سەرەکی » کەلتوور » چیرۆكی مەدرەسەی سیاسی سلێمانی

چیرۆكی مەدرەسەی سیاسی سلێمانی

موعتەسەم نەجمەدین

بەشی حەوتەم و کۆتایی

چەپی نوی
لە شەستەكانی سەدەی بیستەمدا نا تەندروستی شێوازی مامەڵەكردنی چەپی موتەتەریف و راستی موتەتەریف وایكرد بوو چەپی نوێ وەك فۆرمێكی تازەی خەباتی ئایدیۆلۆجی و هزری لە سەرەتای پەنجاكانی سەدەی رابردودا لە نێو خوێندكاراندا بە شێوەیەكی بەرچاو گەشە بكات، لە شەستەكاندا گەیشتە ترۆپك و ئەستێرەی روو لە گەشەكردن و دەرەوشانەوەدا بووە. بە شێوەیەكی بەرچاو لە سەر ئاستی جیهان لە گەشەكردندا بووە. بارودۆخی ئەو سەردەمە بە گشتی هاوكار بووە بۆ داهێنان و گەشەكردنی فۆرمێكی نوێی خەباتی ئایدیۆلۆجی و سیاسی. لەو دەمەدا دەركەوتنی چەپی نوێ وەك بەدیلێك بۆ فۆرمە توندو تیژیەكان لە هەردوو بەرەی سۆسیالستی و سەرمایەداری، چەپ و راستی مەتەتەریف، باشترین هەڵبژاردە بووە، بۆیە لە ماوەیەكی پێوەریدا حورمەت و رێزێكی زۆری پەیداكردوە، جگە لە لاوانی ئەوروپا و ئەمریكا بە هەزاران لاوی پەناهەندە و ئاوارەی وڵاتانی جیهانی سییەیەمیش كەوتنە ژێر كاریگەری ئەم رێبازە نوێیەوە.
دروستبوونی چەپی نوێ لە ئەوروپا وەك بەدیلێك بۆ بیرو دنیابینی و فۆرمی ماركسی كلاسیكی هاتە بازاری خەباتی گەلانەوە. تیۆرست و لایەنگرانی ئەم فۆرمە بانگەشەی نوێكردنەوەی بزوتنەوەی چەپ و شكاندنی بیری دۆگمای ماركسیزیان دەكرد.
دروشمە سەرەكیەكانی ئەم فۆرمە زیاتر لە بواری رەتكردنی واقعی چەقبەستوی كۆمەڵایەتی و سیاسی و دۆگمای هزر و ئایدیۆلۆجیادا چڕ دەبونەوە. هەر لە سەرەتاوە وەك رێبازێكی مامناوەند و میانرەو خۆی نمایش دەكرد و خۆی وەك بەدیلی ماركسی كلاسیكی و راستی موتەتەری دەخستەروو. یەكێك لە خاسیەتە دیارەكانی ئەم جوڵانەوەیە ئەوەیە، كە لە رووی باوەرداریەوە زۆر توندرەو و موتەتەریفن، بەڵام لە پرۆسەی خەباتی پراكتیكی و بەرنامەی كاركردندا میانرەو نەرمن. لە واقعدا ئەم بانگەشەیە لەو دەمەدا بۆ شۆرشگێرانی كوردیش زۆر سەرنجراكێش بووە، بەشێك لە خوێندەوار و روناكبیرانی كورد بە تایبەتی ئەوانەی لەو سەردەمەدا لە ئەورپا جێگیر ببوون، شۆرش و خەباتی گەلی كوردیان لە سەر ئەم رێبازە پێ گونجاو بووە، هەر ئەمەش هۆی سەرەكی ئەوە بووە.
بزوەتنەوەی خوێندكاران و لاوانی ساڵی 1968ی پاریس لە روویەكیتریەوە گۆرەپانی گەشەكردنی بۆ بیرو دنیابینی نوێ رەخساند، لەم بازنەیەشدا بزوتنەوەی چەپی نوێ سودی زۆری لە هەڵوێستی خوێندكاران و بەرنامەی تیێكشكانی بیر و ئایدیۆلۆجی كلاسیكی ماركسی لە لایەن خوێندكارنەوە بینی. بزوتنەوەی خوێندكاران توانی جوڵانەوەیەكی روناكبیری و نیقاشاتی هزری وا بخوڵقێنێت زۆربەی قاڵبە بەستوەكانی ئایدیۆلۆجیا، كە تا ئەو دەمە دەستكاریكردنی لە قەدەغەكراوەكان بووە بخاتە ژێر پرۆسەی شیكاری و هەڵوەشاندنەوەو بۆ یەكەم جار بەهێزێكی زۆری بیرو باوەرەوە لەو قاڵبە بدات و ئەگەر بۆیش نەشكابێت، بەڵام گومانی تیادا نیە یەكەم درزی تێخست.
لە كۆتای شەستەكانی سەدەی رابردودا ئەم فۆرمە گەیشتە لوبنان، زۆر بە خێرایی لە ریزەكانی رێكخراوە شۆرشگێریەكانی فەلەستینیەكاندا بڵاوبوەوە.
لەو سەردەمەدا بەیروت گۆرپانێكی گەورەی ململانێی هزری و ئایدیۆلۆجی بووە، سەكۆیەكی گونجاو بووە بۆ زۆرێك لە شۆرشگێرانی گەلانی ژێردەسەتەی داگیركەران. هەموو گۆڕانكاری و تازەگەریە هزریەكانی جیهانی لە ئامێز دەگرت. لە سەرەتای حەفتاكانی سەدەی رابردودا ئەم شارە ببوە ویستگەیەكی گرنگ بۆ بەیەكگەیشتنی شۆرشگێرانی گەلانی خۆرهەڵاتی ناوەراست و سەكۆیەك بۆ ئاڵوگۆركردنی بیرو راو بۆچونەكانیان. هاوكات ببوە زانكۆیەكی گەورە بۆ توێژینەوەو تێگەیشتن لە بیرو دنیابینی نوێ و ئەجندای نوێی چەپەكان و لانكەیەك بۆ گەشەكردنی نوێكاریە جیهانیەكان و ئەجندای نوی شۆرش و خەباتی رزگاری و چینایەتی. تەواوی بیرو بۆچونە جیاوازەكانی لە خۆ دەگرت و زانكۆیەك بوو بۆ شیكاری زانستی لە بوارەكانی مێژوی و كۆمەڵایەتی. چەندین كەسایەتی گەورەی شۆرش و خەباتی نیودەوڵەتی و خەباتی گەلانی دەگرتە خۆی. چەندین رێكخراو و حیزب و گروپی شۆرشگێر لەو شارەدا دروستبوون و گەشەیان دەكرد. شكاندنی قاڵبی بەستوی بیری ماركسیەت لە خۆرهەڵاتی ناوە راست بۆ یەكەمجار لەم شارەوە ئاشكرا كرا. لەو دەمەدا و لە گەڵ كاتدا پێویستی داهێنانی فۆرمێكی نوێ بۆ خەباتی رزگاری گەلان گەڵاڵە دەبوو. لێرەوە قۆناغ بە قۆناغ پاشەكشێی لە فۆرمی حیزبایەتی كلاسیكی و باڵدەستبوونی خەباتی چینایەتی بە سەر خەباتی نەتەوایەتیدا روو لە كۆتای بوون. لە خۆرهەڵاتی ناوەراستدا لوبنان یەكەم ویستگەی كۆتایهێنان بووە بە فۆرمی كلاسیكی ماركسی و حیزبی شیوعی لە سەر مۆدێلی سۆڤیەتی. بەوەی لەو ماوەیەدا زۆرێك لە سەركردەو روناكبیرانی سیاسی كورد لە لوبناندا جێگیرببون كاریگەری ئەم گۆڕانكاریانە لە سەریان زۆر بە روونی دەركەوتبوو.
بە شێوەیەكی گشتی ئەم جوڵانەوەیە بە دوو ئاراستەدا كاریگەری بەهێزیان لە سەر هزری سیاسی كورد دروست كرد. لە بواری هزری كوردیدا بیروباوەری ماوتستۆنگ و چەپی نوێ پێكەوە پێكهاتەیەكی تایبەتیان خوڵقاندبوو، ئەم پێكهاتیە لە بەر ناروونی و نێواندژی تا كۆتای تەمنیشی شكڵێكی روون و تایبەتی وەرنەگرت. لە بواری كاری رێكخراوەیشدا كورد لاسایكەرەوەی مۆدێل و فۆرمی تەواوی بزوتنەوە چەپەكانی ئەو دەمەی خۆرهەڵاتی ناوەراست بووە، بەتایبەتیش فۆرمی بەرەی میللی فەلەستین.
لە ئاراستە گشتیەكەیدا بزوتنەوەی رزگاریخوازی كورد لەم قۆناغەدا زۆر بە وردی كاری لە سەر دارشتنەوەی هزری و سیاسی خۆی دەكرد. داهێنانی فۆرمێكی نوێی رێكخراوەی ببوە پێویستیەك، كە ئەستەم بوو بتوانرێت پشتگوێ بخرێت.

بەشی حەوتەم
سەرەتای قۆناغێكی نوێ لە كوردستان
گۆڕانكاریەكانی جیهان بە بارێكیدا كوردستانیشی گرتەوە، ساڵی 1968 سەرەتای دەستپێكردنی قۆناغێكی نوێی ژیانی سیاسی و سەرەتای گەڵاڵەبوونی بیری نوێی سیاسی و فۆرمێكی نوێی خەباتی رزگاری نیشتمانی و نەتەوەی كوردی بووە. لەمەڕ ئەم قۆناغە تاڵەبانی دەڵێت: ئێمە لەو دەمەدا وەك رەوتێكی سیاسی و هزری نوێ هەڵسوكەوتمان دەكرد. ئەم رەوتە سەرەتا لە ناو پارتیەوە دروست ببوو، وردە وردە و بە نهێنی گەشەی دەكرد، پێگەی سەرەكی سلێمانی بووە. ئەو دەمە سلێمانی وەك ناوەندێكی روناكبیری و هزری سیاسی وابووە، زۆربەی ئەوانەی خواستی گۆڕانكاری و نوێبونەوەیان هەبووە لەم شارەدا كۆببونەوەو جێگیر ببوون. هاوكات جگە لە كوردیش هەندێك گروپ و لایەنی سیاسی تریش لە سلێمانی جێگیر ببون، وەك برادەرانی سازمانی ئینقلابی ئێرانی، كە ئەوانیش رەوتێكی سیاسی ماوی بوون، ئەمە جگە لە هەندێك كەسایەتیە چەپە عەرەبیەكان و چەند گروپ و رێكخراوێكیتری چەپ و نزیك لە چەپ. لەو سەردەمەدا تەواوی ناوچەكانی بادینان و هەولێر، ئەگەر لە ژێر كۆنترۆڵی پارتیشدا نەبوو بێت ئەوە بە ئاسانی دەستی گەیشتوەتە پێی و كەس نەوێراوە لەو ناوچانە بیرو دنیابینیەكی جیاواز لە پارتی هەبێت، بۆیە زۆربەی روناكبیران و لایەنگرانی بیر و دنیابینی نوێی شۆرش لە ناوچەكانی بادینان و هەولێرەوەیش هاتونەتە سلێمانی لەم شارەدا جێگیربوونە و خەباتیان كردوە.
لەو قۆناغەدا جگە لەوانەی كە بە ئاشكرا لە پارتی یاخیببون و بانگەشەی نوێبونەوەو دەستپێكردنی شۆرشێكی نوێیان دەكرد، لەناو پارتیدا كۆمەڵێك گەنج هەبوون، كە خوێندكار بوون لە ئەوروپا یان لەو وڵاتانە نیشتەجێبوون، ئەمانە بە گشتی لە ژێر كاریگەری ئەو رووداوانەی ئەوروپادا بوون و بە زۆری نزیك بوون لە چەپی نوێ، یان چەپی نوێیان وەك فۆرمێكی گونجاو بۆ ئەزمونی نوێی كوردستان بە باش دەزانی ئەم گروپەش وردە وردە و لە دەرەوەی باڵی (م .س) لە هێڵەكەی تاڵەبانی نزیك دەبوونەوە. لەناو بەرەی (م.س)یشدا گروپێك لاو هەبون كە لەو دەمەدا زۆربەیان لە وڵاتانی ئەوروپا سەرقڵی خوێندن یان كار و وەزیفە بوون كەوتبونە ژێر كاریگەری چەپی نوێ و بیرو باوەری ماوتسیتۆنگەوە. لەو لاوانەی لەو دەمەدا هەڵگری ئەم بیروباوەرە بوون لە دەرەوەو و ناوخۆ ، لەوانە نەوشیروان مستەفا، فواد و فازیلی مەلا محمود، فەرەیدون عبدولقادر، شازاد سائب و چەندینیتر. تاڵەبانی وەك ئەوەی خۆی لە یادەوەریەكەیدا باسی دەكات زۆر زوو هەست بەهەڵویستی ئەم گروپە دەكات و لێیان نزیك دەبێتەوەو وەك خۆشی دەڵێت: من زوو پەیوەندیم پێوەكردن و قۆستمنەوە و پەیوەندیم لە گەڵیاندا بەست توانیم تەوزیفیان بكەم. ئەمانە و چەندین لاویتری نوێخواز وەك ئەحمەد عبدولله و جەلال كەركوكی وردە وردە خۆیان لەم رەوتە نزیك دەكەنەوە. ئەو كات بەشە چەپ و نوێخوازەكەی ناو پارتی بە شێوەیەكی گشتی ببون بە دوو بەشەوە، هەندێكیان ماركسزیمی سۆڤێتی بوون و بەشێكیشیان چەپی چینی بوون. بەشە چەپە سۆڤێتیەكەی ناو سەركردایەتی پارتی بە شێوەیەكی گشتی رێبازی ماركسی لینینیان پێباش بوو، لە بازنەی عمومیاتی ماركسیدا دەخولانەوە، بۆچونیان لە سەر فۆرمی چینی وەك رێبازێكی سەرەكی پێباش نەبوو، ئەم گروپە بە گشتی لە دەوری رۆژنامەی نوردا ، كە ئەو كات حلمی عەلی شەریف خاوەن ئیمتیازی دەبێت گردببونەوە.
لە ساڵی 1968ەوە بەشە ماویەكەی ناو سەركردایەتی پارتی و روناكبیرانی نزیك لەو فۆرمە دەكەونە بڵاوكردنەوەی بیروباوەر ماویزم لە ناو خەڵكدا و چەندین پەرتوك و نامیلكە و وتار لە سەر بیروباوەری ماوتسیتۆنگ بڵاودەكەنەوە، نەوشیروان مستەفا پەرتوكی(بژی جەنگی گەلی) ی ماوتسیتۆنگی وەرگێرابوە سەر زمانی كوردی. لە ناو لاوانی خوێندەوار و روناكبیری كوردا ئەم بیروباوەرە و بیری چەپ نوێ رۆژ بە رۆژ لە بڵاوبونەوەو گەشەكردنی زیاتردا بوون. لەو دەمەدا كۆمەڵێك لاوی روناكبیری وەك دارۆی شێخ نوری، شەهابی شێخ نوری، جەمال تاهیر، موحەمەد سابیر، رەفعەتی مەلا، فواد قەرەداغی و چەندانیتر خولیای بیری ماویزم لە سەریانی دابوو.
لە یادەوەریەكەیدا تاڵەبانی دەڵێت: ئەو كات مامۆستا برایم ئەحمەد، عومەر دەبابە، زەبیحی، عەلی عەسكەری، حلمی عەلی شەریف زۆر گەرم نەبوون لە سەر ئەم بۆچونە فكریە تازەیە. بە پێی ئەم زانیاریانە بێت لەو دەمەدا لە گەڵ ئەوەی هەڵگرانی بیری ماوی و چەپی نوێ زۆربوون و چەندین كەسایەتی وەك سەركردە رۆڵی كاریگەریان لە سەر بڵاوەكردن و گەشەكردنی بیرو بۆچونی ماویزم هەبوە، بەڵام تەنیا تاڵەبانی بۆخۆی نەخشەرێگای هەبووە و بەرنامەی داهێنانی فۆرمێكی نوێی رێكخراوی سیاسی هەبووە.
لە 17ی تەموزی 1968 بە كودەتایەكی سەربازی جارێكیتر بەعسیەكان دەسەڵاتیان گرتەوە دەست. عێراق لەو سەردەمەدا لە دۆخێكی دژوار و ناجێگیردا بووە، بەعسیەكان لە هەوڵی كۆنترۆڵكردنی شەقامی عێراقیدا بوون. دووبەرەكی و كێشە و ناكۆكی سیاسی نێوان لایەنەكان بە تەواوەتی توند ببوەوە. حیزبی بەعس لە لایەك سەرقاڵی تەسفیەكردنی نەیارەكانی بووە، لە لایەكیش لە هەوڵی قایمكردنی جێپێی خۆیدا بووە، پێدەچێت بەعسیەكان سودیان لە شكستی پێشویان بینیبێت، بۆیە هەر لە سەرەتاوە هەوڵی ئیحتیواكردنی لایەنە نەیارەكانی خۆیان دەدا، هەوڵی بەستنی پەیوەندی لە گەڵ كورد دەدەن. هاوكات شارەزایەكی ئەوتۆیان لە بواری هەواڵگری و سیخوریدا پەیدا نەكردبوو. ئەم دۆخە بۆ كورد و ئەو گروپە ماویە هەلێكی زێرین بووە تا بناغەی دامەزراندنی رێكخراوێكی سیاسی لە سەر بنەمای بیری ماركسیزم بە بیروباوەری ماوتسیتۆنگ دامەزرێنێت، هاوكات ئەوبارەی بۆ ئەو رەوتە نوێیەش رەخساندبوو، كە چالاكانە كاری سیاسی و هزری خۆیان ئەنجام بدەن و كار لە سەر دانانی بناغەیەكی نوێی خەباتی رزگاری بكەن.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

ژمارەیەکی نوێی (شیعر) چاپ و بڵاوکرایەوە

لەدووتووێی چەندین لاپەڕەدا ژمارە 8ی‌ بڵاوكراوەی‌ (شیعر) وەكو بڵاوكراوەیەكی بەردەوامی ...