سەرەکی » ساڵۆنی کوردستانی نوێ » ناساندن و مشتومڕی ساڵۆن لە دوو بۆنەدا بۆ دوو کتێبی نوێ

ساڵۆنی کوردستانی نوێ

ناساندن و مشتومڕی ساڵۆن لە دوو بۆنەدا بۆ دوو کتێبی نوێ

ناوی قۆناغەکە بنێین، بەشی پێنجەم و کۆتایی مەسەلەی توتنەکە

لەم دووتوێیە دا

ماوەی رابردوو، قۆناغێکی گەرموگوڕی ساڵۆنی کوردستانی نوێ بوو چ لەڕووی خستنەڕوو و ناساندنی کتێبی نووسەران و رووناکبیران، چ مشتومڕو ئاڵوگۆڕی بیروڕا لە نێوان کۆڕگێڕان و نووسەرانی کتێبەکان و میوانانی ساڵۆندا.
رۆژانی کۆتایی مانگی رابردوو و سەرەتا تا ناوەڕاستی ئەم مانگەش چەندین ساڵۆنی کوردستانی نوێ و ستافەکەی میوانداریی چەند کۆڕو گفتوگۆیەکیان کرد و ئەمەی ئەمڕۆش ناوەڕۆکی دوو کۆڕە بۆ هەریەک لە نووسەران ستران عەبدوڵڵا و محەمەد شێخ عەبدولکەریم سۆڵەیی.
کۆڕی یەکەمیان لە رۆژی سێشەممە رێکەوتی 26/2/2019 بۆ نووسەرو رۆژنامەنووس ستران عەبدوڵڵا سازکرا کە رێوڕەسمێک بوو هەم بۆ ناساندنی کتێبی (ناوی قۆناغەکە بنێین) کە بریتی بوو لە بەشی پێنجەم و کۆتایی زنجیرە کتێبی مەسەلەی توتنەکە، کە هەر لە ناونیشانەکەوە مشتومڕێکی زۆری هێنایە ئاراوە.
هەرچی کۆڕی دووەمیشە بۆ ناساندن و ئیمزاکرانی کتێبی لە روانگەوە قەیرانەکان دەبینم-ی نووسەرو تێکۆشەری سیاسیی محەمەد شێخ عەبدولکەریم سۆڵەیی کە لە رۆژی یەکشەممە 17/3/2019 بەڕێوەچوو.

ساڵۆنی کوردستانی نوێ

مەریوان مەسعود: بەخێربێن بۆ ساڵۆنی كوردستانی نوێ، وەك رامانگەیاندبوو ئەمڕۆ كتێبی مەسەلەی توتنەكە بەشی پێنجەم و كۆتایی لەژێر ناونیشانێكی دیكە بەناوی «ناوی قۆناغەكە بنێین چی؟» بۆ نووسەرو رۆژنامەنووس ستران عەبدوڵڵا بەڕێوەدەچێت، كە هەم بۆنەیەكە بۆ ناساندن ‌و هەم بۆ دابەشكردنی كتێبەكەش.
ئەم كتێبەی ئەمڕۆ، بەشی پێنجەمی زنجیرە كتێبی مەسەلەی توتنەكەیە كە لەڕابردودا چوار بەشی دیكەی لێ بڵاوكراوەتەوە، ئەم بەشە كە خۆی ناوی لێناوە بەشی كۆتایی مەسەلەی توتنەكە، دیارە هەر بەردەوام دەبێت، بەڵام لەژێر ناوی دیكەدا.
لەم بەشەدا، زیاتر رووداوەكانی پێش ریفڕاندۆم ‌و دوای ریفراندۆمە كە لەساڵی 2017 ‌و هەندێك وێستگەی ساڵی 2016 ی تێدایە. من دەمەوێت لێرەوە دەرفەت بە كاك ستران بدەم تا خۆی روونكرنەوەیەكی زیاتر لەبارەی بەرهەمە نوێیەكەیەوە بدات.
ستران عەبدوڵڵا:
هەموولایەك بەخێربێن سەرچاوان، بەڕێزان لەبەرئەوەی لە كۆڕەكانی رابردووی ساڵۆندا هەندێك لە بەڕێزان و هاوڕێیانی ئامادەبوو، رەخنەی ئەوەیان دەگرت كە كتێبەكان نەخوێندراونەتەوە، لە كۆڕی پێشووەوە شتێكی نوێمان دانا، ئەوەیش بریتییە لەوەی كە ئەو كەسەی كۆڕی دەگێڕێت، بابەتێك پێشكەش بكات ‌و پاشان باسێكی كتێبەكەی بكات، بۆیە منیش بابەتێكم ئامادەكردووە، پاشان بەشی دووەمی رێوڕەسمەكە تەرخان دەكەین بۆ ئیمزاكردنی كتێبەكە، هەرچەندە بۆ من زەحمەتە لە یەكیان داببڕم، چونكە كتێب ئەو بیروبۆچوونانەیە كە نووسەر دەینووسێتەوە، جا پێشتر نووسیبێتی یاخود لەكاتی چاپكردنەكەدا نووسیویەتی، وەك ئەوە نییە كە ئەو كاتەی كۆڕێك دەكات ‌و لەو كاتەدا چۆن بیر لە بابەتەكان دەكاتەوە.
ئەو بابەتەی كە ئەمڕۆ قسەی لەسەر دەكەم، تەواوكەری ئەوە بێت كۆتاییم پێ هێناوە لەمەسەلەی توتنەكەدا، بابەتەكەم كردووە بە دوو بەشەوە، ساڵی 2014 لەگەڵ تەوابوونی هەڵبژاردنی كوردستان ‌و عیراق و دەسپێكردنی هەڕەشەی شەڕی داعش لەسەر كوردستان، شیكردنەوەیەكی گونجاوم بۆ كرد، بەداخەوە بۆ نووسەر زۆر ناخۆشە پێشبینییەكانی بێتەدی و زۆریش ناخۆشە نووسەر بیەوێت خەڵك لەخۆی تەوەلا بكات و بڵێت بەخەڵكم نەوت ‌و بڵێت من لەتۆ زیرەكترم ‌و باشتر لە بابەتەكان تێدەگەم، من پێشبینی دەكەم وانییە، هەر كەسێك شتی باوكە دامەزرێنەرەكانی بزووتنەوەی كوردایەتی بخوێنێتەوە، دەگاتە ئەو ئەنجامەی كە من باسی دەكەم.
كاتی خۆی كە كتێب لەسەر مێژووی كوردستان دەنووسرا، دەوترا راپەڕینی بەردەركی سەرای سلێمانی قۆناغێكی نوێیە لە مێژووی بزووتنەوەی رزگاریخوازی گەلی كوردستان، ناونرابوو گواستنەوەی خەبات لە شاخەوە بۆ شار، لە دوای راپەڕین قۆناغێكی دیكە هاتەپێشەوە، رەنگە لەو ناوەڕاستەشدا قۆناغی دامەزراندنی یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان بێت. بۆ نموونە لە1975 ەوە ئەوانەی لە دامەزرێنەرەكانن، شاهیدی ئەو مێژووەن، نامیلكەیەك هەبوو كە تەعبیری لە رای یەكێتیی دەكرد، بەڕێز مام جەلال نووسیبووی یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان بۆچی؟ هەركەسێك ئەو نامیلكەیە سەیربكات، هێزی سیاسیی لە كوردستان چەندە؟ دۆستەكانی كێن؟ نەیارەكانی كێن و ئێمە لە چ قۆناغێكی ئەو خەباتەداین؟ قۆناغەكانی سیاسەتی كوردستانی رەچاوبكەین، هەمیشە دەبێت ئەوە بڵێین ئێمە لە چ قۆناغێكداین و لە چ قۆناغێكی سیاسیدا دەژین؟ دۆستەكانمان كێن؟ دوژمنەكانمان كێن و هاوپەیمانەكانمان كێن ‌و لەچ قۆناغێكداین؟ چ پێویست دەكات بۆ ئەو كەسانەی لە بوارەكەدا كاردەكەن پێشمەرگە لە پێشمەرگایەتیی، نووسەر لەبواری نووسین، رەنگە حزبە سیاسییەكان لە بواری خەباتی سیاسیدا. ئەوەی كە گرنگە ئەو قۆناغە دیاری بكەین.
لە 2016دا وام وت و لەملاوە یەكێتیی نیشتمانیی هەڵسانەوەیەكی بەخۆیەوە بینی، لەساڵی 2014 كە ئەنجامەكانی لە كەركوك ‌و بەغدا ئەوەی نیشاندەدا بزووتنەوی گۆڕانیش لەكایەكەدا بوو كە 24 كورسی هەبوو، پارتییش یەكەمی ئەوكاتەی هەڵبژاردنی 2014ی كوردستان بوو، بۆیە ئەگەر ئەم حاڵەتانە پێكەوە گرێ بدەینەوە، كەواتە ئێمە لە پرۆسەیەكی سیاسیداین كە شایەنی حوكمڕانییە، كە سەیری واقیعی سیاسیی خەڵكی كوردستان ‌و ئەندیشەی خەڵك ‌و میزاجی خەڵكیش دەكەین، هەست دەكەین شتێكی نوێ هەیە پێویستە بچینە قۆناغێكی نوێی سیاسییەوە.


كاك محەمەد سابیر لێرەیە، كۆڕێكی كرد لەسەر فەرەنسا، ئەو پرسیارە هاتە كایەوە بۆچی وڵاتێكە شۆڕشی تیابووە هەموو تێگەیشتنە نوێیەكانی مۆدێلات‌و مرۆڤایەتی لەوێ سەریان هەڵداوە و بۆتە بیروڕاو رێباز بۆ هەموو دونیا نەك تەنها فەڕەنسا، سەرەڕای ئەوەی كۆماری یەكەم ‌و دووەم ‌و سێیەم ‌و چوارەم ‌و پێنجەم ‌و دیموكراسی ‌و هەڵبژاردن لەكاتی خۆیدایە، كەچی لە شۆڕشی فەڕەنساوە تا هێلەك زەردەكان هەر گۆڕانكاریی كۆمەڵایەتی روو دەدات؟ واتە فاكتەرێكی تر هەیە كە جگە لە بیروكراتییەتی گەشەكردنی سیاسیی و كۆمەڵایەتی كە هەڵبژاردن دەكرێت ‌و رۆڵی گۆڕانكاری دیارە كە سەردەمێك هەیە لە مێژووی میللەتان، من تێڕوانینم وایە كە لە 2014 وە لەگەڵ سەرهەڵدانی داعش، سەردەمێكی سیاسی هاتە پێشەوە لە كوردستان و ئەنجامەكەی دوای ئەوە كە هات كوردستان گەیشتە ئەوەی شتێك بكات، ئەگەر بەبەرنامە هەنگاو بنێت، رەنگە خۆی بە قەڵبەیەكدا نەدات، رەنگە بەبەرنامە هەنگاو نەنێت، تووشی قەڵبەیەك ببێت، ئەو رووداوانەی كە ساڵانی رابردوو تووشی بووین، خەتای كێیە؟ ئەوەی كە گرنكە ئەنجامەكە وایە! ئێمە لە قۆناغێكی دیكەداین.
ناونیشانی كتێبەكەم لەوێووە وەرگرتووە كە ئاخۆ «ناوی قۆناغەكە بنێن چی؟»، پێشبینیم وایە بەشێك لە سیماكانی ئەم قۆناغە نوێیەی ئێستا دەركەوتووە، تەنانەت دوای داعش، ریفڕاندۆم لە كوردستاندا كرا ئەگەر مرۆڤ بێت ناو لەم قۆناغە بنێت، من لە وتارەكەمدا ناوم نا كۆماری دووەم یان هەرێمی دووەم، واتە ئێمە لە قۆناغێكی دیكەداین، ئێوە سەرنج بدەن، هەركەسێك دێت، خوێندنەوە بۆ كوردستان دەكات، ئەزموونی حوكمڕانیی كوردستان دەكات، ئێمە سێ ئەزموونمان هەیە لە سەدەی بیستەمدا، یەكەم ئەزموونی شێخ مەحمود، دووەم كۆماری كوردستان ‌و سێیەم ئەمە ئەزموونەی دوای راپەڕین، كە درێژترینە و لەساڵی 1991 -ەوە دەستیپێكردووەو هێشتاش بەردەوامە.
بێگومان شۆڕشەكان باس ناكەین، چونكە قۆناغی حوكمڕانی تێدا نییە، بۆ نموونە هەم شۆڕشی ئەیلول ماوەی كەم كەم، بەڵام درێژترین ئەزموون ئەمەیە كە دانی پێدا نراوە لە چوارچێوەی دەستووری عیراقیشدا. هەموو ئەو چانس و دەستكەوتانەی هەیەتی هەوڵ دەدرێ دەستكەوتەكانی كەم بكرێتەوە.
ئەگەر سەرنج بدەن، لە دوای ریفڕاندۆمیشەوە دەوڵەتێكی وەك فەڕەنسا كە هاتە سەر خەت، دەیویست بە حكومەتی عیراق و بە كورد خۆشی بڵێت، سەردەمێكی نوێ دەست پێبكەن»، بەڵام ئەو سەردەمە لە قەوارەی سیاسیی كوردستاندا بمێنێتەوە، سەرەڕای ئەو هەلومەرجە ناخۆشەی بەسەر كوردستاندا هات، قەوارەكە ماوەتەوەو ئێستا ئەوەی كە لەم قۆناغەدا ئێمە تێیدا دەژین، هەوڵێكە بۆ كەمكردنەوەو بۆ بچووكردنەوەی ئەو قەوارەیەو هەوڵێك بۆ بچووككردنەوە و پاراستنیشی، ئەوەی هەوڵدەدات بچووكی بكاتەوە، دیارە ئەو هەلومەرجانەن لەگەڵ كورد و كوردستاندا دۆست ‌و یار نین، ئەوەشی كە هەوڵدەدات بیپارێزێت، دیارە ئەو هێزە سیاسییانەی كوردستانن كە ئیش لەسەر مەسەلەی كورد دەكەن.
لێرەدا من قسە لەسەر شێوازی ئەوە ناكەم وەكو ئێستا دیالۆگ هەیە، حكومەت بەم شێوەیە بێت، دوو ئیدارەبێت، یان سێ ئیدارە بێت؟ بابەتەكە لەوە فراوانتربێت، ئەم ئەزموونە سیاسییەی كوردستان بۆ كوێ دەڕوات؟ كوردستان ئێستا وەك واقیعێكی سیاسی هەیە‌و دان پێدانراوە، ماوەتەوە سەرئەوەی ئێمە مشتوماڵی بكەین، بە جۆرێك لە جۆرەكان بیپارێزین و بتوانین، بەڵام ئەوەی خەڵك پێی وابێت كوردستان قۆناغێكی رابردووە، من پێم وانییە ئەوە تەواو بووە.
لەساڵی 1991-ەوە كوردستان تاوەكو ریفڕاندۆم، ئەوە كوردستانێك بوو و تەواوبوو، ئێستا ئێمە رەنگە دەچینە ناو قۆناغێكی دیكەوە، كوردستانی دوای ریفڕاندۆم. لێرە دیزاینەكە یان وێستگەكە یاخود سیستمە سیاسییەكە بە جۆرێكی دیكەیە، با بڵێین ئەوە باشە، دیزاینی ئەو قۆناغەیە، بەڵام كە ئێستا سەیری واقیعی سیاسیی كوردستان دەكەین، ئەو واقیعە دەبینین.
كاتێك دەوڵەتی عوسمانی رووخا، هەندێك دیاردەی نوێ هەبوون، پەیوەندیی بەو مۆدێلەوە هەبوو، دەیانوت: «ئەوە دەوڵەتێكی نوێ بەڕێوەیە بەناوی توركیای نوێ، تەنانەت، ئەوروپاش بەو توركیا نوێیە هەڵخەڵەتا، یان ویستی خۆی وا نیشانبدات كە سەرسامە بەم دەوڵەتە، سەرەتا بەو مۆدیلە دەستیپێكرد، ئەو شتەی كە «ئەفەندییەكان» هاتنە سەر حوكم، بەڵام مەرج نییە ئەوە دەربڕی ئەو مێژوو پێشكەوتووە بێت، چونكە ئەوەی كە خەڵك سەربە «نەتەوەی عوسمانی» بێت، یەكسان بێت بەچەند نەتەوەیەك، بێگومان زۆر فراوانترە لەوەی لەدوای دروستبوونی توركیای نوێوە دان بەكورددا نەنرا وەكو نەتەوە، بەجۆرێك تەنگەتاو بوون، توركیا دانی بەهیچ نەتەوەیەكی دیكەشدا نەنا، لەكاتێكدا جاران ئەو دەوڵەتە لەگەڵ كریستیانەكاندا بوو، لەگەڵ هەموو جیهاندا مامەڵەی دەكرد.
رەنگە ئەم قۆناغەی ئێمەش تێیدا دەژین، ئەگەر ئێمە ناوی لێ نەنێین و ئەگەر هۆكارەكانی تێنەگەین بۆ ئەوەی دەرەقەتی بێین و هەلومەرجەكانی بۆ ئامادە بكەین، پێدەچێت قۆناغی داهاتوو پاشەكشێ بێت، قۆناغێك نییە بەناوی قۆناغی مسۆگەریی سەد لەسەد، جاران برادەران لەساڵی 1991دا هەر گۆڕانكارییەك لە سیاسەتی ئەمریكادت رووی دەدا، بەرامبەر بە عیراق ‌و ناوچەكە، دەچووە گیرفانی كوردەوە، تەماشا دەكەین ئەگەر سەیری تەلەفزیۆنی عیراقت بكردایە، سەدام حسێن گەمژەییەكی بكردایە، دەستكەوتەكەی بۆ كورد بەخێر دەكەوتەوە، بەڵام مەرج نییە سبەی ئەوە بەو جۆرە بكەوێتەوە، هاوپەیمانەكان لەگەڵ كوردا باشتربن ‌و شیوازی كاركردنی خۆیان بگۆڕن، لەوانەیە وابێت، بەڵام ئێستا قۆناغێكی ترەو مەرج نییە فاكتەری ئیقلیمی و نێودەوڵەتی سەرەنجام یەكسان بێت بە قازانجی كورد، چونكە قۆناغێكی دیكە هاتە پێشەوە، مەرجیش نییە كۆتایی پێ هاتبێت، واتە داڕشتن ‌و ئەو قۆناغە دەسپێكردنی قۆناغی نوێ زۆر گرنگە، پێموایە یەكێك لەو هۆكارانەی كە رۆڵ دەگێڕێت، خۆڕێكخستنەوەی كورد خۆیەتی ‌و رەنگە هێزە سیاسییەكانی كورد بەشێك بن لەو خۆ رێكخستنەوەیە، یان پێدەچێت كۆمەڵی كوردەواری بەشێك بن لەو مەسەلەیە، یان رێكخراوەكانی كۆمەڵی مەدەنی بەشێك بن، یاخود رۆژنامەگەریی كە ئێمە كاری تێدا دەكەین، یان خەباتی چەكداری بێت، یاخود ئەوەی كە جاران لە ئەدەبیاتی یەكێتییدا پێی دەوترا خەباتی هەمە لایەنە.
ئەگەر برادەران لەبیریان بێت لە كۆنگرەی یەكێتیی نیشتمانی كوردستان لەساڵی 1991 دا دەوترا فاكتەری نێودەوڵەتی بۆتە فاكتەرێكی بە هێز، ئەمڕۆ تەبابوون لەگەڵ سیستمی نوێی جیهان، یەكسانە بەتەبابوون لەگەڵ مەسەلەی كورددا، رەنگە من نەتوانم وەڵامی هەموو ئەوانە بدەمەوە و بڵێم ئێستا تەبابوون لەگەڵ سیاسەتی نیودەوڵەتیدا یەكسانە بە چارەسەكردنی مەسەلەی كورد.
ئێمە هەندێك دیاردە دەبینین بەڵگەی ئەوەیە كە مەسەلەی كورد مەسەلەی كوردستان و بوونی قەوارەیەكی سیاسیی كوردستان، بووەتە واقیعێك كە هەیە، بەڵام هەڕەشەش دەبینین لەچەند ئاستێكدا، هەر لەهەڕەشە كەلتوورییەكانەوە تا هەڕەشە سیاسییەكان. رەنگە كوردستان لەم ناوچەیەدا لە كوردستانی خۆمان تەنیا دەرفەت هەبێت بۆ دانپێدانان وەكو ناساندن بە زمانی كوردیی، یاخود بە جۆرێك لە جۆرەكان دامەزراوەی كوردستانی لە كوردستانی ئێمەدا ئەو دامەزراوانەی كە هەمانە بەجۆرێك لە جۆرەكان دەربڕبێت لە كورد. یان پێدەچێت لەتوركیا دامەزراوەكان خەسڵەتێكی نەتەوەیی نەدرێتێ. بۆنموونە تۆ كەسێكی دیار بەكریت، بڕۆ كاندیدی دیاربەكر بە، بەڵام بتەوێت خەسڵەتێكی نەتەوەیی بدەیتێ، ئەوە خەباتێكە تائێستا كورد دەیكات، رەنگە لە بەشەكانی دیكەش هەروابێت. ئەوانەی هاوپەیوەندن بە ئێمەوە، رەنگە بچین رۆڵێك لەو بابەتەدا بگێڕین، یان مافدارو حەقبینی بكەین بەسەرییەوە، ئەوە دۆخی كوردستانی خۆمانە و پێموایە ئەگەر ئامادەكاریی بۆ ئەم هەلومەرجە نەكەین، تووشی بەریەككەوتن دەبین و تووشی پەرت ‌و بڵاوی دەبین. مەبەستم لێرەدا ئەوەیە كە لەسەر ناونیشانی دووەمی كتێبەكە قسە بكەم،بۆ نموونە، ئێمە پێش ریفڕاندۆم دەمانوت: «كاتی ئەوە هاتووە چارەنووسی سیاسیی كەركوك یەكلایی بكەینەوە»، ئیستا ئەگەر كەسێك ئەو قسەیە بكات، رەنگە یان بڵێین بەهەڵە لە مەسەلەكان گەیشتووە، یاخود مەبەستی ئەوەیە مەسەلەكەمان لێ بشێوێنێت، یان رەنگە بڵێین پاشەكشێیە، چونكە ناو لەشتەكان نانێین. لە كوردستان زۆر ئاساییە بڵێی هاوپەیمانی بكەین لەگەڵ توركماندا یان لەگەڵ عەرەبدا، یەكسەر كەسێك بێت و بڵێت ناونیشانی ئەوەی لێ بنێ و بڵی ئەوە سیاسەتی راكردنە، یان پاشەكشێیە، زۆر ئاسانیشە سەقفی داوا نەتەوەییەكان بەرزبكەینەوەو كەسێك بێت ناوی بنێت كوردایەتییەكی راستەقینە، بەڵام لە ئەنجامدا ناوی بەریەككەوتنی لێبنرێت. ئەگەر ناوی قۆناغەكە نەنێین، تووشی هەمان ئەو كێشەیە دەبینەوە كە قازی محەمەد لە گفتوگۆكانیدا لەگەڵ حەمەرەشیدخانی بانەدا لەنامەیەكدا كە بڵاوبۆتەوەو دكتۆر ئەفراسیاو هەورامی بڵاویكردووەتەوە، دەڵێت: «ئەمەی تۆ داوای دەكەیت خۆشە، رێك وەك ئەوەی كە منیش دەمەوێت واقیعەكە و هەلومەرجەكە جیاوازە، ئێستا ئێمە لە كوردستاندا لە چ قۆناغێكداین؟ هەموو ئەو شتانەی دەمانەوێت داوای بكەین، هەموو ئەوشتانەی دەمانەوێت، قۆناغ بەندیی بكەین، وەڵام نادەمەوە، رەنگە لە وتاردا لەنووسیندا وەڵام بدەمەوە، رەنگە هەموو ئەو كتێبە خۆی هەوڵێك بێت بۆ وەڵامدانەوەی بەشێك لەو پرسانە، بەڵام ئەوەی كە هەیە هەركاتێك هەر وڵاتێك، كۆمەڵێك مەرجەعییات ‌و ناوەندی بڕیاری هەیە، رەنگە بۆ نموونە عەرەب قورئان مەرجەعی بێت، رەنگە توركیا دەستوورەكەی مەرجەع بێت، رەنگە فارس جۆرە مەرجەعێكی دیكەی هەبێت، یان ئەوروپا دامەزراوەكانی بووبێتە مەرجەع، یاخود هەندێك وڵات هەبن هەموو ئەوانە تێیاندا مەرجەع بن. دوای ئەو 10 ساڵە لەو هەلومەرجانەی لە كوردستاندا هەتا ئێستا نەمانتوانیووە، ناوی دامەزراوەكانی خۆمان بنێین، خۆ ئەگەر سەرنج بدەیت، ئێمە هەتا لەناو چوارچێوەی عیراقدا كۆمەڵێك دامەزراوەی نوێنەرایەتیمان هەیە، لەبەرئەوەی پەیوەندیمان لە نێوانیاندا رێك نەخستووە، سەرەنجام زۆرجار لەباتی ئەوەی ببێتە دەستكەوت بۆ كورد، دەبێتە بەریەككەوتن.
بۆ نموونە ئەگەر تۆ بتەوێت قسە لەسەر چارەنووسی سلێمانی بكەیت، دەبێت بپرسین كە كێ چارەنووسە دیاری دەكات، ئاخۆ ئەنجومەنی پارێزگای سلێمانی؟ یان پەرلەمانی كوردستان؟ یاخود دامەزراوەكانی حوكمڕانیی كوردستان لە سەرۆكایەتی هەرێمی كوردستانەوە؟ یان ئایا دەستووری عیراق كە ئێمە بەشێكین لە عیراقی فیدراڵی؟ یاخود نوێنەرەكانی كورد لە بەغدا كە نوێنەری سلێمانیی تێدایەو نوێنەرایەتیی سلێمانی دەكەن؟
هەروەها هەمان مەسەلە بۆ كەركوك و هەمان مەسەلەش بۆ هەولێر. ئایا مێژوویبوونی مەسەلەی كورد ئەم مەسەلەیە دیاری دەكات یان ئەو سەركردایەتییە مێژووییانەی كە تائێستا هەبوون وەڵام دەدەنەوە؟ نەبوونی وەڵامێك بۆ هەریەك لە ئێمە رەهەندی بەهاو رەهەندی یاسایی ‌و بیركردنەوە‌و یان ئەوەی پێی دەڵێن باوكە دامەزرێنەرەكانی بزووتنەوەی سیاسیی كورد و رێكنەخستنی ئەم پەیوەندییە وادەكات لەباتی ئەوەی ئێمە سوودی لێ ببینین، لەم دەوڵەمەندییە لەنوێنەرایەتیكردن، بەپێچەوانەوە ئێمە تووشی بەریەك كەوتن دەبین، ئایا حزبە سیاسییەكان لەم دۆخە رۆڵ دەگێڕن؟
پێموایە لای حزبە سیاسییەكان یەكێك لەهەرە كێشە گەورەكانی كوردستان واتە بەهاو قورسایی راستەقینە نادەینە حزبە سیاسییەكانی كوردستان، زۆرجار ئاسانە ئەمڕۆ لە كوردستان كەسێك قسە دەكات، قسە بە حزبی سیاسیی دەڵێت، بەڵام جەوهەری حزبەكان و مەسەلەی حزبەكان ‌و ئەبدەیتكردنەوەی حزبەكان، نابێتە مەوزوعێكی سەرەكی لەناو كوردەواریدا، زۆر ئاسانە كەسێك ئەندام نەبێت لە حزبێكداو بڵێت یەك دوو سێ‌و چوار‌و رەخنە بگرێت ‌و كۆتایی پێبێت، بەڵام ئەی ئەڵتەرناتیڤەكە چییە؟ ئەی دامەزراوەكانی تر چییە؟ شارەوانییەكەی تۆیە، یان فەرمانگەكەی تۆیە یاخود دامەزراوە نوێنەرایەتییەكەی تۆیە، ئەوەی كە رەوایی دەدات بەو چومكانەی كە كاری تێدا دەكەیت، ئەو گەشەكردنەی بەخۆیەوە دەبینێ چییە؟
هەموومان دەزانیین لە قۆناغەكانی پێشوودا لە حەفتاو هەشتاكاندا حكومەتی عیراق بە هەموو شێوەیەك هەوڵی دەدا كە كوردەواری دوورخاتەوە لەكوردایەتی لەبزووتنەوەی كوردایەتی، بۆیە كە كاتێك دانوسانێك دێتە پێشەوە، ئەنجامەكە ئەوەیە كە دەبینی ئەو ئەندێشەیەی كە كۆمەڵگەی كوردەواری بیری لێدەكاتەوە، جیاوازە لەو ئەندێشەییەی كە رەنگە حەریفەكانی مەسەلەی سیاسی كوردستان ‌و كوردایەتی بیری لێبكەینەوە.
من مشتومڕەكان بۆ ئەوە بەجێ دەهێڵم كە قۆناغی داهاتوو یان گفتوگۆكانمان هەر ئەوە نەبێت وەڵامی پرسیارەكانی من بدەنەوە، پێشبینی ئەوە بكەن وەڵامی پرسیارەكان سەد لەسەد بدەمەوە، بەڵام ئەوەندە دەڵێم دڵنیایی زۆر خۆشە، بۆ نموونە كاتی خۆی عوسمانییەكان دڵنیاییان هەبوو كە خەلیفە بڕیار دەدات لەجیاتی ئەوان، زۆر خۆشە چەپەكان كاتی خۆی سۆڤێت بڕیاری لەباتی ئەوان دەداو بیری دەكردەوە یاخود وەك برادەرانی خۆمان دەڵێن چین رۆڵێك لەو مەسەلەیەدا دەگێڕێت، یان ئاسانە بڵێین وەكو حزبی شوعی دەڵێت «حزبمان چی دەڵێت هەر ئەوەیە» یان وەك پارتییەكان دەڵێن پارتیمان وایكرد یان وەك یەكێتییەكان دەڵێن نەزعەیەكی دیموكراتی تیابوو دەمانوت یەكێتیەكەتان،لە راستیدا هەم هەل‌و مەرجێكی نوێ دێتە پێشەوە، وەك چۆن تەحددایەك دەكرێت، چانسیش بێت ئەگەر هێزێكی سیاسی یان بزووتنەوەیەكی سیاسی ئەگەر فاكتەری خودی كورد ئامادەبێت، هەمیشە دەتوانێت هەڕەشەكان بكات بە چانس، بۆیە ئەگەر ئامادە نەبێت و هۆكارە خودییەكان ئامادە نەبێت ئەوت پێچەوانەكەی روو دەدات و زۆرجار چانسیش دەبێتە هەڕەشە.
لێرەیە كۆتایی بە قسەكانم دەهێنم، هیوادارم ئەو گفتوگۆییەی لەگەڵ بەندەدا دەیكەن وانەزانن من وەڵامی هەموو پرسیارەكانم پێیە و بەو بۆنەیەشەوە بابەت بۆ كۆڕەكانی تر حازر دەكەم ‌و هیوادارم بەشێكی ئەو وەڵامانە لای ئێوە بێت و بەشێكیشی ئەگەر بەندە بتوانێت لەم مینبەرەوە مەرج نییە بە نووسین ‌و بە كتێبیش وەڵام دەدەمەوە و دووبارە سوپاس بۆ ئامادەبوونتان.
سەڵاح شێخ شەرەف:
مامۆستا ستران وتی: دوای ریفڕاندۆم ئەوە بووە، من دوو قسە دەكەم، كەس ناتوانێت نكوڵی لەوە بكات كە پاشەكشێیەكی گەورە بووە، بەڵام بۆ چارەسەری ئەوە، پارتی هاتووە چارەسەری خۆی بكات، هاتووە وازی لە مەسەلە سەرەكییەكان هێناوە، لەسەر كەركوك ناهێڵێت هیچ ببێت، هەوڵی داوە پەیوەندیی خۆی لەگەڵ توركیا و ئێران چاك بكاتەوە، بەڵام یەكێتی بە بڕوای من هیچی نەكردووە، زۆر كەمی كردووە، ئەو پێشكەوتنەی پارتی لەو سیاسەتەیەوە سەری گرتووە، هەقە حزبەكانی دیكەش چاو لە پارتی بكەین كە هەموو شتێك لە پێناوی حزبەكەی خۆیدا دەكات ‌و پێویستە ئەمانیش چاو لەپارتی بكەن.
لەلایەكی دیكەشەوە ئەو حزبانەی كە لە سلێمانییەوە سەریانهەڵداوە، هەموو شتێك بۆ رووخاندنی حكومەت بەتایبەت لە سنووری سلێمانی دەكەن، نموونەی ئەوەش هەڵبژاردن بوو لە كەركوك كە چوون لای عەرەبەكان شكاتیان كرد، بۆیە هەموویان هەوڵی لاوازكردنی یەكێتی دەدەن ئیتر سوپاس.
موعتەسەم نەجمەدین:
دەستخۆش پێموابیت كاك ستران بابەتێكی باشی هەڵبژاردووە، قسەكردن لەسەر ئەوەی چ ناوێك لەم قۆناغەی ئەمڕۆ بنێن، ئێمە لە كوێیی مێژوو گۆڕانگارییەكانی دنیاداین، كۆمەڵێك گۆڕانكاریی روویداوە ئەگەر دركیشی پێنەكەین، دەبینین كۆمەڵێك فەوزای دروستكردووە. ئەگەر بگەڕێینەوە بۆ خۆمان، سەرەتای ناسینی من ‌و كاك ستران لە ناوەڕاستی هەشتاكاندا ئەوكاتە پێناسەیەكمان هەبوو بۆ یەكێتی، بۆ ئەم مەدرەسەییەی كە هەبوو، گرێدانی شۆڕشی نەتەوایەتی ‌و چەپ بەیەكەوە چۆن قسەی لەسەر بكەن؟ بەڵام ئێستا هیچ ناوێك و پێناسەیەك نییە، ئێستا ئەوروپا دابەشبووە بەسەر دوو بەشدا، بەشێك لە ئەوروپا دەڵێن سەردەمی كۆتایی دەوڵەتی رەفا بەسەرچووە، لەهەمان كاتیشدا گروپێك بەپێچەوانەوە دەڵێن نا ئێستا كاتی ئەوەیە جارێكی تر پێناسەی بكەینەوە بۆ دەوڵەتی رەفا، ئەم گۆڕانكارییە لەسەر ئاستی جیهان قسەی لەسەر دەكرێت، هەندێك دەڵێن سۆشیال دیموكرات كۆتایی هات، دەبێت فۆڕمێكی تر بدۆنەوە، هەندێكی دیكە دەڵێن نا دەبێت پێناسە بكرێتەوە، بۆیە ئەم بابەتەی كاك ستران هەڵیبژاردووە كە دەڵێت ناوێك لەم قۆناغە بنێن، پێناسەیەك بۆ عەقڵ ‌و دونیابینی ستراتیژی یەكێتی بەتایبەتی بكرێت، لەم ناوچەیە ئەركێكی زۆر گرنگی كادرانی یەكێتییە دەبێت بیری لێبكەنەوە و دەستخۆشیت لێ دەكەم كە ئەم دەرگایەت كردەوە‌و هیوادارم بتوانین هەموومان لەو كۆڕە و لە كۆڕەكانی داهاتووشدا چۆن ئەم قۆناغە پێناسە دەكەین‌و چۆن ئاراستەی سیاسیی خۆمان ‌و تەنانەت ساغبوونەوەی هزری خۆشمان لەم قۆناغەدا چۆن جارێكی تر دادەڕێژینەوە سوپاس.
شوان كەریم كابان:
پێموایە بەراوردی ئێمە یان كوردستان یان كۆمەڵگەی كوردی بە كۆمەڵگەكانی تر بە سەركەوتوو نازانم، چونكە ئێمە وەك فیكری ماركسی دەڵێت: بە گەشەكردنی ئاسایی خۆماندا تێنەپەڕیوین، كۆمەڵگەی كوردەواری ئەو گەشەكردنەی بەخۆیەوە نەبینیووە چ لە رووی كۆمەڵایەتی و چ لەڕووی سیاسی و ئابوورییشەوە، كە ئەوروپا بەخۆیەوە بینیویەتی، تەنانەت بۆ وڵاتانی دراوسێش، بۆ نموونە ئێران دەوڵەتە، سێ چوار هەزار ساڵە هەیە، بۆیە ئەو بەراوردە بە گونجاوو سەركەوتوو نابینم، ئێمە قەوارەو دەوڵەتمان نییە، وەك ئەوە وایە ئەو وڵاتانە شەمەندەفەرێكن لەسەر سكەیەك دەڕۆن، هیڵەكە دیاریكراوە، بەخاوی یان بە سورعەت بڕوات لانادات و قڵپ نابێتەوە، بەڵام ئێمە وەك شەمەندۆفێرێك واین كە سكەی نەبێت، بە هەموو لایەكدا دەڕوات،لە مەسەلەی گۆڕانكاریدا وایلێهاتووە ئەوانەشی كە دەوڵەتن، بەدەست خۆیان نییە، بۆ نموونە ئەوەی ناونرا بەهاری عەرەبی كە فەوزای عەرەبی زۆربەی ئەو هەوڵانەی درا لە دەرەوەی وڵاتانی عەرەبی بوو لە رووی گۆڕانكارییەوە، ئەوە ئەنجامەكەی بوو، ئێستا ئەمریكا فەنزویلا و كوبا و سیاسەتیان لەگەڵ ئەوانەدا ناگونجێت، نە چەكی ئەتۆمییان هەیە، نە هێزی تیرۆریان هەیە، ئەمریكا یان وڵاتانی زلهێزی تر دەیانەوێت گۆڕانكاریی لە سیستمی ئەو وڵاتانەدا بكەن، كوردستانیش لە دیدی ئەو وڵاتانە بەدەر نییە.
لەسەر ریفراندۆمی ئێمە وابوو، كردارێكی دەستەجەمعیی هەموو كوردبوو، نەخێر بەداخەوە نیوەی زیاتر دژی بوو، هەندێكیش بۆ بەرژەوەندیی تایبەتی لەگەڵی بوو، نابێت شكستەكەی بخرێتە ئەستۆی هەموو كورد، باشبووبێت ئەوانە باشیانكرد كە لەگەڵیدا بوون، خراپیش بێت، ئەوانە خراپیان كرد كە ویستیان بیكەن، ئێمە لەكوێداین؟ بەداخەوە بەبڕوای من ئێمە لەهیچ جێگایەكی ئەم گۆڕانكارییەی جیهاندا نین، لەبەرئەوەی بوونێك ‌و توانایەكی كاریگەرمان نییە، ناتوانین ببین بە ژمارەیەكی گەورە. سیاسەتی ئێمەش سیاسەتێكی پەرچەكردارە، درێژخایەن نییە، كێشەی نەبوونی ستراتیژە لە كوردستاندا زۆر سوپاس.
دڵپاك تاهیر:
دەست خۆشیت لێدەكەم هەڤاڵ ستران، پۆلینكردنی قۆناغە سیاسییەكانی كورد لە راپەڕین بۆ 16 ئۆكتۆبەر و لەو كاتەشەوە تا ئێستا، من پرسیارێكم لا دروستبووە، بۆچی لە راپەڕین تا پرۆسەی ئازادیی عیراق نییە، لە پرۆسەی ئازادیی عیراق، كورد چووە قۆناغێكی دیكەوە، كورد پێگەی دروستبوو، كەسایەتییەكەی وەك مام جەلال رۆحی شاد كە هیچ لێبووردنێك شموولی نەدەكرد، بوو بە سەرۆك كۆماری عیراق، ئەمە بۆ خۆی وەرچەرخانێكی گەورە نییە لە سیاسیەتی كورد لە عیراقدا؟ بۆچی ئەم گوتارە لە پۆلێنكردندا هەیە؟ سوپاست دەكەم.
د.كاروان عەلی:
من دوو سێ ناونیشان هات بەخەیاڵمدا، پێموایە لە دوای ریفڕاندۆمەوە بە دامەزراوەو بە حزبەكان ‌و بە خەڵكەوە بە قۆناغێكدا تێپەڕدەبێـت كە زۆر جیاوازە لە قۆناغی پێش ریفڕاندۆم، قۆناغی پێش شەڕی داعش ‌و قۆناغەكانی پێشووتر، ئەوەی ئێمە دەیبینین قۆناغی متبوونی كۆمەڵگەو بێدەنگبوونی خەڵكە، لەبەرامبەریشدا هەڵتۆقینی میلیشیای چەكداریی مافیای گەندەڵی كە بەداخەوە كۆمەڵگەی بەیەكجاریی وێران كردووە، حەزدەكەم ئەو كتێبە بخوێنمەوە، كە چۆن گەندەڵیی ‌و راوڕووت ئەم وڵاتەی بەرەو وێرانتر بردووە، كۆمەڵگەی كوردی كۆمەڵێك كێشەی هەیە، بەڵام ریفڕاندۆم كێشەكانی تەقاندەوە، ماسكی روخساری كۆمەڵێك خەڵكی لابرد، مەسەلەی راكردن بۆ بەغدا لەلایەن زۆر لە حزبەكان ‌و خەڵكی ناو حزبەكان ‌و بەیعەت دووبارەكردنەوە بۆ وڵاتانی دەووروبەر، هەمووی بە چاودێریی ‌و سەرپەرشتیی ئەمریكا و بەریتانیایە كە چاوپۆشی لەو گەرندەڵی ‌و ماڵویرانییە دەكەن كە میللەت تووشی بووە، قۆناغێكی نوێی هێناوەتە پیشەوە، بۆیە ریفڕاندۆم ببوایە‌و نەبوایە ئەو دۆخە چاوەڕێی كوردی دەكرد، چونكە ئیرادەیەك لە دەرەوەی ئیرادەی عیراقیشە، ئەمە بەریتانیا و چەند وڵاتێكی دراوسێ ئەو كارانە دەكەن بە پەسەندكردنی ئەمریكا و هەندێك دەزگای هەواڵگریی ناوچەكە. لەبەرئەوە پێم باشە ناوی قۆناغەكە بنێین متبوونی كۆمەڵگە‌و بەهێزبوونی مافیا چەكدارەكان ‌و دەستخۆش.
تەحسین نامیق:
زۆر سوپاس، من وا هەستدەكەم مەسەلەیەكی نوێی هێناوەتە پێشەوە كە هەمووان بیری لێبكەینەوە، مەسەلەی قۆناغبەندیی، من وای دەبینم كە لەوانەیە بیروڕای جیاواز هەبێت، ئێستا وەكو هەرێمی كوردستان ئەو قۆناغانەی لەدوای راپەڕینەوە دروستبووە، چەند قۆناغێكی زەمەنی بەخۆیەوە بینیووە، بۆیە پێویستی بەلێكۆڵینەوەیەكی زانستییە كە هەرێمی كوردستان چۆن ئەو قۆناغانەی تێپەڕاندووە، ئەگەر قۆناغی ئێستاو دوای ریفڕاندۆم و رابردوو، مامەڵەی لەگەڵدا بكەین، من وا هەست دەكەم شتێكی نوێ پێشكەش ناكەین، ئەو قۆناغەی دەیبڕین، مەرج نییە بە ئیجابی مامەڵەی لەگەڵدا بكەین، دوورنییە زۆر بەسلبی مامەڵەی لەگەڵدا بكرێت. ئەوەی لە 1991 هاتووە ئیجابیاتی هەبووە، ئێمە ئێستا هەرێمێكمان دروستكردووە، هیچ ژێرخانێكی نییە، وانییە كە لە داهاتوودا بڵێین دەوڵەتێكی لەسەر بنیات بنێین، چ هەریمێكە ئەمە، بۆیە دەبیت بیر لەوە بكەینەوە كە چۆن مامەڵە لەگەڵ ئەوە بكەین، ئەگەر قۆناغێكی نوێ بێتە پێشەوەوە، ئێمە چ نموونەیەكمان پێشكەش كردووە، لەدوای دروستبوونی حكومەتی یەكگرتووی هەرێمی كوردستانەوە، من هیچ نابینم كە نموونەیەكی جوانمان پێشكەشكردووە، دەبێـت بیر لەوە بكەینەوە كە ئایا حكومەتی یەكگرتووی رابردووی هەرێمی كوردستان بەراستی حكومەتێكی باش بووە؟ جێی پرسیاریشە بە پێچەوانەوە لە رووی ئابوورییەوە تەنها چاومان لە فرۆشتنی نەوتە، لە هەموو روویەكەوە دەبێت بنیات بنرێت، لە رووی سیاسیشەوە ئێمە وەك یەكێتی بەشدارین كە نموونەیەكی جوانمان پێشكەش نەكردووە، دەبێت هەڵوێستەیەك بكەین لە بەشداریكردنمان لە حكومەتی داهاتوودا، ئەگەر هەر پاشكۆبین‌و لە بڕیاری سیاسی، ئابووری، نیودەوڵەتی نەتوانین بەشداربین، بەدڵنیاییەوە ناتوانین هیچ بكەین، بۆیە زۆر گرنگە بیر لەوە بكەینەوە كە حكومەتی هەرێمی كوردستان چ جۆرە هەڵوێستێكی هەبێت؟ ئەو پاكێج ‌و كارەی ئێستا یەكێتی دەستی داوەتێ تاكوێ خۆڕاگر دەبێت؟ من وەك خۆم رەخنەم لە پارتی هەیە لەسەر مەسەلەی كەركوك، رەخنەم لە یەكێتیشە كە خۆم ئەندامم تێیدا، چۆن مامەڵە لە وەزعی سیاسیی كەركوك دەكات، بۆیە هەمووان پێویستە بیر لەو دۆخە بكەینەوە بەتایبەتی لەسەر كەركوك ‌و هەڵوێستێكی دروستمان هەبێت بۆ كەركوك، بۆیە هەگبەی نوێ پێویستی بە سیاسەتی نوێیە.
د.هیوا عەزیز:
من لەو سەرەتایەوە قسە دەكەم، كاك ستران خۆی پشتی پێبەستووە لە بوارە مێژووییەكەیدا، خۆشە هەر یەكێك لە ئێمە كاتێك بابەتێك دەنووسین بۆ كۆمەڵگە وەكو خۆی یان بە گۆڕانكارییەكی كەمەوە بەرجەستە دەبێت، بەراستی مێژووی ئێمە وەكو كورد جیاواز لە نەتەوەكانی جیهان جیاوازتر لە مێژووی زۆری نەتەوەكان بە هێڵێكی راست بەرەو پێشەوە ئەگەر هێواش یان خێرابێت دروستبووە. بەڵام مێژووی كورد هەر لەكۆنەوە تا ئێستا لە راستیدا جیاوازییەكی گەورە لەناو ئەو مێژووەدا ئەوەیە كۆمەڵێك قۆناغبەندییە، هەر قۆناغێك قۆناغێكی بازنەیی داخراوە، بەهیچ جۆرێك رایەڵەیەك نادۆزیتەوە، قۆناغێك بە قۆناغێكی ترەوە، ئەمە گرفتێكی گەورەیە، كە لەمێژووی ئێمەدا دروستبوون، ئەمە ئەستەمە ‌و پێمان دەڵێت كۆمەڵگەی كوردی گرفتێكی گەورەی هەیە، چۆن قۆناغەكانی تێپەڕاندووە، بۆچی ئەم قۆناغانە هیچ شتێك پێكەوەیان نابەستێتەوە؟ بۆیە پێویستە بەم شێوەیە سەیری بكەین كە هەمیشە نەمانتوانیوە میكانیزمی وەرچەخان‌و ئەو دیدو تێڕوانین ‌و ئەزموونانەی لەقۆناغێكی دیاریكراوەوە هەمانە وەری بگێڕین بۆ قۆناغەكەی ترو بیگونجێنین، بۆیە كورد دەڵێ «ساڵ بەساڵ خۆزگەم بە پار»، هۆكارەكەی ئەمەیە، ئێمە هەركاتێك توانیمان سوود لە قۆناغەكانی رابردوو وەربگرین، خاڵە باش ‌و خراپەكان دیاری بكەین، دواجاریش وەری بگێڕین بۆ قۆناغێكی نوێ. زۆر سوپاس.
ناسیح غەفور:
من بەسێ تەوەر ئەفكارەكانی خۆم دەگەیەنم، قۆناغەكە ئەگەر من ناوی بنێم ناوی دەنێم ماوەی دووەمی سایكس پیكۆ، هەندێك برادەر تەنزیریان بۆ دەكرد ‌و دەیانوت 1916 سایكس پیكۆ تەواو دەبێت، بەبڕوای من ئەگەر بۆ سەدەیەكی تر نەبێت بۆ پەنجا ساڵی تر لانیكەم سایكس پیكۆ درێژكرایەوە.
دووەم: هەر بۆ بەڵگەی تەوەری یەكەم هەموو ئەو هاوپەیمانێتییانەی هاتوونەتە ناوچەكەوە بە سەركردایەتیی ئەمریكا، بەتایبەتی لەدوای كۆتایهاتنی جەنگی سارد، بە سێ جار هاوپەیمانی هیچ دەوڵەتێكی نە ئەوروپی نە ئەمریكی بە تەنها نەهاتووەتە ناوچەكەوە، بۆ نموونە دەوڵەتێكی وەك ئێرانت هەیە بۆ دەیەوێت ئەتۆمی هەبێت، لەبەرئەوە ناتوانی ئەگەر ئەو بەو هۆكارە نەبێت ناتوانی ئەو هاوپەیمانێتیانە بشكێنیت، كورد لەكوێی ئەوەدایە؟ توركیامان هەیە كە بەوە هەڕەشە دەكات و دەڵێت ئەگەر مەرجەكانم جێبەجێ نەكەن، دەرگاكانم واڵا دەكەم، ئێمە نە دەتوانین موراعاتی تیرۆر بكەین ‌و نە ئەتۆمیشیمان هەیە، كەواتە ئەم قۆناغە جارێكی تر تەئكید دەكەمەوە قۆناغی سایسكس پێكۆیە ‌و زۆر سوپاس.
ستران عەبدوڵڵا:
زۆر سوپاس وەڵامی هەمووان نادەمەوە، پێم خۆشبوو زیاتر مشتومڕبوو، بەڵام وەك هەندێك سەرنج كاك شێخ ئەوە دكتۆر كەمال مەزهەر خوا شیفای بدات باسی لە لیكۆڵینەوە لەسەردەمی شێخ مەحموددا قۆناغەكانی دانوستاندن باس دەكات، دەستەواژەیەكی تێدایە دەڵێت: «شێخ ئەم دانوستاندنەی بۆ خۆی كرد، وەك سەركردەیەكی كورد لەناو ئەو هەلومەرجە نەیتوانی زیاتر بكات، یەكێك لەو شتانەی ئینگلیزەكان وتیان دەتوانین بۆت بكەین، كوڕەكەت بێتە بەغدا، خوێندن تەواوبكات یان لەبەغدا دانیشێت، ئەوەندە مەعاش وەربگرێت»، جا كەمال مەزهەر دەڵێت: «شێخ ئەم دانوستاندنەی بۆ خۆی كرد، هیوادارم ئەمە بگات كە هەندێك دانوستاندن لەبەغدا كراوە شێخ ئەم دانوستاندنەی بۆ خۆی كرد»، دووەم ئەوەی كە دەیەوێت یەكێتی لەناو بەرێت، تەنانەت هەر حزبێكی تر، پارتی گۆڕان هەر كەسێك سەروەریی خۆی ‌و هاتنە دونیای سیاسی خۆی، من هەر ئەوەندە دەڵێم لە مەسەلەی فەلەستیندا هەموو عەرەب ‌و خۆرئاوا دەیانوت كێشەكە عەرەفاتە، ئەم پیاوە بڕوات كێشەكە چارەسەر دەبێـت،پێویست ناكات بڵێین كێشەی فەلەستینی ئێستاش ماوە، كاتی خۆی سادات رێكەوتنی كرد لەگەڵ ئیسرائیل، گەڕایەوە بۆ میسر، ئەحمەد بەهادینی بانگ كرد كە نووسەرێكی دیاری میسرییە، لەمەودوا تۆ و هەیكەل لەسەر چی دەنووسن ئەوە كێشەكانمان چارەسەر كرد، مادەی نووسینتان نەما، ئەحمەد بەهادین دەڵێت: بەساداتم وت: جەنابی سەرۆك لەوەگەڕێ، كارمان هەبێت لە قۆناغەكانی داهاتوودا، خوا كەریمە، ئێوە بەڕاستیتە كێشەكەتان لەگەڵ ئیسرائیلدا تەواو، واتە هەمان ئەم دۆخەی هەیە بڵێین حزبە سیاسییەكان هۆكارن، دەبێت بپرسین و بڵێین ئەوەی رێگە نادات حزبە سیاسییەكان تەوژمێكی تر نادەنە خۆیان ‌و نوێبوونەوە بكەن، ئەوە هۆكاری سەرەكییە، تەنگژەكە حزبییە لە كوردستاندا. لەمێژووی كورددا لە سەدەی بیست رێگەیان بە كورد نەداوە دامەزراوەی هەبێت، تاكە دامەزراوەیەك كە كورد خۆی دروستیكردووە، حزبەكانە، من كتیبەكەم پێشكەشی كاك موعتەسەم كردووە، ئیتر دەست لە یەخەم بكاتەوە، پێشكەشی ئەو حیوارانەم كردووە كە كاتی خۆی كردوومانە.
دڵپاك خان راست دەكەیت، كاتێك قۆناغەكان دابەش دەكەیت، بۆ ئەوەی خزمەتی ئەوە بكات كە تۆ دەتەوێت، جیاوازیی ئەوەی دوای كەوتنی سەدام حسێن جیاوازییەكە ئەوەیە هەڵكشانەكە بەردەوامە، هەرێمی كوردستانمان هەیە، شەڕی ناوخۆ نەما، پرۆسەی ئازادیی عیراق كرا، كەركوكمان گرت، وەك بەڕێزت وتت جەنابی مام جەلال بوو بە سەرۆكی وڵاتەكە، لەبەرئەوە قۆناغێكی هەڵكشانی دیاری دەستكەوتەكانە بۆ كورد، مەسەلەیەك هەیە دەڵێن لە ئەرجەنتین ژن ‌و پیاوێك پێكەوە قسە بكەن، زەلامێك هەیە كە لوبنانییە ئەو سوود دەبینێت، لەگفتوگۆی موبایلدا، بەڕاست كورد وای لێهاتبوو هەرچیەك لە عیراق بكرایە، سوودەكەی دەچووە گیرفانی كوردەوە، توركیا یان سوریا تووشی كێشە دەبوون، دەچووە گیرفانی كوردەوە، بەڵام ئەو قۆناغە بەلایەنی كەمەوە لە باشووری كوردستان راوەستاوە، من ناوم ناوە قۆناغی شۆك، رەنگە دوای ئەوە قۆناغی بیناكردنەوە بێت، دەردەكان تیمار بكەین. رەنگە لەو كتێبە هەندێكم جواب دابێـتەوە. ئەوەی كاك شوان وتی راستە، من مەبەستم ئەوە نییە وەك فەرەنسا بكەین، بەڵام وڵاتان خواست ‌و هیوای جیاجیایان هەیە، بەڵام نەموتووە كوردستان دەكەین بە دوبەی، من حەزدەكەم كوردستان كوردستان بێت. من وەك پێشمەرگەیەكی بزووتنەوەی كوردایەتی قسەدەكەم، رەنگە ئەوەی وەڵام بداتەوە، تێكۆشەرانی بزووتنەوەی كوردایەتی ‌و كوردەواری بن، بەڵام هەركەس لە بواری خۆیدا بەسوود وەرگرتن لەو بوارانەی دێـتە پێشەوە، ئەو كەسانەی كتێبەكەی مامۆستا ئیبراهیم ئەحمەدیان خوێندووەتەوە، دەزانن هەموو مشتومڕەكان باسی پەیوەندیی كوردو عەرەب ناكات، باسی دەوڵەتی عوسمانی دەكات كە چۆن قۆناغێكی نوێی هێناوەتە پێشەوە، وەك باسمكرد كتێبەكەی مام جەلال دەڵێت: یەكێتیی نیشتمانی كوردستان بۆچی؟ ئێمەش وەك شاگردێكی بزووتنەوەی كورد وەڵامی ئەو پرسیارە بدەینەوە، رەنگە بە كۆڕێك ‌و چەند كتێبێك تەواو نەبێت، بە كاك شوانم وتبوو كارتەكان فڕێ مەدە، رەنگە ئەوە زنجیرە وتارێكی باشی لێ دەربچێت، منیش بەدوای نووسەردا دەگەڕێم، كاك كاروان جوانی وت، من ناوم نەناوە هەركەسەی لە ئاستی خۆیەوە ناوی لێبنێت ‌و مینبەری ئەو جێگەی تێدا بڵاو دەبێتەوە، هیوادارم كوردستانی نوێ بێت، ساڵۆنی كوردستانی نوێ بێت.
رەخنە زۆر گرنگە، بیناكردنەوە زۆر گرنگە، بەڵام دەردی عەرەب دەڵێت: «نەیگەێنینە ئەوەی خۆمان كەوڵ بكەین»، من پێموایە ئەگەر خۆمان كەوڵ بكەین، ئیتر كارەكە كۆتایی پێدێت و موناقەشەی مردوو ناكرێت ‌و كورد نامرێت، یەك شت دەڵێم: یەكێك لە عەیبە هەرە گەورەكانی قۆناغەكانی پێش ئێمە ئەوەیە كە ئێمە بیروبۆچوونەكانمان بە نیوەچڵی جێبەجێ دەكەین، كارەكە تەواو ناكەین، كاكە ناكرێت دیموكراسی بیت بە بێ ئەوەی چوارچێوەیەكی نەتەوەییت هەبێـت، بەبێ ئەوەی كاری تێدا بكەین، بۆ نموونە داوای دیموكراسی دەكەین، دیموكراسی بۆ خۆرهەڵاتی ناوەڕاست داوا دەكەین، تۆ ناتوانی دیموكراسی بۆ خۆرهەڵاتی ناوەڕاست داوا بكەیت، ئەگەر چوارچێوەیەكی نەتەوەییت نەبێت، ئەوەی من بیری لێدەكەمەوە لانیكەم لە ئەندێشەدا زۆر كەس هەیە دەڵێت كوردستانی بین یان عیراقی بین، كوردستانی چوارپارچە بین یان یەك پارچە بین؟ ئەوانە هیچ گرنگ نیین، ئیمە لەئەندێشەدا كوردستانی بین، ئەمە گرنگە، بۆ نموونە ئەزموونی گفتوگۆی قازی محەمەد لەگەڵ روسەكاندا چیبوو كە بۆ موناقەشە لەگەڵ عیراقدا سوودی لێ ببینین؟ ئەزموونی گفتوگۆكانی شێخ سەعیدی پیران لەو قۆناغەدا چیبوو؟ پێموایە دوو نموونە هەیە، دوای كەوتنی یەكێتیی سۆڤێت، خەڵك وایزانی سۆڤێت رووخا‌و ئەو تەنگژەو كێشانەی بریتی بوو لە هەژاریی ‌و بێكاری چارەسەر دەبێت، تائێستا لەقۆناغی ئیدارەی ترامپداین، هەتا ئێستا نەیانتوانیووە وەڵامی ئەو پرسیارە بدەنەوە كە سۆڤێتییەكان هەوڵیاندا وەڵامی بدەنەوە، ئێستا سەد ساڵ بەسەر دەوڵەتی عوسمانیدا تێپەڕیووە، هەتا ئێستا ئەو پرسیارگەلەی هەبوو لەسەردەمی دەوڵەتی عوسمانیدا، تائێستا وەڵامی نەدراوەتەوە و توركیای ئێستا ناتوانێت ئیدیعای ئەوە بكات و بڵێت من باشتر دەبم لەجارانی ئەتاتورك. نموونەی ئێرانیش هێشتا ئەویش ناتوانێت وەڵامی پرسیارەكان بداتەوە، هەموو كێشەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست كە بریتییە لە ململانێی سەفەوی‌و عوسمانی، یەكسانە بە ناكۆكییەك لە نێوان نەتەوەی تورك خۆی كە هەیە، چونكە ئەوە ململانێمی توركە عوسمانییە سوننەكان و توركە سەفەوییە شیعەكانە، چەند ساڵە ئەم بەڵایە بۆ ئەم ناوچەیە دروست بووە، كێشەی عەلی نییە، بەڵایەكە كە كورد و عەرەبیش تووشی بووە.
ئەوەی من دەیكەم پۆلێنی مێژووە، پێم خۆشبوو باسی ئەوەش بكەم كە خوشكی بەڕێزم پەروین بابەكر سپۆنسەری ئەو كتێبەی گرتە ئەستۆی خۆی و زۆر سوپاس.
كنێر عەبدوڵڵا:
دەستخۆشی لەكاك ستران دەكەم، لەراستیدا من قسە لەسەر یەك رستەی جەنابت دەكەم كە ئێستا باست كرد، دەڵێیت با هەركەس لەلای خۆیەوە ناوی بنێت ‌و بە وتار بێت یان كتێب بێت، موناقەشەی لێ ببێتەوە، من دەڵێم با بۆ یەكجار ئەم گروپەی لێرەیە هەر ناوێك لەخۆی دەنێت نووسەر، رۆشنبیر، هەر شتێك بێت، ئایا هەر كەس ناوێكی لە قۆناغەكە نا بەكوێ دەگات؟ گرنگی ئەم گەیشتنە لە كوێدایە؟ ئایا موناقەشەكانمان وەك ئەم چین و توێژەی هەمیشە دادەنیشن ‌و لەسەر بابەت قسە و مشتومڕ دەكەین ‌و زۆر جاریش رەخنە لە خۆمان دەگرین بەكوێ دەگات؟ قسەكەی من لەسەر ئەوەیە دانیشتن لەسەر ئەم بابەتە و ناونان لەم بابەتە خەتای هەر كەسێك بێت، بەباش ناشكێتەوە، بەدیوێكدا چەند گرنگە، ئەوەندە گرنگە لەدوای ئەوەی كە ناوی لێ دەنرێت ئەگەر شكستە، یان پەرتبوونە، بەرژەوەندییە، كۆتایی هێنانە، لەلایەن هەر كەسایەتی ‌و لایەنی سیاسییەوە بەرپرسیارێتی دەكەوێتە ئەستۆیان، ئەمە چەند گرنگە دەستنیشان كردنیان، ئەوەندە گرنگە لەدوای ئەوەوە چی دەكرێت و ئاراستەی كێ دەكرێت و كێ دەست دەكات بە گۆڕانكارییەكە بۆئەوەی لەم قۆناغە چەق بەستووەی كە تەواوكەری قۆناغەكانی تر دەكرێت كە رەئی زۆرینە وابوو چی بكەین؟
با بۆ یەكجار ئەم موناقەشانە بكرێتە پاكێجێك یان نووسراوێك، گوشارێك لەلایەن ئەم گروپانەوە، تەنانەت ئەگەر هەموو حزبەكان نەبوو بۆ ئەو حزبە بێـت كە خۆمان دەمانەوێت كاری تێدا بكەین ‌و گۆڕانكاریی تێدا بكەین.
ستران عەبدوڵڵا:
كنێرخان ئەوەی پرسیاری «ما العمل»ی كرد لینین بوو، یەكێك لەو كەسانەی تێكۆشەری بوارەكەیە،لەبەرئەوە كەس نەیوتووە «ما العمل»، ناوی قۆناغەكەش بۆیە گرنگە بێگومان، عەمەلیش گرنگە، بەڵام خۆ رەنگە من ئەوەندەی لێ بزانم قسە بكەم، بەڵام رەنگە یەكێكی تر بڵێت عەمەلەكە ئەمەیە، بۆ نموونە كاك ئیبراهیم هەورامانی وتی: عەمەلەكە ئەمەیە دوام بكەوە من داوی دەكەوم، ئەگەر وتی نازانم چییە و من دۆزیمەوە دەڵێ وەرە دوام بكەوە، لەبەرئەوە خۆی ناولێنان زۆر گرنگە، لەبەرئەوە من ناوم هێمن بێت ‌و خۆم پیاوێكی تووڕە بم، ناوم ساڵح بێت ‌و بەس كاری ساڵح نەكەم، گرنگ ئەوەیە كە ناوەكە دەبێت ئیلهام بەخشبێـت، وەك عەرەب نەبێت عەرەب دەڵێ چەلوب، بۆ ئەوەی وادەزانی بەچاوەوە دەبێت، فێل لەخوا دەكات. ئیتر زۆر سوپاس.

سۆڵەیی لە روانگەوە قەیرانەکان دەبینێت

شێخ ئیسماعیل مەحمود:
بەخێرهاتنی میوانە بەڕێزەكان دەكەین، لەچوارچێوەی چالاكییەكانی ساڵۆنی كوردستانی نوێدا، كۆڕی ئەمڕۆمان تایبەتە بە ناساندنی كتێبێكی كاك شێخ محەمەد عەبدولكەریم سۆڵەیی بەناونیشانی «لە روانگەوە قەیرانەكان دەبینم».
كاك شێخ محەمەد خۆی كەسێكی ناسراوە‌و هەمووان دەیناسن بۆ ناساندنی زیاتر لە ژیانی شێخ محەمەد كورتەیەك لە ژیانیتان بۆ باس دەكەم.
شێخ محەمەد عەبدولكەریم سۆڵەیی ساڵی 1946 لە گوندی سۆڵەی قەرەداغ لە دایك بووە، خوێندنی سەرەتای تا ئامادەیی لە سلێمانی تەواوكردووە ، ساڵی 1968 لە بەشی كوردیی لە كۆلێژی زمانی زانكۆی بەغدا وەرگیراوەو ساڵی 1972 بووەتە مامۆستا.
هەر لەسەرەتای گەنجییەوە تێكەڵاو بەبزووتنەوەی سیاسیی رزگاریخوازی كورستان بووەو لە ریزەكانی یەكێتیی قوتابیانی كوردستانەوە دەست بە خەباتی سیاسیی ‌و پیشەیی دەكات ‌و ساڵی 1974یش بەشداریی شۆڕشی ئەیلولی كردووە.
لەدوای هەرەسیشەوە وەك زۆرێك لە هاوڕێكانی دووردەخرێتەوە بۆ باشووری عیراق. لەساڵی 1975 پەیوەندیی بە كۆمەڵەی رەنجدەرانی كوردستان ‌و یەكێتیی نیشتمانیی كوردستانەوە كردووەو تا ئەمڕۆ بەبێ دابڕان لە ریزەكانی یەكێـتیی نیشتمانیی كوردستاندا خەبات دەكات.
ساڵی 1990 لە سلێمانی دەستگیركراوەو پاش ساڵێك و دوو مانگ كە بەزیندانی هەتا هەتایی حوكم دەدرێت، دواجار بەهۆی گۆڕینەوەی دیل بەدیل لەگەڵ دیلەكانی رژێمدا ئازاد دەكرێت و دەست دەكاتەوە بەخەباتی سیاسی خۆی.
هەر لەدوای راپەڕینیشەوە وەك كادری حزبی لە مەڵبەندەكانی رێكخستنی سلێمانی و كەركوك و پێشمەرگە كار دەكات.


ساڵی 1999 دەبێتە بەڕێوەبەری گشتی چاپ ‌و بڵاوكردنەوەی لە وەزارەتی رۆشنبیریی ئیدارەی سلێمانی ئەوكاتەو ساڵی 2006 لە ئەركی حكومی خانەنشین بووە.
ئێستاش مەكتەبی سیاسیی یەكێتیی نیشتمانی كوردستان بەپلەی راوێژكار بەردەوامە لەكاركردن‌و لەپاڵ ئەو ئەركەشیدا بەردەوامە لەنووسین ‌و دەركردنی كتێب ‌و پەیوەستە بە جیهانی رۆشنبیرییەوەو دانەبڕاوە.
جگە لە نووسین لە رۆژنامە و گۆڤار و بڵاوكراوەكاندا، تائێستا هەشت كتێبی نووسیووە كە ئەم كتێبەی لێرەدا لەبەردەستتاندایە داوهەمین بەرهەمێتی بەناونیشانی «لە روانگەوە قەیرانەكان دەبینن».
كتێبەكە زیاتر وتارەو كۆكراوەی «گۆشەی روانگە»یە كە لە كوردستانی نوێدا بڵاوكراوەتەوەو بۆیە مایك بۆ كاك شێخ خۆی بەجێ دەهێڵم تا باسی بەرهەمەكەی خۆی بكات.
شێخ محەمەد سۆڵەیی:
بەخێرهاتنی هەموو لایەك دەكەم، زۆر سوپاسی سالۆنی كوردستانی نوێ و بەتایبەتی كاك ستران ‌و ستافەكەی دەكەم كە ئەم هەلەیان بۆ رەخساندم تا لەم شوێنەدا پێكەوە كۆببینەوەو ئەم دیارییەتان پێشكەش بكەم.
كاك شێخ ئیسماعیل باسی كتیبەكانی كرد‌و ئەو كتێبانەی نووسینی خۆمن، «دابڕان» كە دیوانێكی شیعرییە، دەرچووە لەگەڵ «كەشكۆڵ» كە كۆمەڵێك وتار و چیرۆك ‌و بابەتی رۆژنامەنووسییە، ئەویش هەر دەرچووە، دوای ئەوە پانۆرامای لاوەكانی ناو یەكێتی كوردستان‌و عیراق، ئەویش كۆمەڵێك وتارە و هەڵوێستی سیاسی ‌و بارودۆخی ناو یەكێتیی ‌و كوردستانە. كتێبێكی ترم كاتی خۆی بۆ كۆنگرەی سێ نووسیووە پێداچونەوە بە پەیڕەوی ناوخۆ بۆئەوەی یەكێتی لەكۆنگرەی سێ پێداچوونەوە بە پەیڕەوەی ناوخۆیدا بكات كە بەداخەوە هێشتا ئەوە نەكراوە.
ئەم كتێبە لە «روانگەوە قەیرانەكان دەبینم»، ئەمە زووربەی زۆری لە كوردستانی نوێی ‌و رۆژنامەكاندا بڵاوكراوەتەوە، دوو بابەتی پێشەكی كتێبەكە دوو نووسینە لە ساڵی 1974 لە رۆژنامەی برایەتی بڵاوم كردووەتەوە، یەكیان لەسەر دۆخی كەركوكە، سەیری كەركوك بكە دوای 44 ساڵ لە نووسینی ئەو وتارە لەسەر تەعریبی كەركوك نوسیوومە، ئێستا گەلێك خراپترە لەوكاتە.
بەداخەوە دوای 28 ساڵ لە فەرمانڕەوایی كورد‌و دوای كیمیاباران ‌و ئەنفال ‌و جینۆساید و كۆڕەو و هەڵەبجەش، بەداخەوە ئێستا دۆخی كەركوك ‌و ناوچە دابڕاوەكان بە شێوەیەكە هەر هەموومانی وا لێكردووە لەناو خۆماندا بیربكەینەوە بۆ وامان لێكرد؟ ئەمە پرسیارێكە لای هەمووتان هەیە ‌و منیش وەك ئێوە خەمی لێ دەخۆم.
ئەم كتێبە كە ئێستا پێشكەشتان دەكەم، وەك وتم ئەو بەشەی روانگەیە كە ستوونێكە لە كوردستانی نوێدا بڵاوم كردۆتەوە و چەند بابەتێكی تریشی تێدایە كە لەهیچ جێگایەك بڵاونەبۆتەوە، بابەتێكی تێدایە لەسەر خەباتی ژنان كە كەرتی شەهید لەیلایە و چۆنێتی دروستبوونی ‌و بەرپرسەكانی كە وەختی خۆی لە كۆمەڵەی رەنجدەرانی كوردستاندا من وەختی خۆی بەرپرسیاری ئەو كەرتە بووم ‌و باسمكردووە و رای ئەوانەشم وەرگرتووە كە لێدوانم لێ وەرگرتوون.
چەند بابەتێكی تریشی تێدایە هەر كە بڵاونەكراوەتەوە، ئەوەی كە من كردوومە باری سەرنجی خۆمە لەهەرسێ كتێبەكەدا، بەتایبەتی لە پانۆرامەكان و لەم روانگەیەدا باری سەرنجی خۆمە لەسەر كێشەكانی یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان و دۆخی كوردستان ‌و عیراق، بەبێ ئەوەی دەست بپارێزم لە سەرنجەكانی خۆم‌و دامڕشتوون ‌و خستوومنەتە پێش چاوی خوێنەران ‌و ئیتر كێ دەیخوێنتەوە ‌و كێ كاری پێدەكات؟ ئەوە بابەتێكی دیكەیە.
ئەوەی دەبینرێت و ئەوەی من نووسیوومە ئەو بارودۆخەی كە من باسمكردووە، بەداخەوە خراپتر بووە لەو كاتانەش كە من نووسینەكانیشم لە روانگەوە دەستپێكردۆتەوە كە ماوەیەك وەستابووم بەهۆی تێكچوونی باری تەندروستیمەوە نەمتوانی گۆشەكەم بەردەوام بێت ‌و ئێستا دەستم پێكردۆتەوە ‌و بەردەوامیشم لەو رەخنە و سەرنجانەی كە هەمبووە. هەموو بابەتەكانی لەسەر كوردستان ‌و عیراقەو سەرنجی خۆمی لەسەر دەخەمەڕوو، هیوادارم كتێبەكە جێگەی سەرنج و رەزامەندیی ئێوە بێت‌و لاتان پەسەندبێت ‌و دیارییەك بێت بۆ ئێوەی بەڕێز و سوپاسی هاتنتان دەكەم ‌و هیچی ترم نییە بەخێر بێن سەرچاوم.
شێخ ئیسماعیل:
زۆر سوپاس بۆ ئامادەبوونتان بەخێربێن ‌و ئێستا شێخ محەمەد كتێبەكەتان بە ئیمزای خۆی پێشكەش دەكات.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

گوتاری کوردیی بۆ شرۆڤەی جینۆساید بە زمانی بکەرەکانی

لەم دووتوێیە دا نووسین چ وەک شرۆڤە لە میدیاکان یان ...