سەرەکی » ساڵۆنی کوردستانی نوێ » تەرجەمەی زانیاریی سیاسی بە گۆشەی رۆژنامەنووسی و ئەرشیفكردنی لە دووتوێی كتێبدا

تەرجەمەی زانیاریی سیاسی بە گۆشەی رۆژنامەنووسی و ئەرشیفكردنی لە دووتوێی كتێبدا

لەم دووتوێیە دا
دوو كتێبی نووسەر‌و رۆژنامەنووس فریاد رواندزی كە لە ماوەی رابردوودا بەزمانی عەرەبی چاپ ‌و بڵاوكرایەوە ، بووە بابەتی مشتومڕێكی گەرمی نێوان ئامادەبووانی ساڵۆنی كوردستانی نوێ، كە لە ساڵۆنەكەدا رواندزی هەندێك نهێنیی ئەو سەرئێشەو گرفتانەی روونكردەوە كە لەسەر نووسینی هەندێك لەو ستوون ‌و گۆشە رۆژنامەنووسیانە رووبەڕووی بوونەتەوە، هەروەك جەختی لەسەر زەرورەتی نووسین و زانینی زمانی عەرەبی كردەوە بۆ نووسەر‌و رۆژنامەنووسانی كورد.
لە بەشێكی ساڵۆنەكەدا فریاد رواندزی ئاماژەی بەو قۆناغانەی دۆخی عیراق ‌و هەرێمی كوردستان كرد كە ئەو گۆشانەی تێدا نووسیووەو روونیشكردەوە كە ئەگەرچی خۆی بەشێك بووە لەو كاراكتەرە سیاسییانەی لە كۆبوونەوە داخراوەكان و دانوستانەكاندا ئامادەیی هەبووە، بەڵام ئەو لەكاتی نووسینی گۆشەكاندا هێندەی وەك رۆژنامەنووس بیری كردووەتەوە كە زۆرترین زانیاریی بداتە خوێنەر، هێندە وەك سیاسییەك كاری نەكردووە تا رستەو دەستەواژەی مەتەڵاویی كرچ ‌و كاڵ بخاتە بەردەم خوێنەر.
ئەم مشتومڕو پرسیارو وەڵامانەش سەبارەت بە هەردوو كتێبی «أسئلە الزمن الصعب» و العراق و دبلوماسیە اڵافاعی، تأملات فی المشهد السیاسی و تاپیرات الامریكیە دا هاتەئاراوە لە كۆڕی رۆژی سێشەممە رێكەوتی 12/2/2019 ی ساڵۆنی كوردستانی نوێ-دا.

ساڵۆنی كوردستانی نوێ

كاروان ئەنوەر: بەخێرهاتنی هەموولایەكتان دەكەین، ئەمڕۆ لە ساڵۆنی كوردستانی نوێ كۆبووینەتەوە بۆئەوەی كە كاك فریاد رواندزی نووسەر دوو كتێبی دیكەی خۆی بەئێوە بناسێنێت. دیارە پێویست ناكات من كاك فریادتان پێ بیناسێنم، هەم نووسەر و هەم رۆژنامەنووسەو خاوەن قەڵەمێكە كە چ بەكوردی ‌و چ بەعەرەبی دەنووسێت، پەرلەمانتارو وەزیرو سەركردە، كەسێكی نزیكە لە پێگەی بڕیاردانەوە، كەسێكە كە دەتوانم بڵێم گۆشەكانی بۆ ئێمە ئیلهامی فیكریی و سیاسی بوون.
ئەوەی كە لێرەدا ماوەتەوە بیڵێم لەم سەردەمەی ئێمەدا نووسین بە عەرەبی یەكێكە لە پێداویستییە گرنگەكان. ئێمە لێرە هەفتانە كتێبێك یان دوو كتێب نمایش دەكەین، كە هەموویان بەزمانی كوردیین، خۆزگە ئێمە چەندین كاك فریادمان هەبوایە كە بەم شێوەیە فیكری خۆی یان فیكری كوردایەتیی بە زمانی عەرەبی بگەیاندایە.
كتێبی أسئلة الزمن الصعب كە باس لە سەردەمێك لە ناوەڕاستی نەوەدەكان دەكات ‌و گۆشەیەكە لە هەفتەنامەی ئەلئیتحاد نووسراوە، ئەو چوار ساڵەی ئەو گۆشەیەی تێدا نووسراوە، كورتترین بەسەرهاتی شەڕی ناوخۆی تێدایە، رووداوی خۆش ‌و ناخۆش كە لەو كتێبەدا پوخت كراونەتەوە.
كتێبی دووەمیشیان بە ناوی العراق و دبلوماسیة الافاعي، تأملات في المشهد السیاسي و تاثیرات الامریكیة، باس لە چەند ساڵێكی ناوەڕاستی دوو هەزارەكان دەكات، ئەویش بەهەمان شێوە بەرهەمی فیكریی كاك فریادە كە هەم پەرلەمانتار ‌و هەم لە سەرۆك مام جەلال-ەوە نزیك بووە.
دەكرێت ئەو گۆشانەی لەوێدا نووسراون، كۆمەڵێك فیكری سیاسی ‌و كۆمەڵایەتی ‌و كۆمەڵێك نووسینی رۆژنامەوانیی تێدابێت.
ئەمڕۆش لێرە كۆبووینەتەوە بۆ قسەكردن لەسەر ئەم دوو كتێبە، تابزانین كاك فریاد چی هەیە بەئێمەی بڵێت؟ ئەو ئەزموونەی كە لە شاخ ‌و شار هەیەتی ‌و لەسەرەتای نەوەدەكانەوە كە خۆی سەرنووسەری كوردستانی نوێ بووە، نەوەی ئێمە كە نەوەی سێیەمی یەكێتین، ئیلهاممان لە كاك فریاد‌و هاوتەمەن ‌و هاوپیشەكانی كاك فریادەوە وەرگرتووە، بۆیە ئەمڕۆ زۆر خۆشحاڵ دەبین كە خۆی بتوانێت ئەزموونی خۆیمان بۆ بگێڕێتەوە، هەروەها ئەو دوو كتێبەی لێرەدا لەسەری هەڵوێستە دەكەین، لەكۆتاییدا هەر یەكەتان بە ئیمزاكراوی لەخۆیی وەردەگرن.
فریاد رواندزی:
میوانە بەڕێزەكان، بەخێرهاتنتان دەكەم، هیوادارم لە ساڵۆنی ئەمڕۆی كوردستانی نوێدا بە ناساندنی ئەم دوو كتێبەم لایەنی كەمی رەزامەندیتان بەدەست بهێنم ‌و هیوادارم بە شێوەیەك لە شێوەكان كتێبەكان سوودبەخش بن.
لێرەدا هەوڵدەدەم بە كورتی باسی ئەم دوو كتێبەم بكەم، كتێبی یەكەم بەناوی العراق و دبلوماسیة الافاعي، تأملات في المشهد السیاسي و تاثیرات الامریكیة ئەم كتێبە دوو بەرگە، لە 6/3/2004ەوە دەست پێدەكات تا 20/12/2006 كە 218 زنجیرەی نووسین لەخۆ دەگرێت، پێشەكییەكەی محەمەد سامر یوسف نووسیویەتی كە رۆژنامەنووس ‌و نووسەرێكی ناسراوە، هەروەها ماوەیەكیش سكرتێری نووسینی رۆژنامەی ئەلئیتیحاد بووە.
بەرگی دووەمیشی لە 14/1/2007ەوە دەستپێدەكات تا 21/1/2010 ‌و 210 زنجیرە لەخۆدەگرێت، بە گشتی هەردوو بەرگەكە باس لە دۆخی سیاسیی عیراق ‌و هەندێكجار ناوچەكە دەكات لە ماوەی شەش ساڵدا.
ئەم كتێبە، بەشێوەی گۆشەی رۆژنامەنووسی هەفتەی دوو رۆژ لە بەغدا لە رۆژنامەی ئەلئیتیحاد بە زمانی عەرەبی بڵاودەبووەوە، هەروەها هەندێك لە گۆشەكان لە ماڵپەڕی كتابات لە سایتەكانی ئەلعەرەبیە ‌و جەزیرەش هەروەها بۆ ماوەی دوو ساڵ گۆشەكان دەكران بە توركی لە رۆژنامەیەكی توركی بڵاودەكرانەوە.
بۆچی ئەم ناونیشانە؟ العراق و دبلوماسیة الافاعي، تأملات في المشهد السیاسي و تاثیرات الامریكیة؟ ئەمە ناونیشانی یەكێك لە زنجیرەكانە، بەڵام لە راستیدا باس لە سیاسەتی ئەمریكا ‌و دۆخی ئەمریكا ‌و داگیركردنی ئەمریكا دەكات بۆ عیراق كە چۆن ئەم سیاسەتەی بەكارهێناوە.
هەرچەندە دەزگا ئەمنییەكانی ئەمریكا ناكۆك بوون، بەڵام بەردەوام لەسەر ئەوە كۆك بوون كە دەبێت سیاسەتی مار بەكاربهێنن.
كە جارێكیان وەزیری دەرەوەی ئەمركا باسی كردو وتی: «مانای ئەوەیە لەناو مارن، دەشزانن كە ئەوە كونی مارە‌و دەشزانن كە مار‌و دووپشك‌و هەموو ئەو شتانە دەوری داون»، بەڵام سەری مارەكان پان ناكەنەوە تا مارەكان پێیانەوە نەدەن، ئەمەم چەندین جار لەگەڵ باڵیۆزەكانی ئەمریكا باسكردووە، هەموویان پێی پێ دەكەنین ‌و دەیانوت: «بە ئێمە ناكرێت، ئەم سیاسەتە لە عیراق بگۆڕین ‌و سیاسەتی مار لە عیراق لە هەموو سیاسەتێك باشترە».
ئەم كتێبە زۆر بابەتی لەخۆگرتووە، چوار حكومەتەكەی عیراق لە 2004ەوە تا 2010 حكومەتی بریمەر حكومەتی عەلاوی، حكومەتی جەعفەری، حكومەتی مالیكی، هەروەها ئەنجومەنی حوكم ‌و یاسای بەڕێوەبردنی كاتی ‌و هەروەها دەستووری هەمیشەیی.
پاشان مەسەلەی كورد‌و ئەمریكا، كورد‌و شیعە، كورد‌و سوننە ‌و سوپای مەهدی، ئەمانەش چەندین بابەتی ترن كە لە دووتوێی كتێبی یەكەمدا خراونەتەڕوو.
ئەوكاتەی من لەسەر سوپای مەهدی دەمنووسی، ناوی موقتەدا سەدرم دەهێنا لە رۆژنامەی ئەلئیتیحاد، چەندینجار مام جەلال ئامۆژگاریی دەكردم ‌و چەندین جاریش لێم تووڕە دەبوو، بەڵام من پێم دەوت: «مام جەلال، ئەگەر ئێمە ناوی موقتەدا سەدر‌و میلیشیای مەهدی نەهێنین، بەم شێوەیەی دەیكەین، لە دواییدا دەمانخۆن»، بۆیە زۆر لە نووسینەكانم لەسەر مەترسییەكانی سوپای مەهدی ‌و ئایندەی سوپای مەهدی بووە».
ئەو كەسانەی كە لە زۆرێك لە نووسینەكاندا ناویان هاتووە، بریمەر، مام جەلال ئەخزەر ئیبراهیمی، موقتەدا سەدر، عەلاوی، مالیكی، سیستانی، عەبدولعەزیز حەكیم، مەسعود بارزانی، هەموو باڵیۆزەكانی ئەمریكا، جگە لە چەند كەسێكی تر.
زۆرجار وا رێككەتووە، كێشەم بۆ دروست بووە، بۆ نموونە من وشەی سەماحەت ‌و بەڕێز لە ستوون بەكار ناهێنم، چونكە لەستووندا ناكرێت تۆ بەڕێز بەكار بهێنیت، بەڵام لە رۆژنامەی حزبی زۆرجار ناچار دەكرێیت كە وشەی بەڕێز‌و سەماحەت ‌و ئەم جۆرە شتانە بەكاربهێنیت.
جارێك مام جەلال تەلەفۆنی كردو وتی: «فریاد، من دەزانم تۆ كاریگەریی نووسینی رۆژنامەنووسەكانی خۆرئاوات لەسەرە، بەڵام لەبەر خاتری سیستانی و كوردیش ئەمجارە وشەی سەماحەت بەكاربهێنە بۆ سیستانی ‌و پێویست ناكات هەر بە رووتی ناوی سیستانی بهێنیت، منیش وەكو فەرمانێك داواكەیم بەجێ هێنا.
ئەمەش یەكێكە لە كێشەكانی كاركردن لە رۆژنامەی حزبیدا، هەرچەندە من لەو بڕوایەدام كە جیاوازییەكی زۆر هەیە لەنێوان ئەو ماوەیەی كە من تێیدا سەرنووسەر بووم لەگەڵ ئێستا، لەو باوەڕەدام ئێستا مەودای ئازادیی رادەربڕین فراوانترە.
لەگەڵ زۆرێك لەو كەسانەی كە ناوم هێنان، تووشی مشتومڕ بوومەتەوە، بۆ نموونە مالیكی یەكێكە لە رەفیقە نزیكەكانم، من شتێكم نووسی رەخنەم لە مام جەلال ‌و كاك مەسعود ‌و هەروەها رەخنەم لە مالیكیش گرت، مام جەلال ‌و كاك مەسعود هیچیان نەوت، بەڵام مالیكی یەك ساڵ نەیبڕییەوە، چونكە گۆشەكە وشەی لەخۆبایی تێدابوو، هەرچەندە من وشەی لەخۆباییەكەم تەنها بۆ ئەو بەكار نەهێنابوو، بەڵكو بۆ سەركردایەتی كوردیشم بەكارهێنابوو، كەچی هەر نەیدەبڕییەوە، تا جارێكیان كۆبوونەوەیەكمان هەبوو لە نێوان مەكتەبی سیاسی حزبی دەعوە ‌و یەكێتی، بەردەوام من لە بەغدا لەو كۆبوونەوانەدا بەشدا دەبووم، مام جەلال وتی: «مالیكی هەر عاجزی لە فریاد؟» وتی: «نەوەڵڵا عاجز نیم، بەڵام توند دەنووسێت».
مام جەلال وتی: «بابە لەسەر ئێمەش توند دەنووسێت، خۆ ناكرێت تۆ عاجزبیت، ئەی ئێوە ناڵێن فریاد ئەندامی مەكتەبی سیاسیی حزبی دەعوەیە؟».
ئەوەش بەهۆی ئەوەوە بوو كە لە كۆنگرەیەكدا لە بەیروت زۆر بەرگرییم لە حزبی دەعوە كرد كە ئەوكات كەسیان لەو كۆنگرەیەدا ئامادە نەبوون، هەروەها لەگەڵ هەندێك لە لێپرسراوەكانی تریش تووشی ئەو كێشانە دەبووین ‌و هەندێكیشیان دەیانوت كێشە نییە.
بۆ نموونە ئەوكات من پەرلەمانتار بووم، چەند وتارێكم نووسی بۆ لابردنی مەحمود مەشهەدانی، وتی: دەبێت وەڵامت بدەمەوە و لە گۆشەكەی خۆشت بڵاوی بكەیتەوە، وتم من ئامادەم، جارێكیش شتێكم لەسەر ئوسامە نوجێفی نووسیبوو، وتی: «وەڵام دەدەینەوە، بەڵام وەكو خۆت دەڵێیت ئازام لەنووسین، ئازایت لە هەمان شوێنیش بڵاوی بكەیتەوە؟»
وەڵامەكەی دامێ ‌و لەهەمان شوێندا بڵاوم كردەوە، زۆر بەتوندی هێرشی كردبووە سەر من و وتی: «كەواتە بۆم دەركەوت تۆ هەر بەرامبەر ئێمە ئازانیت، بەڵكو لە نووسینیشدا ئازایت».
لێرەدا مەبەستم لەوەیە كە چۆن مرۆڤ هەندێكجار لە رۆژنامەی حزبیدا دووچاری كێشە‌و گرفت دەبێتەوە.
هەروەها كتێبەكەم باسی تیرۆر‌و تیرۆرستانی عیراق زۆر دەكات، ئەنجومەنی نیشتمانی، كۆمەڵەی نیشتمانی، پەرلەمانی عیراق واتە هەر سێ پەرلەمانەكە.
جگە لەوەش من باسی ئێرانی خومەینی ‌و توركیای ئەردۆغان ‌و سوریای بەشار ئەسەدیش زۆر دەكەم لە نووسینەكاندا، هەندێكجار هەندێك شت هەیە خۆم حەزم كردووە بینووسم دەربارەی ئەفغانستان ‌و ئەوروپا ‌و هەندێك مەسەلەی تایبەتیش كە بۆخۆم جاربەجار نووسیومە، بەڵام زۆربەی زۆری بابەتەكانی ناو كتێبەكە باسی عیراق دەكات، هەروەها هەڵبژاردنەكانی عیراق ‌و یاساكان ‌و هەڵەكانی كوردیش زۆر بە راشكاوی لە كتێبەكەدا هەیە.
كەركوك پشكی شێری بەركەوتووە لە نووسینەكاندا، بەهۆی ئەوەی خۆشم لە زۆربەی كۆبوونەوەكاندا بووم، بەردەوام بەشێك بووم لەگەمە سیاسییەكە ‌و ئەندام بووم لە زۆربەی دانوستاندنەكاندا ‌و نوێنەری یەكێتی بووم.
ئاشتەوایی نیشتمانی
ئەگەرچی من ئەندامی ئەنجومەنی باڵای ئاشتەوایی نیشتمانی بووم، بەڵام هیچ كاتێك باوەڕم بەوە نەبووە لەعیراق دەتواندرێت ئاشتەوایی نیشتمانی دروست بكرێت ‌و بێتەدی لەبەر ئەو دۆخەی كە هەبووەو هەیە.
هەروەها ئەردۆغان ‌و پەكەكە كێشەی حزبی داد‌و گەشەپێدان، ئەمەش بەشێكی زۆری گرتووە. رەچەتەی بایدن كە لە دنیادا هەر ئەو ناوەی لێنراوە، ئەویش ئەوەیە كە عیراق ببێتە سێ هەرێم ‌و ناوەندێكی لاوازی هەبێت، ئەوەش تاكە چارەسەرە، من زۆر پشتم بە سكرتێرەكەی بایدن بەست كە جاربەجار لەڕێی ئینتەرنێتەوە زۆر شتی بۆ دەناردم كە لەرۆژنامەكانی عیراقدا بە كەمی بڵاودەبوونەوە.
هەشت زنجیرەم نووسیوە بە ناونیشانی بەخۆداچوونەوە، ئەمە زۆر رەخنەی توندی تێدایە لە كورد ‌و بەغدا‌و سیاسەتی كورد، هەروەها سیاسەتی شیعە ‌و سوننە بەرامبە بە كورد.
هەروەها خوێندنەوەیەكی واقیعیانەیە بۆ پەیوەندیی نێوان هەرسێ سەرۆك عەلاوی، جەعفەری، مالیكی لەگەڵ كورد‌و سەركردەكانی كورد، هەڵوێستی سوننەكان بەدەردەخەم بەرامبەر بەكورد كە وابزانم هەڵوێستی سوننەكان هەڵوێستێكی نەگۆڕیان هەیە لەڕووی ستراتیژییەوە لە عیراقدا لەدژی كورد، لەگەڵ هەڵوێستە بگۆڕەكانیان كە هەڵوێستی تەكتیكین.
بەڵام لەهەمان كاتیشدا من ئەوەم لەبیر نەكردووە لە نووسینەكاندا باسی هەڵەكان ‌و فەرامۆشكردنی سەركردایەتی كورد‌و حزبە كوردییەكان بەرامبەر سوننەكان ‌و حزبە سوننیەكان ، رۆڵی سیستانیشم زۆر باسكردووە.
هەروەها حەوزەی عیلمی لە نەجەف كە توانیوییەتی زۆرجار كێشەكان یەكلابكاتەوە، زۆرجار لە سۆنگەی هەڵوێستەكانی موقتەدا سەدرەوە باسی ( الحوز الناگقە و الحوزە الصامتە)م كردووە، كە ئەمە دوو دەستەواژەن كە رەنگە شەقامی كوردی زۆر ئاشنا نەبێت پێی، ئەم شۆڕشگێڕییەی موقتەدا سەدر بە میراتەوە بۆی ماوەتەوە، چونكە ئەوان گلەییان لە حەوزەی سیستانی هەیەو دەڵێن: «سیستانی بێدەنگە، دەبێت بێتە ناو خەڵكەوەو قسە بكات، خەڵك بوروژێنێت»، كەچی حەوزەی سامت دەڵێت: «نەخێر دەبێت تۆ خۆت گۆشەگیر بكەیت ‌و تەنها فەتوا بدەیت، ئەگەر هاتوو دەست وەردایە سیاسەتەوە دەبێت ژێراو ژێر‌و پشتی پەردە بێت».
هەروەها من یەكەم كەس بووم كە نووسیم «مالیكی تەنها لەلایەن شیعەكانەوە دەڕووخێت، لەلایەن كەسی دیكەوە ناڕووخێت»، شیعەكان خۆیان بە ئەمریكییەكانیان وت: «ئێمە مالیكیمان ناوێت»، هەر خۆشیان بە ئەمریكییەكانیان وت: «ئێمە جەعفەریمان ناوێت»، ئەمجارەش هەرخۆیان بە ئێران ‌و ئەمریكایان وت: «عەبادیمان ناوێت» باسی هەموو ئەو مەسەلانەم كردووە.
ئەمە كتێبی یەكەمە، كتێبی دووەم بچووكترە، بە كورتی باسی دەكەم (اسئلة الزمن الصعب) ئەمە خۆی بەناونیشانی پرسیارە لە ئیتیحاد بەناوی (ابن بلدي) دەمنووسی، چونكە من خۆم گۆشەیەكی دیكەم هەبوو .
ئەم كتێبە لەساڵی 1994 تاساڵی 1998 نووسراوە، سەردەمێكی زۆر قورس بوو لە ژیانی سیاسی ‌و رۆژنامەنووسی، لە كوردستان شەڕی ناوخۆ هەبوو، سەرەتای سەرهەڵدانی گەندەڵی بوو بەئاشكرا‌و پاشەكشەی رۆمانسییەتی شۆڕشگێڕیی بوو، ئەمە بووە هۆی ئەوەی گۆشەیەك بنووسم، گۆشەكە زۆر كورت بوو، چونكە بەڕاستی گۆشەنووس دەبێت مامەڵە بە وشە بكات، كە بووە ئەوەی مامەڵە بە رستە‌و پەرەگراف بكات، نابێتە گۆشە نووس.
پێشەكی ئەم كتێبە خوالێخۆشبوو مستەفا ساڵح كەریم نووسیویەتی كە مردنی زۆر جێگەی داخ بوو لە دڵمدا.
ئەم گۆشانەم چونكە توندبوون، خەڵك دەیانخوێندەوە، رەخنەی راستەوخۆ بوو بە زمانێكی ئاسان ‌و پەنجە دانان لەسەر كێشەكان زۆر قورسبوو، كە لە ئۆرگانی حزبی بەمجۆرە رەخنە بگریت، بەڵام لەوانەیە بەهۆی ئەوەی خۆم دەسەڵاتدار بووم لە راگەیاندندا، حەزم بە رەخنەیە، ئیشەكە دەڕۆیشت، هەموو گۆشەیەك بە پرسیارێك كۆتایی دەهات، 131 زنجیرەیە و دابەشكراون بەسەر بابەتەكانی شەڕی ناوخۆ، دۆخی ژیانی سیاسی، تاوانەكان، گفتوگۆی ئاشتی، رەخنەگرتن لە حزبەكان‌و حزبایەتی ‌و سەركردەكان بە یەكێتیی نیشتمانیی كوردستانیشەوە.
بەراورد لەنێوان هەرێمی ئەوكات ‌و ئەزموونی میللەتانی تر، ئەوكات سەرەتای دەستێوەردان لە زانكۆ‌و كۆلیژەكان دەستی پێكردبوو، بۆ من زۆر شتێكی خراپ بوو لەبەرئەوەی ئەگەر بگەڕێنەوە سەر نووسینەكان، زۆر زۆر گلەیی لە زانكۆی سەڵاحەدینی ئەوكات دەكەم، هەروەها زانكۆی سلێمانی ‌و ئەوانی تریش كە ناكرێت حزبایەتی ببێتە بەشێك لە پرۆسەی خوێندن، چونكە كە حزبایەتی بووە بەشێك لە پرۆسەی خوێندن، ئەم خوێندنە هیچ كەڵكی نامێنێت، ئەمەش كێشەی بۆ دروست كردووم، بەڵام هەر نووسیومە.
دیاردە كۆمەڵایەتییە نەرێنییەكان زۆری تێدایە لەگەڵ چەندین تێبینی ‌و سەرنجی خۆم، چەند زنجیرەیەكیشی تێدایە كە سۆز‌و هەستی خۆمە لەسەر دایك ‌و خۆشەویستی نووسیومە.
رۆژنامەی ئەلئیتیحاد ئەوكات كە لەهەولێر بوو، تیراژی رۆژانەی 10.000 دانەی بوو، بەهۆی ئەوەی خەڵكێكی زۆر دەیخوێندەوە، سەرنووسەرەكەی كاك قادری حاجی عەلی بوو، بەڵام ئەوكات دەوامی نەدەكرد، من جێگری بووم ‌و كارەكەی ئەوم دەكرد، كارەكە ئاسان بوو، هەروەها ئەوكات خەڵك بە عەرەبی دەیخوێندەوە، بەڵام ئێستا زمانی عەرەبی پاشەكشەی كردووە، كە من لەو باوەڕەدام ئەمە كارەساتە.
من زیاتر لە 25 ساڵ لەمەوبەر كتێبێكی نووسەرێكی میسریم خوێندەوە بەناوی مەحمود عەوەز، كتێبەكە ناوی ( ممنوع من التداول)، باسی ئەوە دەكات كە چۆن مورشیدیان گاڵتە بە عەرەب دەكات و دەڵێت: «هەرگیز عەرەب ناتوانێت لە ئیسرائیل بباتەوە، هەروەها سەركەوێت بەسەریدا»، لەنێو هەر ملیۆنێك عەرەب، تەنانەت عەرەبێك زمانی عیبری نازانێت ‌و هەروەها رۆمانی نووسراو‌و رۆژنامە بەزمانی عیبری ناخوێننەوە»، بۆیە پێویستە ئێمەش زمانی عەرەبی بزانین، چونكە زمانی عەرەبی زۆر گرنگە.
یەكێك لەو هۆیانەی وایكردبوو گۆشەكان بخوێندرێتەوە، ئەوەبوو كە كوردستان زۆر داخراوبوو، تەنها رۆژنامەی كوردستانی نوێ ‌و ئەلئیتیحاد هەبوو كە زۆر بەربڵاوبوون، هەروەها گۆشەكەش زمانی خەڵك بوو، پەنجە دانان بوو لەسەر برینەكان ‌و دیاردەكان ‌و كێشەكانی كۆمەڵگە. هەروەها زانیاریی نوێ ‌و زانیاری كۆنی نوێكراوەی تێدابوو، هەربۆیەش ئەو ناوەم بۆ كتێبەكەم هەڵبژارد، چونكە زەمەنێكی زۆر قورس ‌و سەخت بوو، 31ی ئابی بەسەردا هات ‌و هاتینە سلێمانی.
تائێستاش هەندێك لە برادەران دەڵێن ئەم نووسینانە ئێستاش تام‌و چێژی خۆی هەرماوە، جگە لەوە تائێستاش زۆربەی كێشەكان هەر ماون و چارەسەر نەكراون.
لەوانەیە ئەگەر كەسێك تازە بیخوێنێتەوە هەر وابزانێت باسی ئێستایە، چونكە بەشێكی زۆری كێشەكان وەكو خۆیان ماونەتەوە.
هەروەها رەنگە گۆشەكە بەلای خەڵكەوە گرنگ بێت، بۆ بەراوردكردن لەچۆنێتی نووسین لەوكاتەو چۆنیەتی نووسین لەئێستادا لەلایەن نووسەر‌و رۆژنامەنووسێك، هەروەها لە روبەڕوبونەوەی كێشەكان ‌و چۆنێتی بەكارهێنانی زمان ئیدۆمەكان بۆ ئەم مەبەستە گۆڕدراون، یان ئایا رۆژنامەنووس ئەوكات ئازاد بووە یان ئازادنەبووە؟ هەموو ئەمانە دەتوانرێت سوودیان لێ ببینرێت، ئەگەر لێكۆڵینەوە بكەن، زۆر سوپاستان دەكەم بۆ هاتنتان، هیوادارم توانیبێتم شتێكی باش پێشكەش بكەم و دووبارە سوپاس.
د.حسێن محەمەد عەزیز:
دەست خۆشیت لێ دەكەم مامۆستای بەڕێز، سەبارەت بە زمان، هەموو زمانێك شیرینیی خۆی هەیە، بۆ نموونە زمانی فەرەنسی زمانی دڵدارییە، ئەڵمانی هی جەنگە، كوردیش هی هۆنراوەیە، سەبارەت بەو بابەتەش كە باستان كرد، ئەمریكییەكان ویستیان ناوچەكان بەش بەش بكەن، ئەو بابەتە كۆنە، سەردەمی 74 سەدام پیشنیازی كرد تەنانەت كەركوك بكەن بە دوو بەشەوە، بەری نەوتەكە بۆ ئەوان بێت ‌و بەری حەسیرەكە بۆ ئێمە، من پێم وایە ئەو جۆرە سیاسەتانە هەرگیز ئەو برینانە ساڕێژ ناكات، بەڵكو هێواشی دەكاتەوە، بەڵام دواتر خراپتری دەكات.
ئایا ئەوانەی ئەندامبوون لە لیژنەی دەستووردا، ئایا لەكاتی داڕشتنەوەی دەستوور هەڵوێستی ئێوە چی بوو لە بەرامبەر بەكەسێكی وەكو حەنان فەتلاوی كە دەڵێت 10 ساڵ من ئاستەنگم خستە بەردەم ماددی 140؟.
د.بەهرۆز جاف:
سەرەتا پیرۆزبایی لەكاك فریاد دەكەم، بۆ ئەم بەرهەمانە بەڕاستی بابەتێكی زۆر گرنگ بوو، بەتایبەتی لەبواری سیاسەتدا، پرسیارەكەم ئەوەیە كە دەستەواژەی سیاسەتی ئەفاعی ئایا ئبداعی جەنابتە یان پێشتر وتراوە؟ ئەگەر هی جەنابتە ئەوا پێویستە وەسفی بۆ بكرێت لەسەرچ بنەمایەك؟ چی بكرێت بۆ ئەوەی بەردەوام بێت ‌و جێگیر بێت‌و بە سوودبێت؟
دڵپاك تاهیر:
دەستخۆش كاك فریاد، من دوو پرسیارم هەیە، یەكەم پاشەكشەی زمانی عەرەبی لە هەرێمی كوردستان دەگەڕێتەوە بۆچی؟ پرسیاری دووەمیش چەند لەو گۆشانەی بەڕێزتان نووسیوتانە زۆرترین مشتومڕی سیاسیی لێ كەوتووەتەوە؟
حەمە سەعید جاف:
سوپاس بۆ كاك فریاد، بەراستی هەوڵێكی زۆریداوە، كۆكردنەوەو چاپكردنیشی هەم دیسان خزمەتێكە بەم قۆناغەی ئێمەی پێیدا تێپەڕ دەبین.
من ویستم تەنها شتێك بیری كاك فریاد ‌و ئێوەش بخەمەوە كە وەختی خۆی دەستوور نووسرایەوە، ئێمە گفتوگۆی شتێكمان كرد، كە جێبەجێكردنی ماددەی 140 نەخرێتە دەستی سەرۆك وەزیرانەوە، بەڵام جێبەجێكردنی ماددەی 140 لە دەستی سەرۆك وەزیرانی عیراقدایە، سەرۆك وەزیرانیش هەرگیز كورد نابێت، بەپێی ئەزموونیش عەرەبەكان هەر دژایەتیی كوردیان كردووە، زۆر داوامانكرد كە ئەو بڕیارە لەدەست لیژنەیەكدا بێت، بەڵام هەر رازی نەبوون.
ستران عەبدوڵڵا:
من تەنها لێرەدا دەمەوێت كە خاڵێك روون بكەمەوە، ئەویش ئەوەیە، بۆچی هانی كاك فریادم دا كە ئەم كۆڕەی بۆ بكەین؟ جگە لەوەی كاك فریاد ئەو هەقەی بەسەرمانەوە هەیە كە ئەم رێزلێنانەی بۆ رێكبخەین، ئەزموونی رۆژنامەوانیی كاك فریاد ئەوە دەهێنێت كە نەوەی نوێی رۆژنامەنووسی كە لە 15 ساڵی رابردوو ئاگاداری دۆخی عیراق نییە دەرفەتە ‌و پێویستە لە رێی كاك فریادەوە ئەو ئەزموونە بناسێت.
من دەزانم كە كاك فریاد توانای ئەوەی هەیە لە مانگێكدا كتێبێك لەسەر دۆخی عیراق بنووسێت، بەڵام بەڕای من ئەم كتێبە گرنگییەكەی لەوەدایە ئەم شتانەی لەوكاتەدا گوتووە.
لەوانەیە بۆ نموونە ئەگەر كاك فریاد دووبارە بیخوێنێتەوە لە دەربڕینی هەندێك بیروڕا، پەشیمان بێت یان بیەوێت بیشارێتەوە، بەڵام كە چاپی دەكات، بەڕای من ئەوە ئەوپەڕی ئازایەتییە، كە مێژوو تۆماری دەكات كە بیركردنەوەی سەرنووسەرێكی رۆژنامەیەكی كوردی كە لەبەغدا دەردەچێت لەسەر ئەم مەسەلانە چۆن بووە؟
بۆیە من لەگەڵ چاپكردنی ئەم جۆرە كتێبانەدام، لەئەزموونی فارس ‌و توركیشدا رۆژنامەنووسان جگەرگۆشەی خۆیان فڕێ نادەن، ئەو دیاردەیە تەنها لە كوردستان هەیە، كتێب دەبێت بنووسرێت، چۆنی نووسیووە، چۆنی بیركردووەتەوە ئەمە گواستنەوەی ئەو ئەزموونەیە، ئێستا ئەگەر یەكێك ئەو كتێیبانە بخوێنێتەوە، ئەو رووداوانەی بیر دەكەوێتەوە كە تیایدا ژیاوە، هەروەها ئەو هەلومەرجە سیاسییەی ئەو ماوەیەی عیراق هەبووە، من لەگەڵ چاپكردنی ئەم جۆرە كتێبانەم، چونكە بەرای من ئەمە بەشێك لە ئەدەبیاتی كوردایەتیی سیاسی پەرە پێدەدات، بەتایبەتی لەكاتێدا ئێمە گەیشتووینەتە ئەوەی كە تەنها گفتوگۆی خۆمان دەكەین، رووی دەممان لە خۆمانە، نەك جیهانی عەرەبی، ئەو گفتوگۆیەی جاران رۆژنامەنووسانی كورد ‌و كاك فریاد دەیانكرد، ئێستا ئەوە نەماوە، نووسین بە عەرەبی تەنها ئەوە نییە بنووسیت، بەڵكو چۆن بە فیكرێكی وا بنووسیت كە بەرامبەرەكەت قبوڵی بكات.
بۆیە من ئەوەم زۆر پێباشە ‌و هیوادارم كاك فریاد لەسەر ئەو رێگەیە بەردەوام بێت زۆر سوپاس.
محەمەد شێخ عوسمان:
دەستخۆش كاك فریاد، دیارە كتێبەكانی كاك فریاد دوو گرنگیی تایبەتی هەیە، ئەوانیش گرنگیی مێژوویی ‌و گرنگیی ئەكادیمی، بەپێی ئەزموونی ئێمە كاك فریاد وەك رۆژنامەنووس ‌و وەك سیاسەتمەدارێكی بەشێك لە پرۆسەی سیاسی، هەروەها پێگەی لە چەقی بڕیارە گرنگەكانی بەغدادا هەبووە‌و توانیویەتی لە دووتوێی ئەو گۆشانەی لە رۆژنامەی ئەلئیتیحاددا دەینووسی، هەموو رۆژێك ژانە سەختەكان ‌و ئاكامەكان ‌و پێشهاتەكان بە روونی بخاتە بەردەم نەك تەنها خوێنەران، بەڵكو سیاسەتمەدارانیش، كە زۆر سوودیان لە خوێندنەوەكانی دەبینی ‌و زۆربەیان لەرێگەی وتارەكانی كاك فریادەوە دەچوونە نێو ئەو رەهەندە سیاسییەی كە لە عیراقدا دەگوزەرا.
كاك فریاد لەرووی نووسینەوە، ئەو رەهەندە ئەكادیمییەی هەیەتی، هەرچەند شێوازی گۆشەیی زۆرە لە كوردستاندا، بەڵام شێوازی نووسینەكانی كاك فریاد لەگۆشەدا دەبێت بكرێتە قوتابخانەیەك، بەتایبەتی لە زانكۆ و بەشە میدیاییەكانی كوردستان ‌و عیراقیش. دەبێت گرنگی بەوە بدرێت كە وەكو سەرچاوەیەكی گرنگ سەیر بكرێت كە چۆن لە گۆشە نووسیندا كار لەسەر نووسین بكرێت نەك پەرەگراف.
فریاد رواندزی:
سەبارەت بە ماددەی 140‌و حەنان فەتلاوی، ئەوە ئەو نییە كە ماددەی 140ی راگرتووە، حەنان فەتلاوی پۆپۆلیستە، مەرج نییە خەڵكە پۆپۆلیستەكان قسەكانیان راست بێت، حەنان فەتلاویش هەرگیز ئەو توانایەی نەبووە كە شت رابگرێت، ئەوەی كە ماددەی 140ی راگرتووە ئاڵۆزیی ‌و رەگ‌و ریشەی مێژوویی تێكچەقیوی كێشەی كەركوكە، هەروەها عەقڵییەتی دەسەڵاتدارانی بەغدا ‌و عەقڵییەتی ئێمەشە، منش پێم خۆشە جێبەجێ بكرێت، بەڵام من دڵنیام جێبەجێ نابێت.
چونكە كەركوك ئاسان نییە، كەركوك نە هەولێر ‌و سلێمانی ‌و دهۆك نییە، بەڵكو تەنانەت كەركوك خانەقینیش نییە، ئینجا بابەتی كەركوك چۆن چارەسەر دەكرێت من نایزانم.
من تەنها ئاماژەم بەوە كرد كە زۆر زۆرم لەسەر كەركوك نووسیوەو ئەو كۆبوونەوانەشی دەكران زۆربەی زۆریم دەخستە سەر كاغەزەكان.
سەبارەت بە سیاسەت، بەڵێ خۆم ئەو دەستەواژەیەم دانا‌و نووسیویشمە، بەڵام سوودم لە وەزیری دەرەوەی سۆماڵ وەرگرت بۆ ئەو زانیارییە.
سەبارەت بە قسەكانی دڵپاك خان دەپرسم ئێمە عیراقی عەرەبی لێمام نزیكترە یاخود ئینگلتەرا ‌و ئەمریكا؟
كێشەكە یەكەم سیستمی خوێندنە، دووەم دابڕان لەگەڵ عیرقدا، هەروەها ئەم پرۆگرامی خوێندنی عەرەبییەی كە ئێستا هەیە لە خوێندنگەكاندا، فێری عەرەبیت ناكات. بۆیە ئەم پردەی نێوان زمانی عەرەبی ‌و زمانی كوردی گرنگە، بەڵام پچڕاوەو پێویستە چاك بكرێتەوە.
سەبارەت بە پرسیاری دووەمیشت زۆر بابەت تووشی كێشەی كردووەم، چونكە كە دەستم دەكرد بە نووسین، وەكو رۆژنامەنووس دەمنووسی ‌و لەبیرم دەكرد كە سیاسیم، دەمویست شتەكان بە تێگەیشتنی خۆم بڵاوبكەمەوە، بەڵام لەگەڵ تێگەیشتنی سەركردایەتی جیاواز دەبوو، بێگومان مام جەلال شەڕەكانی لەگەڵ من دەكرد و كەسی تر نەی دەكرد.
بەڵام كۆتا شت كێشەی بۆ دروستكردم، نووسیم سوننەكان دەنگ بە مام جەلال نادەن لە خولی دووەمی سەرۆكایەتی، مام جەلال بانگی كردم و وتی: بۆ وات نووسیوە؟ وتم ئاخر دەنگت پێنادەن، وتی ئاخر دەڵێن ئەوە فریاد نووسیویەتی، ئیتر لەوە توڕە بوو و وتی: دەبێت داوای لێبوردن بنووسیت، ئەوەبوو نووسیم.
سەبارەت بە بابەتی رەخنە گرتن لە حزب، من لەكتێبی (اسئلە زمن صعب)دا رەخنەم لە یەكێتیش نەگرتووە، رەخنەم لە دیاردەكان گرتووە، بەڵام بەمانای ئەوە نییە كە نابێت رەخنە لە یەكێتی بگیرێت، بەردەوام یەكێك لە كێشەكانمان ئەوە بووە كە وتراوە پێیان خۆش نییە رەخنە بگیرێت.
ئەگەر رەخنە نەگیرێت هەرگیز ناتوانین چاكسازیی بكەین، بەڵام بێگومان رەخنەیەكی چاكسازییانە بێت، بەزمانی گوڵ هەر وەك مام جەلال وتی: «پێش ئەوەی رەخنەمان لێبگیرێت با خۆمان رەخنە لە خۆمان بگرین، بەڵام بە زمان گوڵ».
سەبارەت بە مادەی 140، باسم كرد چۆن نووسرا، زۆر سوپاسی قسەكانی كاك محەمەد شێخ عوسمانیش دەكەم.
ژینۆ عەبدوڵڵا:
دەستخۆشی لە كاك فریاد دەكەم، ئێمە ئەوە بوو كتێبەكەمان برد بۆ زانكۆی سلێمانی بەشی عەرەبی، شیكردنەوەیان بۆكرد.
پرسیارەكەی من ئەوەیە كتێبەكەی كاك فریاد هەموو بنەما ئەكادیمیەكانی تێدایە، ئایا كە یەكێك گۆشە دەنووسێت مەرجە ئەمانە بزانێت؟
پرساری دووەمم ئەوەیە، ئەوانەی بەڕێزت هەمووی زانیارییە، دەكرا هەواڵی تێدا دروستبكرێت، ئایا هۆكارەكەی ئەوەیە بەڕێزت لە ناوەندی دەسەڵاتەوە نزیك بوویت بۆیە ئەو زانیارییانەت هەیە؟ ئەی گۆشە نووسێك ئەگەر لە دەسەڵاتەوە نزیك نەبێت، چۆن ئەو زانیارییانەی هەبێت؟ بۆ نموونە ئێستا گۆشەكەی كاك فەرید ئەسەسەرد زۆر دەخوێندرێتەوە، چونكە هەمووی زانیارییە‌و پێشبینیی تێدایە، بەڵام گۆشەكانی تر رێژەی خوێندنەوەی زۆر كەمە، یان هەر نییە‌و ئەو بنەمایانەی تێدا نییە، ئایا ئەمە هۆكاری چییە؟
عادل عەلی:
دەستخۆشی لە كاك فریاد دەكەم، كارێكی زۆر باشی كردووە، من پێموایە بڵاوكردنەوەی ئەم جۆرە ستوونانە، دوو بەهای هەبێت، بەهایەكیان ئەرشیفییە كە تۆ دەگەڕێیتەوە بۆ ئەو رووداوانەوەی كە هەبوون، بەهایەكی دیكەشیان ئەوەیە رەنگە بۆ گۆشەنووس ‌و ئەوانەی خوێندكاری راگەیاندنن، كەرەستەیەكی باش بێت بۆ سوود لێبینین ‌و ئەزموون لە رووی شێوازی نووسین‌و تەكنیكی نووسینەكەوە.
من پێشنیازێكم هەیە ئەویش ئەوەیە بۆ ناگەڕێیتەوە بۆ ماڵەكەی خۆت كە كوردستانی نوێیە ‌و دووبارە یەكێك لە گۆشەیەكی بەهێز ‌و پڕ خوێنەر‌و پڕزانیاریی وەك «كاتژمێر دووشەممە» بنووسیتەوە؟
شێخ محەمەد سۆڵەیی:
دەستخۆش كاك فریاد، سەبارەت بە پەیوەندیی لەگەڵ كۆمەڵگەی عەرەبی ‌و نووسین بە زمانی عەرەبی بە راستی گرنگە و زۆریش گرنگە.
ساڵی 1998 لە كۆنگرەی حیواری عەرەبی كوردی بووین لە قاهیرە، كاتێك كە بەشداربووان دەربارەی هەموو ئەوەی بەسەر میللەتەكەماندا هاتووە ‌و ئەو قوربانییانەی هەمان بووە، كچە رۆژنامەنووسێكی میسری دایە پڕمەی گریان، وتی زۆر رەخنە لە راگەیاندنی عەرەبی دەگرم كە بەتەواوی چاوپۆشیی كردووە لەم مەینەتیانە ‌و ئێمە ئاگامان لە گەلێك نییە كە دۆستە ‌و خاوەنی پەیوەندییەكی زۆرین لەگەڵیاندا.
هیوام وابوو ئەو جۆرە كۆنگرانە زیاتر بێت، بۆ زیاتر ناساندنی ئەو رووداوانەی بەسەر كورد هاتوون و خەڵكانێك بە مەبەست ئەم رووداوانەیان لە راگەیاندنی عەرەبیدا لە تاریكیدا هێشتووەتەوە.
محەمەد ساڵح تۆفیق:
من دەمەوێت بگەڕێمەوە سەر خاڵی سیاسەتی مارەكان، پێتوانییە ئەمریكا لە رووە سیاسی ‌و ئابووریی ‌و سەربازی ‌و تەنانەت كۆمەڵایەتیەكەشەوە بەشێوەی ئەمریكانیزم كاردەكات‌و كێشاویتیەوە بۆ لایەنە ئابووری سەربازیەكە تەنانەت لایەنی ئەو كۆمەڵگەیەی ئەمریكا كە خەڵكی جگە لە خۆیان بە دواكەوتوو دەزانن.
پێموایە ئاشكرایە سیاسەتی ئەمریكا لە ئەفغانستان ‌و عیراق چ ئاقارێكی لێكەوتەوە، پێموایە نەزعەی ئەمریكانیزم تەنانەت وڵاتانی خۆرئاواش گیریان خواردووە بەدەستییەوە، دەكرێت بڵێین سیاسەتێكی كەڵەگاییە.
ئەمەش دەمانگێڕێتەوە بۆ وتەكەی چەرچڵ كە دەڵێت: «ئەمریكییەكان گەوجانە بۆ مەسەلەكان دەچن، هەڵەی یەكەم دەكەن، هەڵەی دووەم دەكەن، وەختێك دەگەڕێنەوە سەر رێگە راستەكە، تازە كاتی بەسەر چووە‌و هیچ سوودێكی نییە».
راستییەكەی رەنگە ئەمریكا بەپێی سیاسەتی مار كاربكات، بەڵام خۆی مار نییە، خۆی كەڵەگایە‌و زۆر گەمژانە هاتووەتە ناوچەكەوە و دەستتان خۆشبێت.
د. عەبدوڵڵا عەلیاوایی:
سەبارەت بەو كتێبانەی كاك فریاد، هیچ كەس ناتوانێت لەو كتێبانەی تێبگات، ئەگەر سیاسەتی مارەكان نەخوێنێتەوە، بەڕاستی لێرە ئێمە هەموومان لەسەر هەمان را‌و بۆچوونین سەبارەت بە بوێریی كاك فریاد، چونكە ئەو ماوەیەی لەبەغدا بەچەندین هەڵوێستی ناخۆشدا تێپەڕبووین ‌و زۆر بوێرانە بەرگریی دەكرد‌و چەندین هەڵوێستی هەیە كە هەرگیز لەبیرناكرێت ‌و بەهەموو دنیای ناگۆڕمەوەو دەسخۆشیت لێدەكەم.
قادر عەزیز:
سوپاسی برای خۆشەویستم كاك فریاد دەكەم، دیارە كاك فریاد ناسراوە بۆ هەموومان، ساڵانێكی زۆرە ئەزموونێكی زۆر دەوڵەمەندی هەیە لە نووسین ‌و وتاری سیاسی ‌و رۆژنامەوانی گۆشە، بەو ساڵانەی دوایی لە بواری سیاسی ‌و دیپلۆماسی زۆر دەركەوت، بەتایبەتی لە عیراق، ئەو گۆشانەی كاتی خۆی نووسراون، من پێموایە زۆربەمان خوێندومانەتەوە، بەڵام لەبیرچووەتەوە، چونكە بیردەچنەوە، ئەو شتانە دەمێننەوە كە دەخرێنە چوارچێوەی كتێبەوە، لەبەردەستدایە‌و وەكو سەرچاوە سوودی لێ دەبینین، ئەگەرنا كێ دەگەڕێتەوە بۆ گۆشەكان؟
بۆیە ئەو شتانە بە زیندوویی دەمێننەوە كە لەچوارچێوەی كتێبدایە كە ناونیشانەكەشی گرنگە ‌و هەڵوێستی گرنگیشی تێدایە‌و لەهەمووشی گرنگتر ئەوەیە كە بە زمانی عەرەبییە، چونكە زمانی عەرەبی بەڕاستی زۆر گرنگە، ئێستا زۆر كاڵبووەتەوە.
سەبارەت بە ماددەی 140، بە راستی من ساڵانیك بەرپرسی ئەو دۆسێیە بووم، من پێموایە كورد پێش نووسینەوەی دەستووری هەمیشەیی عیراق دەیتوانی شتێكی گرنگتر بكات، من خۆشم لە نووسینەوەی دەستوورەكەدا بەشداربووم، هیچ دەستێوەردانێكی لاوەكیش نەبوو، نە لەلایەن توركیا، نە لەلایەن تەنانەت سوننەكانیشەوە.
كورد دەیتوانی یەكێك لە مەرجەكانی ئەوەبێت كە عیراقی نوێ بۆ نەتەوەی سەردەست دروست ناكاتەوە، ئەگەر مافەكانی لێ وەرنەگرێت، هاوكێشەكەش لە قازانجمان بوو، زۆریش ئاسان بوو، دەكرا بوترێت ئێوە هاتوون ئەوەی سەدام لە ئێمەی زەوتكردووە دەماندەنەوە یان ناماندەنەوە؟ ئەگەر ناماندنەوە بڕۆن بۆ خۆتان عیراق دروست بكەنەوە، عیراقیان بۆ دروست نەدەكرایەوە، چونكە عیراق بە بڕیاری بریمەر هەڵوەشایەوە، سوپا‌و دامەزراوە‌و شەرعییەتی هیچی نەما، بۆیە ئەوكات دەرفەت بوو.
بەڵام دیسان ئێمە ئەوكاتەی چارەنووسی كەركوك‌و ناوچە دابڕێندراوەكان خرانە نێو ماددەی 140ەوە، دیسان نەخشەڕێگەیەكی خراپ نەبوو، ئەگەر جێبەجێ بكرایە، بەڵام خۆتان دەزانن یاسا ‌و دەستوور، هەمووی هاوسەنگی هێز دروستی دەكات، بەڕاستی مالیكی لیژنەیەكی پێكهێنا، بڕە پارەی گەورەشی تەرخانكرد بۆ ئەم مەسەلەیە، بەتایبەتی لەقۆناغی ئاساییكردنەوەدا، بەڵام دواتر دەستێوەردانی زۆر دەستیپێكرد ‌و سوننە هاتەوە ناو پرۆسەكەو توركیا زیندووبووەوە لەگەڵ ئەمریكا، خۆشمان بە راستی لایەنی كوردی ئەوەندە شەڕ لەسەر پۆست ‌و پارە كرا، ئەوەندە شەڕ لەسەر 140 نەكرا.
من دووبارە دەستخۆشی لە كاك فریاد دەكەم ‌و بەخێرهاتنی هەمووان دەكەم ‌و دەستخۆشی لە بەڕێوبەرانی كۆڕەكەش دەكەم.
فریاد رواندزی:
سوپاس، سەبارەت بە تەكنیكی ستوون قورسە، پێویستە ئەوەی ستوون دەنووسێت، دەبێت سەرەتا بیرۆكەی ستوون لای خۆی بێت، نەك لەكەسێكی تری وەرگرتبێت، پاشان دەبێت زانیاریی هەبێت، خۆی وەریگرتبێت یان بیزانێت. هەروەها دەبێت ستوون بەوشە مامەڵە لەگەڵ كێشەكاندا بكات نەك بە رستە‌و پەرەگراف، دەبێت كلیلی هەبێت، ستون نابێت پێشەكی هەبێت.
من تا ئێستاش خۆم بەخوێندكار دەزانم ‌و مەبەستم هیچ نییە، ئەگەر قبوڵی دەكەن، بەڵام لەو باوەڕەدام ستوونەكانی كوردستانی نوێ كەمێك درێژن، ئەمەش وادەكات خوێنەر تاقەتی خوێندنەوەیانی نەبێت.
سەبارەت بە زانیاریش بەڕاستی من هەندێكجار خۆم رام دەكرد بە شوێن زانیاریدا‌و تەلەفۆنیشم دەكرد بۆ زۆر كەس، تەنان بۆ كاك قادریش كە ئەوكات سكرتێری گشتیی حزبی زەحمەتكێشان بوو، بەڵام ئەگەر بچوایە شوێنێك، یان ئێران یان كۆبوونەوەیەك. بۆ نموونە كە كاك فاروقی مەلا مستەفا كەوتە نێوان یەكێتی ‌و پارتی لە شەڕەكاندا، هەموو نامەكانی كە دەینارد بۆ كاك مەسعود ‌و پێشنیازەكان، كۆپیەكیشی دەنارد بۆ من، بۆیە دەبێت رۆژنامەنووسیش خۆی هیلاك بكات.
كاك عادل هیوادارم ئەگەر دەرفەت دروستبووەوە، بتوانم شتێك بكەم.
سەبارەت بە راگەیاندنی عەرەبی، ئێستا هەندێك گۆڕانكاریی بەسەردا هاتووە وەكو جاران نییە، ئەگەر ئێستا بچیتە خوارەوەو بەنێو رۆژنامە و راگەیاندنی عەرەبیدا بگەڕێیت، كورد غائیب نییە، بەڵام وجوودی كورد چۆنە؟ ئەوە پرسیارێكی ترە، بەڕاستی ئێمە لە بەغدا كەسمان نەبوو بە عەرەبی قسەبكات، ئەوانەی هەبوون، زۆر كەمبوون، پاشان زانینی زمان بەس نییە، دەبێت كەلتووری زمانی ئەو وڵاتە بزانیت، ئەمە گرنگی زمانەكەیە، تۆ ئەندام پەرلەمان دەنێریت، نازانێت بە كوردی قسە بكات، چۆن بەرگریی لە مافی گەلی كورد بكات بە عەرەبی؟
ناشتوانێت لەبەرامبەر ئەو هەموو كەناڵە عەرەبییەدا بڵێیت كەناڵێكی عەرەبی دروست دەكەم، بۆیە ئەم كارە قورسە‌و پێویستی بەوەیە بكرێت بە سیستم، تۆ دەبێت عەرەبی بزانیت، بەڵام نایەوێت ‌و ناتوانێت فێری عەرەبی ببێت.
بەراستی كورد خۆشی پێویستە فێری زمانی عەرەبی ببێت، چونكە خۆمان پێویستمان بەوەیە عەرەب تێبگەیەنین‌و عەرەب لە كێشەی ئێمە تێبگات، بەڵام كێشەی ئێمە بچووكە بەرامبەر بە كێشەی دیكەی عەرەب.
سەبارەت بە بابەتی ئەمریكا، راستە زلهێزە ‌و حەزی بە فەرمان دەركردنە، بەڵام ئەوە بەمانای ئەوە نییە و نابێت ئێمە بزانین ئەمریكا چی دەوێت، بۆ نموونە دەڵێت ریفراندۆم مەكەن، ئەگەر بیكەن وا دەبێت، یان تكایە ئیستفزازی عەرەبی سوننە مەكەن لە كەركوك ئەگەر ئیستفزازیان بكەن دۆخەكە وا دەبێت، ئەمانە ئاماژەن، خۆ ئەو زلهێزە ‌و حیمایەی ئێمە دەكات، بەڵام دەبێت ئێمەش لەوان تێبگەین ‌و وابكەین بەرژەوەندییەكانمان یەك بگرێتەوە، بەڵام هەندێكجار بەرژەوەندییەكانمان لەگەڵ ئەمریكادا یەك ناگرێتەوە، چی بكەین جیۆپۆلۆتیكەكە وایە، خۆ ئێران لەگەڵت نییە، توركیا لەگەڵت نییە، سوریا لەگەڵت نییە، بۆیە راستە ئەمریكا خۆیان بەهەموو شتێك دەزانن، بەڵام ئەوە مانای ئەوە نییە بڵێین تەنها بەرژەوەندیی خۆیان دەوێت.
سەبارەت بە ماددەی 140، من یەكەمین وەزیر بووم كە لەكاتی دانوستاندنەكاندا پێش ئەوەی كابینەی حكومەت هەمواربكرێتەوە و بەرنامە حكومییەكەی لیژنەكە دروستبكرێتەوە، ئەوكات كاك رۆژیش جێگری سەرۆك وەزیران بوو، ئێمە شەش وەزیر بووین، لەكاتی باسكردنی ئەو بابەتەدا لە ئەنجومەنی وەزیران، تەنها كاك رۆژ پشتی گرتم، من نامەوێت تۆمەت بۆ وەزیرەكان دروست بكەم، بەڵام من وتم بۆ قسە ناكەن؟ هەر هیچ نەبێت بڵین ئێمە قبوڵی ناكەین ‌و بایكۆتی ئەنجومەنی وەزیران دەكەین‌و نامانەوێت، وتمان: سەرۆك وەزیران ئەمە بەرنامەیە ‌و لەسەری رێككەوتووین و دەبێت لیژنەكە دروستبكەن، لیژنەكەی دروست نەكرد، راستە دوایی بەهانەی هەبوو، كە هێزی پێشمەرگە لەناو كەركوكە، چۆن بتوانین ماددەكە جێبەجێی بكەین، بەڵام هەر دروستی نەكرد.
مادەی 140 زۆر قورسە، زۆر، چ جێبەجێكردنەكەی و چ لێتێگەشتنەكەیشی، هەروەها داڕشتنەكەشی لە دەستووری عیراقدا زۆر قورسە، سوپاس بۆ هەموو لایەكتان بەخێرهاتن ‌و دەستان خۆشبێت.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

گوتاری کوردیی بۆ شرۆڤەی جینۆساید بە زمانی بکەرەکانی

لەم دووتوێیە دا نووسین چ وەک شرۆڤە لە میدیاکان یان ...