‌واو حوكمداری كوردستانی سه‌ربه‌خۆ به‌خێرهاتنه‌وه‌ی لێ كرا. خه‌ڵك جوابی مه‌فره‌زه‌كه‌ی توركیان كرد كه‌ شاری سلێمانی چۆڵ بكه‌ن، (7/10/1922)‌ چۆڵیان كرد..
‌ ‌ ‌ له‌ڕاستیدا پێش گه‌شتنه‌وه‌ی شێخ مه‌حموود بۆ سلێمانی به‌رنامه‌ی زۆر دانرابوو بۆ پێشوازی، له‌وانه‌ مامۆستا زێوه‌ر كه‌ (نه‌شیدی ئیستیقبالی- گۆرانی به‌پیره‌وه‌چوون) ی ئاماده‌ كردبوو، كه‌ فێری قوتابییه‌ ده‌نگ خۆشه‌كانی كردبوو، كه‌ هێشتا شێخ مه‌حموود له‌ به‌غدا بوو، ئه‌م گۆرانییه‌ جار جاره‌، قوبییانی قوتابخانه‌كه‌ی نموونه‌ی سه‌عاده‌ت ده‌یانخوێنده‌وه‌، له‌ ڕاستیدا خه‌یاڵی سه‌رگرتنی ئه‌و ته‌قه‌لایانه‌ی ده‌هێنا به‌ بیرا، كه‌ له‌ ڕێی ئازادیا په‌خش ده‌كرا، هیوای گه‌شتن به‌ ئامانج و په‌یابوونه‌وه‌ی كوردستانی سه‌ربه‌خۆی ده‌ژیانده‌وه‌، وه‌ك گێڕدراوه‌ته‌وه‌ خه‌ڵك به‌ره‌و پیری شێخ مه‌حموود له‌ دێهاته‌كان و عه‌شایه‌ره‌كانه‌وه‌ به‌ره‌و به‌غدا ڕۆشتن، خه‌ڵكی كوردستان چاویان بڕیبووه‌ ئاسۆ، ئه‌وه‌تا مامۆستا ڕه‌فیق حیلمی چۆن باسی ده‌كات، دواتر ده‌ڵێت: ئه‌گه‌ر شریتی سینه‌ما هه‌بوایه‌ كه‌ له‌م وڵاته‌دا نه‌بوو، جگه‌ له‌وه‌ی وێنه‌ش هێنده‌ باوی نه‌بووه‌، خۆ ئه‌گه‌ر هه‌بوایه‌و خه‌می بخورایه‌و دیمه‌نه‌كانی ڕۆژی گه‌ڕانه‌وه‌ی شێخ مه‌حموود، به‌پیره‌وه‌ چوونی حوكمداری كورد له‌وانه‌بوو جو‌انترین شریتی سینه‌مای لێ دروست بكرێت، ئه‌و دیمه‌نه‌ شیرینانه‌ كه‌ هه‌ریه‌كه‌ تابلۆیه‌كی ڕه‌نگین و به‌نرخی وابوو بخرێته‌ لاپه‌ڕه‌كانی مێژووی كورده‌وه‌.
له‌ئه‌نجامی گفتوگۆی به‌ینی مه‌لیك فه‌یسه‌ڵ و شێخ مه‌حموود، شێخ مه‌حموود و مه‌ندوبی سامی له‌ به‌غدا، وا بڕیار بوو كه‌ شێخ مه‌حموود ببێ به‌ ڕه‌ئیسی مه‌جلیسی میللی. به‌ڵام دوایی هه‌ستیان به‌وه‌كردبوو كه‌ شێخ مه‌حموود ئه‌م عینوانه‌ی به‌ دڵ نییه‌و له‌به‌ر ئه‌وه‌ گۆڕیان به‌ عینوانی حوكمداری كوردستان، ئینجا پێش گه‌ڕانه‌وه‌ی شێخ مه‌حموود به‌ چه‌ند ڕۆژێ هه‌ندێ له‌ زابته‌ كورده‌كان كه‌ له‌ جه‌یشی عێراقا خزمه‌تیان ئه‌كرد به‌ ئه‌مری حكومه‌ت و یارمه‌تی كوردستانی تازه‌ نێررانه‌ سلێمانی. تۆفیق وه‌هبی و ئه‌مین ڕه‌واندزی، عه‌زیز قه‌زاز، فایه‌قی كاك ئه‌مین له‌ناو ئه‌مانه‌دا بوون، به‌ڵام سدیق پاشا له‌لایه‌ن دائیره‌ی مه‌ندوبی سامییه‌وه‌ هاتبوه‌ سلێمانی (كه‌ ئه‌م پیاوه‌ خه‌ڵكی سلێمانی، یان خو خه‌ڵكی مۆرتكه‌یه‌. له‌ زه‌مانی عوسمانی زابت بووه‌ له‌ شه‌ڕی گشتی یه‌كه‌ما به‌ خۆی و تابووره‌كه‌یه‌وه‌ به‌ دیل گیراوه‌و نێردراوه‌ته‌ ڕووسیه. له‌ حكومه‌تی كوردستاندا ماوه‌یه‌كی كه‌م بۆته‌ موفه‌تیشی عام، به‌ ته‌مای ئه‌وه‌بووه‌ كه‌ حكومه‌تی كوردستان له‌ژێر چاوتێبڕین و یا چاودێری ئه‌وا بڕوا به‌ڕێوه‌). شێخی گه‌وره‌ كه‌ هاته‌وه‌ كرایه‌ سه‌رۆكی (جه‌معیه‌تی كوردستان)، وه‌ له‌ ڕۆژی (9/10/1922) یه‌كه‌م ئیراده‌ی علییه‌ی حوكمداری ده‌ركرد و ڕایگه‌یاند، له‌و ڕۆژه‌وه‌ ده‌ستی كردووه‌ به‌ ((ته‌دویری په‌روانه‌ی حكومه‌ت و موحافه‌زه‌ی مه‌جوودییه‌ت و ئیستیقلالییه‌تی كوردستان)) و داواشی كرد كه‌ كورد ((ئیتیحاد و ئیتیفاق)) ی هه‌بێ و ((یه‌ك دڵ و یه‌ك زوبان و یه‌ك وجوود)) بێ.
ڕه‌فیق حیلمی له‌ لاپه‌ڕه‌ (127)ی یاداشتدا، چاپی سێیه‌می 2003 دا ده‌ڵێت:
دوای مه‌راسیمی قه‌راربوون، (شێخ مه‌حموود) ده‌ستی بۆ هیچ نه‌برد، چووه‌ خه‌ڵوه‌ته‌وه‌ ماوه‌ی ده‌ ڕۆژ خۆی له‌كه‌س نه‌گه‌یاد. به‌ڵام به‌ته‌واوی له‌ مه‌به‌ستی تێنه‌گه‌یشتم هه‌رچه‌ند نه‌یهێشت جێی بهێڵم. له‌سه‌ر قه‌رارێ نه‌ده‌وه‌ستا، شتی زۆر له‌ دڵا بوو، نه‌یده‌زانی له‌ كوێ وه‌ ده‌ست پێ بكاو چۆنی باس بكات، چۆنی ده‌ربخا، له‌گه‌ڵ ئه‌مانه‌شدا له‌ ژێر ناوی هه‌یئه‌ی ڕوئه‌سادا (كابینه‌) واته‌ وه‌زاره‌ت دانرا، ناوی ڕه‌ئیسه‌كان له‌ ژماره‌ (10) یه‌می ڕۆژنامه‌ی بانگی كوردستاندا (10/10/1922) به‌م جۆره‌ بڵاوبۆوه‌:
1- ڕه‌ئیسی ڕوئه‌سا: شێخ قادر حه‌فید.
2- ڕه‌ئیسی داخلیه‌: شێخ محه‌مه‌د غه‌ریب.
3- ڕه‌ئیسی مالیه‌: عه‌بدولكه‌ریم عه‌له‌كه‌.
4- ڕه‌ئیسی مه‌عاریف: مسته‌فا پاشا.
5- ڕه‌ئیسی قوای میللی (دفاع): ساڵح زه‌كی ساحێبقڕان.
6- ڕه‌ئیسی مه‌حاكم و شه‌رع (عه‌دلیه‌): حاجی مه‌لا سه‌عید كه‌ركوكی زاده‌.
7- ڕه‌ئیسی (نافعه‌): محه‌مه‌د ئاغای ئه‌وڕه‌حمان ئاغا.
8- سه‌ید ئه‌حمه‌د به‌رزنجی؛ هه‌ر چه‌ند عینوانی ڕه‌ئیسی ئه‌منیه‌تی عمومیه‌ی درابویه‌ له‌ هه‌یئه‌تی ڕه‌ئیسیه‌كان نه‌ده‌ژمێرا. چونكه‌ ڕه‌ئیسی داخلیه‌ به‌ مانای وه‌زیری ده‌هات.
ئه‌و ناوچانه‌ كه‌ له‌ژێر ده‌ستی جوڵانه‌وه‌ی ڕه‌واندز دا بوون. فڕۆكه‌كانی ئینگلیز پێنج دێی ناحیه‌ی شێخ بزێنی یان بۆردومان كرد، ئه‌مجاره‌ سێ سه‌د سوار له‌ كه‌ركوكه‌وه‌ چوون ئه‌و دێیانه‌یان سووتاند. دوانزه‌ فڕۆكه‌ چوونه‌ سه‌ر ڕانیه‌ 80 ئه‌سپ به‌ مه‌ترلیوز كوشت.
لێره‌دا گرنگه‌ كه‌ بزانین ‌ له‌ ڕوانگه‌ی بێتاقه‌تی شێخ مه‌حموود بۆ ئه‌و چه‌ند ڕۆژه‌ی چووه‌ خه‌ڵوه‌ت ئه‌وه‌ی زیاتر دركی پێبكرێت ئه‌وه‌ بووه‌ كه‌ له‌ یه‌كێ له‌ به‌ڵگه‌نامه‌كاندا، له‌ كتێبی {مێژووی شۆڕشه‌كانی شێخ مه‌حموود له‌ به‌ڵگه‌نامه‌ نهێنیه‌كانیدا} ب1، له‌ لاپه‌ڕه‌ (51) دا میسته‌ر نۆئێڵ (ئه‌دوارد نوئیل) (15/11/1922) نامه‌یه‌كی بۆ شێخ مه‌حموود ناردووه‌، ئه‌وه‌ی به‌م به‌ڵگه‌نامه‌یه‌وه‌ دیاره‌، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ به‌ریتانیه‌كان به‌رامبه‌ر ئه‌و به‌ڵێنانه‌ی كه‌ به‌ كوردیان دابوو، بۆ ڕزگاركردنیان له‌ سته‌می عوسمانییه‌كان به‌ وه‌فا نه‌بوون.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

بزاڤی شارستانی لە کوردستانی عیراق..

بزاڤی شارستانی لە کوردستانی عیراق لە ماوەی ماندێتی بەریتانیادا: سلێمانی، ...