سەرەکی » دۆسێ » خه‌م ‌و خه‌یاڵه‌كانی‌ عیراقیبوونی‌ ناچاری له‌ناو ترومبێلدا

شه‌ن و كه‌وی‌ ده‌م رێگە سەبارەت بە کێشەکانی نێوان هەرێم و بەغدا و گرفتی کەرکوک

خه‌م ‌و خه‌یاڵه‌كانی‌ عیراقیبوونی‌ ناچاری له‌ناو ترومبێلدا

رۆژی 14/3/2019 لە رێگادا بەرەو گەشتێک لەناو ماشێنەکەدا کردمان بە مێزگردە گەشت، لەسەر پەیوەندییەکانی کوردستان و عیراق چەند تەوەرێکمان داناو سەرەقەڵەممان دیاریکرد، ریکۆردەرمان پێبوو، وێنەشمان گرت و بەم شێوەیە نانی رۆژنامەوانیی خۆمان حەڵاڵ کرد، بەشدارانی ئەم مێزگردە جگە لە ستران عەبدوڵڵا کە بەڕێوەی برد، بریتیبوون لە هەریەک لە شوان کابان، مەلا ئاریان و هەڵۆ حەسەن.

*ئه‌و ته‌وه‌رانه‌ی‌ كه‌ ئێمه‌ قسه‌ی له‌سه‌ر ده‌كه‌ین، په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان هه‌رێمی كوردستان‌ و عیراق ده‌بێت، له‌و ناوه‌ڕاسته‌شدا بێگومان كه‌ركوك هه‌یه‌. ئاراسته‌ی‌ قسه‌كردنه‌كانمان به‌دڵنیاییه‌وه‌ له‌سه‌ر قۆناغی دوای‌ ریفراندۆم ده‌بێت، كه‌ ئایا ئه‌م په‌یوه‌ندییانه‌ به‌ره‌و كوێ ده‌چن‌ و به‌كوێمان ده‌گه‌یه‌نن؟
*چۆن بتوانرێت بۆ باشكردنی ئه‌م په‌یوه‌ندییانه‌ ده‌ستوور ببێته‌ حه‌كه‌م؟، پرسیاری تر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئایا عیراق تووشی ته‌نگه‌ژه‌ی تر ده‌بێت، له‌وانه‌ ته‌نگژه‌ی هه‌رێمیی ‌و كاریگه‌رییه‌كانی‌ وڵاتانی‌ دراوسێ‌ و ئه‌گه‌ره‌كانی‌ به‌ریه‌ككه‌وتنی ئه‌وان چ كاریگه‌رییه‌ك له‌سه‌ر عيراق جێ ده‌هێڵێت؟
*ئایا جارێكی تر كوردستان‌ و عیراق ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ سه‌ر ئه‌و بارودۆخه‌ی كه‌ له‌سه‌ر بنەمای دیفاكتۆ به‌هێزبوونه‌وه‌ی كورد، عیراق ناچاره‌ حورمه‌تی كورد بگرێت، یان به‌ به‌ربه‌سته‌ ده‌ستوورییه‌كان چاره‌سه‌ری كێشه‌كان ده‌كرێت؟
*ئایا پرسی كه‌ركوك دیسانه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ باری ئاسایی خۆی‌ و وه‌ك پێشتر بۆ ئه‌وه‌ی دیسانه‌وه‌ بتوانین پرسی دانانی پارێزگارێكی كورد تێپه‌ڕێنین، یان هه‌ڵبژاردن ده‌كرێت له‌ عیراق‌ و له‌ كه‌ركوك ‌و له ‌دۆخی‌ ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ خراپه‌ی‌ نیوان یه‌كێتی و پارتی كه‌ هه‌یه‌؟ چاره‌نووسی هه‌ڵبژاردن له‌ كه‌ركوك چۆن ده‌بێت؟ ئایا كورد پۆستی پارێزگار له‌ قۆناغی داهاتوودا به‌ده‌ست ده‌هێنێته‌وه‌ یان نا؟ ئه‌مه‌ ده‌بێته‌ سه‌ره‌تایه‌ك بۆ چاره‌سه‌ری بارودۆخی كه‌ركوك یان به‌ره‌و خراپتر ده‌ڕوات؟
*لایه‌نێكی تریش كه‌ قسه‌ی له‌سه‌ر بكه‌ین ئایا ئه‌م خۆ ئاماده‌كردنه‌ی عیراق وه‌ك له‌ دوو ساڵی رابردوودا هه‌وڵی داوه‌، ده‌یه‌وێت كوردستان لاواز بكات، یان بێگه‌ڕێنێته‌وه‌ بۆ چوارگۆشه‌ی‌ یه‌كه‌م یان له‌ هه‌رێم بوون دایماڵێت یاخود وای لێبكات هه‌رێمێكی بێ ناوه‌ڕۆك‌ و بێ هێزبێت یاخود ناتوانی؟
*ئایا له‌ قۆناغی داهاتوودا كورد به ‌عیراقیبوون ‌و گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ پایته‌خت به‌هێز ده‌بێت یاخود به‌خۆ گورج ‌و گۆڵكردنێكی كوردستانیيانه‌ ده‌توانێت به‌هێز ببێته‌وه‌؟ ئه‌ی‌ ئه‌گه‌ر به‌هێز بووەوه‌ ئایا هه‌ڵه‌كانی قۆناغی رابردوو دووباره‌ ده‌كاته‌وه‌ كه‌ هه‌ندێكجار خۆشباوه‌ڕ بوو به‌رامبه‌ر به ‌عیراق؟ هه‌ندێك جاریش ده‌وترێت هه‌ڵه‌ی ده‌ستووریمان كردووه‌؟، ئه‌و هه‌ڵانه‌ چین کە كردومانن‌ و چۆن بتوانین چاكی بكه‌ین؟
ئایا په‌یوه‌نديی كوردستان له‌گه‌ڵ ده‌رو دراوسێ به‌تایبه‌تى ئێران ‌و توركیا چی لێدێت، به‌تایبه‌تى كه‌ له‌شه‌ڕی‌ داعشدا ئێران هاوكاريی كردین‌ و له ‌ریفراندۆمیش له ‌سه‌ره‌تاوه‌ توركیا، ئایا ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ له ‌داهاتووی‌ پرۆسه‌ی‌ سیاسيی عیراق بۆ ئێمه‌ ده‌بنه‌ خێر، یانیش بژارده‌ی‌ كێشه‌ و سه‌رئێشه‌ ده‌بن بۆ كورد، ئه‌وه‌ ئه‌و ته‌وه‌رانه‌ بوون كه‌ به ‌ده‌شێت به‌ده‌م رێگاوه‌ گفتوگۆیان له‌سه‌ر بكه‌ین.
-شوان كه‌ریم كابان:
من بڕوام وایه‌ په‌یوه‌نديی نیوان كورد‌ و حكومه‌تی ناوه‌ندی، یان كورد و عیراقی عه‌ره‌بی له‌ دوای پرۆسه‌ی ئازاديی په‌یوه‌ندییه‌كی ناچاری بووه‌، چونكه‌ هه‌موومان ده‌زانین له‌ دوای ساڵی 1991‌ و راپه‌ڕینه‌كان، به‌رهه‌مه‌كه‌یان ده‌ركه‌وت‌ و عیراق له‌ به‌شی زۆری كوردستان ته‌نها ئه‌و ناوچانه‌ نه‌بن، كه‌ ئێستا پێی ده‌ڵێین كێشه‌ له‌سه‌ر، پاشه‌كشێی كرد. كوردستان حاكمی خۆی بوو، راسته‌ ترسی هێرشی سوپای ئه‌و سه‌رده‌مه‌ی رژێمی به‌عسمان له‌سه‌ر بوو، ئابڵوقه‌ی ئابووریمان له‌سه‌ر بوو، دوايی له‌ساڵی 1994 شه‌ڕی ناخۆ ده‌ستی پێكرد ‌و كوردستان له ‌شه‌ڕێكی‌ ناوخۆییدا بوو، به‌ڵام كوردستان به‌ كرده‌وه‌ نیمچه‌ سه‌ربه‌خۆ بوو، ئه‌گه‌ر سه‌ربه‌خۆی ته‌واويش نه‌بووبێت، من پێموایه‌ ئه‌گه‌ر رژێمی سه‌دام ته‌مه‌نی درێژتر بووایه‌، ئه‌وا ده‌بوو به‌ واقیعێك به‌تایبه‌تی ئه‌مریكا و رۆژئاوا دانیان به‌و واقیعه‌دا ده‌نا‌و هه‌رێمی كوردستان ده‌بوو به ‌شتێكی تر كه پێموایه‌ زیاتر تام‌ و چێژی ده‌وڵه‌تی ده‌دا وه‌ك ئه‌وه‌ی شتێك بێت له ‌ده‌ره‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتی عیراق.
پێموایە له‌ دوای 2003وه كورد‌ و سه‌ركردایه‌تی سیاسی كورد به‌ تایبه‌تی ره‌حمه‌تی جه‌نابی مام جه‌لال چوونه‌ به‌غدا و سه‌ركردایه‌تی دروستبوونی عیراقی نوێیان كرد، كه پێموایه‌ به ‌ویست ‌و خواستی یه‌كێكی وه‌ك جه‌نابی مام جه‌لال نه‌بووه‌ یان با بڵێین به‌ویست‌ و خواستی سه‌ركردایه‌تی كورد نه‌بووه‌، به‌ڵكو به گوشاری ئه‌مریكا و ده‌وڵه‌ته‌ هه‌رێمییه‌كان بووه‌ كه‌ ده‌بێت كورد به‌شێك بێت له ‌عیراقی نوێ‌ و عیراق قابیلی دابه‌شبوون نییه‌.
به‌بڕوای من ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ی نێوان هه‌رێم‌ و به‌غداد په‌یوه‌ندییه‌كی ته‌ندروست نه‌بووه‌ و نییه‌، ته‌نانه‌ت له‌وكاته‌وه‌ی‌ دروست بووه‌، ئه‌وه‌ی كه‌ عه‌ره‌ب پێی ده‌ڵێت ته‌ندروست په‌یوه‌ندییه‌كی ناچاری بووه‌، په‌یوه‌نديی ناچاری له نێوان ژن‌ و مێرد، له‌نێوان دوو ده‌زگیران، يان دوو هاوڕێدا له‌ناو سیاسه‌تیشدا په‌یوه‌ندییه‌كه‌ هه‌موو كاتێك قابیلی ئه‌وه‌یه‌ هه‌ڵبووه‌شێته‌وه‌.
ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ به‌هه‌رحاڵ له‌ناو ده‌ستووردا ره‌نگڕێژ كرا كه‌ پێموایه‌ كورد رۆڵێكی گرنگی بینی له ‌نووسینه‌وه‌ی ده‌ستووردا، ده‌ستوورێك كه‌ بۆ ئه‌وسا گرنگ بوو، هه‌روه‌ها وڵاتانی‌ خۆرئاواش پێیان په‌سه‌ندبوو، چونكه‌ جگه‌ له‌به‌بنه‌ما گرتنی‌ شه‌رع‌ و ئاینی‌ ئیسلام وه‌ك سه‌رچاوه‌، به‌ڵام یاساو رێساو رێكه‌وتنه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كانیش به‌شێك بوون له‌و ده‌ستووره‌، به‌راستیش بۆ ئه‌وساته‌ی عیراق‌ و كوردیش گرنگ بوو، راسته‌ عیراق ده‌ستووری هه‌بوو، به‌ڵام عیراقێكی تاكڕه‌و ببێت به‌ عیراقێكی فیدڕاڵ‌ و دان به‌ هه‌رێمێكی فیدراڵدا بنێت، دان به ‌ماف‌ و زمانی كورديدا بنێت، هه‌روه‌ها دان به ‌هاوبه‌شی‌ و شه‌راكه‌تی‌ كورد‌ و عه‌ره‌ب له ‌عیراقدا بنێت گرنگه‌. به‌ڵام ئه‌م په‌یوه‌ندییه‌ له‌به‌رئه‌وه‌ی له‌سه‌ر بناغه‌یه‌كی فشه‌ڵ دامه‌زرابوو، هه‌موو كاتێك به‌هه‌ر هۆیه‌ك بووبێت قابیل به‌وه‌ بووه‌ هه‌ڵبوه‌شێته‌وه‌ یان دابڕان دروست ببێت.
من ئێموایه‌ له‌و په‌یوه‌ندیيه‌ ئه‌و ئه‌ڵقه‌ به‌هێزه‌ی هێشتبوویه‌وه‌ جه‌نابی مام جه‌لال بوو، به ‌حیكمه‌تی خۆی وایكردبوو جياوازييەكان ده‌رنه‌كه‌ون‌ و نه‌بن به‌ كێشه ‌‌و گرفتی گه‌وره‌و مام جه‌لال ئه‌وه‌ی هێشتبووه‌وه‌.
له‌دوای 2012 كه‌ مام جه‌لال نه‌خۆش كه‌وت، ئه‌گه‌ر مه‌سه‌له‌ی داعش نه‌بوایه‌، ئه‌و عه‌قڵييەتەی عیراق حوكم ده‌كات به‌ ئێستاشه‌وه‌ ئه‌و كێشانه‌ی ده‌ته‌قانده‌وه‌ به‌ر له‌ ریفڕاندۆم، كه‌ ریفڕاندۆم بووه‌ هۆكارێك بۆ ته‌قینه‌وه‌ی كێشه‌كان، به‌ر له‌ریفڕاندۆم هه‌ندێك له‌ دادوه‌ره‌كان‌ و برا شیعه‌كانیش كه‌ دۆستی خۆمانن، هه‌ندێكی كه‌میان نه‌بێت، دۆستی ئێمه‌ نین، چونکە كه‌ دێته‌ سه‌ر مه‌سه‌له‌ی كورد‌ و عه‌ره‌ب ئه‌وان عه‌ره‌بن‌ و ئێمه‌ش كوردین، له‌به‌رئه‌وه‌ ریفڕاندۆم بووه‌ هۆكاری سه‌ره‌كيی، ئه‌گینا ئه‌و عەقڵییەتەی حوكمی عیراق ده‌كات و‌ پێشتریش عیراقیش له‌سه‌ر ئه‌وه‌ دروستبووه‌ كه‌ عیراق ده‌وڵه‌تێكی‌ عه‌ره‌بییه‌‌ و هه‌موو جارێك جه‌نابی مام جه‌لال كه‌ باسی مه‌لیك فه‌یسه‌ڵی ده‌كرد، ده‌یوت كه‌ هێنابوویان بۆ حوكمی عیراق، ده‌یانوت پرسیاری له‌ ئینگلیز كردووه‌ و وتویه‌تی من حاكمی كوێی عیراقم؟ پێیان وتووه‌ تۆ حاكمی عیراقی عه‌ره‌بیت، كه‌ حه‌مرین سنوورەکەیە‌تی، ئه‌وه‌ له‌بیری هه‌موو برا عه‌ره‌به‌كاندایه‌، به‌تایبه‌تی ئه‌وان سیاسه‌ت به‌ڕێوه‌ده‌به‌ن‌ و باڵا ده‌ستن، ئه‌وه‌ په‌یڕه‌و ده‌كه‌ن، شتیكمان بیرنه‌چێت كورد هه‌میشه‌ به‌زۆر لكێنراوه‌ته‌وه‌ به ‌عیراقه‌وه‌، كه‌ فاكته‌ری ده‌ره‌كییه‌، به‌تایبه‌ت له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌ته‌ زلهێزه‌كان‌ و وڵاتانی‌ هه‌رێمییەوە، پێموایه‌ جگه‌ له‌وه‌ی كورد خۆی كێشه‌یه‌كی درێژخایەنی هه‌یه‌ له‌ دێر زه‌مانه‌وه‌ له‌گه‌ڵ یه‌كدا ته‌با نین‌ و ئه‌گه‌ر حزبیش نه‌بووبێت، به‌ڵام له ‌سه‌رده‌می شێخ مه‌حمودا ناوچه‌ به ‌ناوچه‌ به ‌عه‌شایه‌ری‌ و ناوچه‌گه‌رێتی بیریان ده‌كرده‌وه‌، كه‌س له‌گه‌ڵ شێخ مه‌حموددا نه‌بوو، شێخ باش بووه‌ یان خراپ ئه‌وه‌ مه‌سه‌له‌یه‌كی تره‌، ئه‌و عه‌قڵێته‌ی ئێستا له‌ناو حزبه‌كانیشدا هه‌یه‌ و‌ ئه‌و یه‌كنه‌گرتنه‌وه‌يەی كورد بۆ خۆی بووەته‌ هۆكاریكی گه‌وره‌، دوژمنه‌كانمان ئه‌وه‌ به‌ فرسه‌ت بزانن كه‌ سیاسه‌ته‌كانیان به‌سه‌رماندا تێپه‌ڕێنن.
من وه‌ك كوردێك پێموایه‌ یه‌كێك له ‌هۆكاره‌كانی سه‌رنه‌كه‌وتنی ریفڕاندۆم به‌و شێوه‌ وه‌ستانه‌وه‌ به‌رامبه‌ر به ‌كورد ئه‌وه‌بوو كه‌ ئێمه‌ یه‌ك ده‌نگ نه‌بووین له‌ ریفڕاندۆمدا. ئه‌وه‌ش تائێستا ئه‌و نایه‌كده‌نگیيه‌ دیاره‌ به‌تایبه‌تی له‌كاتی ناڕه‌زایی مامۆستایان، حزبه‌ ئۆپۆزسیۆنه‌كانی‌ ئه‌وكاته‌ بۆ ئه‌وه‌ی دژایه‌تی پارتی‌ و یه‌كێتی پێ بكه‌ن، گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ به‌غدا و داوای مووچه‌یان كرد، من پێموایه‌ بیركردنه‌وه‌یه‌كی زۆر مەترسیدارە بۆ ئێمه‌، به‌ڵام بۆ به‌غدا بیركردنه‌وه‌یه‌كی سه‌لیمه‌، كه‌ ئه‌وان وابیربكه‌نه‌وه‌ كه‌ كورد یه‌كگرتوو نییه‌‌ و كورد له‌و داواكارییانه‌ی هه‌یه‌تی وه‌كو یه‌ك بیرناكه‌نه‌وه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ دژایه‌تی یه‌ك ده‌كه‌ن‌ و گوێ ناده‌نی دژایه‌تییه‌كه‌ له‌سه‌ر چ بنەمایەکە.
پێموایه‌ ئه‌م یه‌كبوونه‌ی نێوان كورد‌ و عیراقی عه‌ره‌بی دۆخی سیاسی هێشتویه‌تییه‌وه‌‌ و گوشاری ده‌ره‌وه‌‌ و هه‌ندێك هۆكاری ناوخۆیی، ئه‌گه‌ر له‌ دۆخێکدا ئه‌وانه‌ نه‌مێنن، من پێم وانییه‌ یه‌كێتیی خاكی عیراق گرنگ و گه‌وره‌بێت ‌و به‌ئاسانی هه‌ڵده‌وه‌شێته‌وه‌،
*ستران عه‌بدوڵڵا:
عیراق له‌ قۆناغی داهاتوو هه‌وڵده‌دات ئه‌م هه‌رێمه‌ هه‌ڵبووه‌شێنێته‌وه‌ یان هه‌وڵ ده‌دات له‌گه‌ڵ كوردێكی یه‌كگرتوودا قۆناغی داهاتوو ببڕێت یان چی ده‌كات یان له‌سه‌ر بنچینه‌ی ده‌ستوور مامه‌ڵه‌مان له‌گه‌ڵ ده‌كات یان فاكته‌ری نێوده‌وڵه‌تی ده‌هێنێته‌ ناو بابەتەكەوە وه‌ك له‌ریفڕاندۆمدا هێنای؟
-شوان كه‌ریم كابان:
من پێموایه‌ فاكته‌ری نێوده‌وڵه‌تی‌ وه‌ك خۆشت ئاماژه‌ت پێدا له ‌شه‌رحی ته‌وه‌ره‌كاندا فاكته‌رێكی زۆر گرنگه‌، له‌بیرمان نه‌چێت پار كه‌ قه‌یرانی‌ بێ مووچه‌یی زۆر گه‌شه‌ی سه‌ندبوو، خه‌ریك بوو بارودۆخێكی نه‌خوازراو بێته‌ ئاراوه‌، ئه‌وه‌ی كه‌ قه‌ناعه‌تی به‌ عیراق كرد كه‌ 317 ملیار دیناره‌كه‌ بنێرێ بۆ مووچه‌ی هه‌رێم، ئه‌مریكا بوو، به‌گوشاری برێت ماككۆرگ بوو، له‌به‌رئه‌وه‌ فاكته‌ری ده‌ره‌وه‌ نابێت له‌ هیچ كاتێكدا له‌به‌رچاو نه‌گرین، ئه‌گه‌ر ئه‌مریكا پێی وابێت ئه‌م هه‌رێمه‌ بمێنێته‌وه‌‌ و به‌هێزیش بێت، سه‌رنج بده‌ن له‌ دوای ریفراندۆمیش وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مریكا له ‌به‌یاننامه‌یه‌كدا وتی: «ئێمه‌ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ حكومه‌تێكی به‌هێز ده‌كه‌ین ‌و مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ نێچیرڤان بارزانی‌ و قوباد تاڵه‌بانی ده‌كه‌ین ‌و ده‌مانه‌وێت هه‌رێمێكی به‌هێز هه‌بێت»، ئه‌وه‌مان له‌بیره‌ هه‌مومان، من پێموایه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌مریكا ئه‌و قسانه‌ی نه‌كردایه‌، بارودۆخێكی تر ده‌هاته‌ پێشه‌وه‌، رۆڵی نێوده‌وڵه‌تی به‌تایبه‌تی ئه‌مریكا گرنگه‌ ‌و له‌گه‌ڵیشیدا رۆڵی وڵاتانی ئيقلیمی، ئه‌مریكا هێشتا بڕوای به‌وه‌ ماوه‌ ئه‌م هه‌رێمه‌ به‌و جۆره‌ بمێنی، ئێستا ئه‌مریكا به‌رامبه‌ر به‌ ئیران كه‌وتۆته‌ به‌ره‌وه‌، ئه‌گه‌ر عیراق ئه‌و سیاسه‌تانه‌ی ئه‌مریكا ده‌یه‌وێت پیاده‌ی بكات له ‌ناوچه‌كه‌ هاوته‌ریب‌ و هاوتا نه‌بێت، من پێموایه‌ ئه‌مریكا حه‌زده‌كات عیراق لاواز بكات، لاوازکردنی عیراق بۆ به‌هێزكردنی هه‌رێم ده‌بێت به‌ بڕوای من.
-هه‌ڵۆ حه‌سه‌ن:
سه‌باره‌ت به‌ په‌یوه‌ندی نێوان كوردستان‌و عیراق، من پێموایه‌ له‌ شۆڕشی ئه‌یلول تا نسكۆ قۆناغێك بوو، له‌ شۆڕشی نوێوه‌ تا راپه‌ڕین قۆناغێكی تر بوو، له‌ راپه‌ڕینیشه‌وه‌ تا پرۆسه‌ی ئازادی عیراق قۆناغێكی تر بوو، له‌وكاته‌شه‌وه‌ تا ریفڕاندۆم قۆناغێكی تره‌، له‌دوای ریفڕاندۆمیشه‌وه‌ قۆناغیكی نوێ ده‌ستیپێكرد، چونكه‌ ئه‌و ریفڕاندۆمه‌ی كه‌ كرا بێ بنه‌ماو ئه‌ساس بوو، ئێمه‌ پێمان وابوو له‌ ژێره‌وه‌ كاری زۆر باش كراوه‌‌و له‌ رێگه‌ی فه‌رمانگه‌كانی ده‌ره‌وه‌ یان سلكی دبلۆماسی كورد له‌ ساڵانی رابردوو به‌ ژیرانه‌ كاری له‌سه‌ر كراوه‌‌و ته‌ئیدی وڵاتانی بۆ كراوه‌ یان ئۆكه‌ی له‌ چه‌ند وڵاتێكی گه‌وره‌وه‌ وه‌رگرتبێت، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش له‌ناو خۆی خۆمان هه‌موومان بینیمان كۆده‌نگی ته‌واو نه‌بوو له‌سه‌ر ریفڕاندۆم، به‌ڵام پارتی هه‌موو حزبه‌كانی خستبووه‌ گۆشه‌ نیگایه‌كه‌وه‌ یان ئه‌وه‌تا له‌گه‌ڵ ریفڕاندۆمی یان دژی ده‌وڵه‌تی كوردیت، كه‌ من پێم وایه‌ هیچ كوردێك نییه‌ دژی ده‌وڵه‌تی كوردی‌و كیانێكی سه‌ربه‌خۆ بێت، به‌ڵام گوێ نه‌گرتن بۆ وڵاتانی زلهێز‌و نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتووه‌كان‌و وڵاتانی عه‌ره‌بی‌و هه‌موو دونیاو ناوخۆی خۆشمان سه‌رنج هه‌بوو كه‌ ئه‌و ریفڕاندۆمه‌ كاتی نییه‌‌و كه‌ره‌سته‌ی پێویست له‌به‌ر ده‌ست نییه‌‌و هێزو ئابووری به‌ قوه‌تمان نییه‌، دواتریش حزبه‌كان له‌ترسی ئه‌وه‌ی كه‌ نه‌ڵێن دژی ده‌وڵه‌تی كوردین به‌ به‌ڵی ده‌نگیان دا به‌تایبه‌ت گۆڕان.
بۆ كه‌ركوكیش زۆر داواكراو تكا كرا با له‌كه‌ركوك ریفڕاندۆم نه‌كرێت، بەڵام ئه‌وه‌بوو كراو بینیمان چی روویدا، له‌دوای ئه‌وه‌وه‌ قۆناغێكی نوێ هاته‌ پێشه‌وه‌ مامه‌ڵه‌ی عیراق به‌رامبه‌ر به‌هه‌رێم زۆر جیاوازبوو، پێم وایه‌ كورد چه‌ندین ساڵ هاته‌ دواوه‌ دوای ئه‌و ریفڕاندۆمه‌، له‌لایه‌كی تریشه‌وه‌ پێم وایه‌ عیراق ‌و هه‌رێمی كوردستان هیچیان سیاده‌یان له‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی خۆیان نییه‌، وڵاتانی زلهێزو ئیقلیم ته‌حه‌كوم ده‌كه‌ن. بۆ مه‌سه‌له‌ی په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ عیراق، به‌غدا هه‌روا به‌ ئاسانی نایه‌ت ماده‌ی 140 جێ به‌جێبكات، ئه‌گه‌ر به‌پێی ده‌ستوور بێت راسته‌، به‌ڵام ئایا كار به‌ده‌ستوور كراوه‌، سه‌رده‌می مام جه‌لال به‌و هه‌موو ریزو كارانه‌وه‌ی كه‌ ده‌یكرد نه‌توانرا هیچ بۆ ماده‌ی 140 بكرێت، ئێستا زۆر زه‌حمه‌ته‌ حكومه‌تی عیراق ئه‌و كاره‌ بكات‌و دوای ده‌خات‌و وڵاتانی زلهێز ته‌حه‌كوم ده‌كه‌ن بیانه‌وێت جێ به‌جێی ده‌كه‌ن نه‌شیانه‌وێت نایكه‌ن.
*ستران عه‌بدوڵڵا:
باشه‌ براده‌ران جاران كه‌ باسی ته‌داخولی نێوده‌وڵه‌تیمان ده‌كرد زۆرمان پێخۆش بوو، به‌ڵام ئێستا ئێمه‌ش وه‌ك عه‌ره‌بی عیراقیمان لێهاتووه‌ به‌ سلبی باسی ته‌داخولی نیوده‌وڵه‌تی ده‌كه‌ن، ئه‌گه‌ر عیراق له‌ ژێر كاریگه‌ری نیوده‌وڵه‌تی بێت ئه‌مه‌ خراپه‌ یان نا؟
-هه‌لۆ حه‌سه‌ن:
ئێمه‌ پێشتر پێمان وابوو ئه‌مریكاو به‌ریتانیا هاوپه‌یمانن بۆ داهاتومان باشه‌‌و زۆرمان پێخۆشبوو، به‌ڵام له‌ ریفڕاندۆمه‌كه‌ بینیمان ئێمه‌ هیچ ریكه‌وتنیك نابینین له‌سه‌ر وه‌ره‌قه‌ كه‌ پشتیوانمان بن، ئێمه‌ ده‌ڵێین ئه‌وانه‌ هاوپه‌یمانن به‌قسه‌ هاوپه‌یمانی نابێت، فه‌رموو ئێمه‌ نیوه‌ی خاكی كوردستانمان له‌ده‌ستچوو به‌هۆی ئه‌و ریفڕاندۆمه‌ سه‌قه‌ته‌وه‌ ئه‌مریكاو به‌ریتانیا نه‌هاتن رێگری له‌ سوپای عیراق بكه‌ن، ئێمه‌ تاك لایه‌نه‌ پێمان وابوو ئه‌وانه‌ ده‌مان پارێزن‌و دۆستی كوردن‌و كه‌ لێمان قه‌وما ئه‌وه‌ نه‌بوون بۆیه‌ هه‌قی خۆمانه‌ بترسین.
-مه‌لا ئاریان:
قۆناغی دوای‌ ریفراندۆم، قۆناغێكی‌ دیكه‌یه‌ كه‌ ده‌بێت ساته‌وه‌ختێكی‌ تری مێژوویی له‌ په‌یوه‌ندی نێوان هه‌رێم‌و به‌غداد قسه‌ی‌ له‌باره‌وه‌ بكرێت، له‌به‌رئه‌وه‌شه‌ من به‌ فۆڕمێكی‌ دیكه‌ پرسیاره‌كه‌ی‌ كاك ستران دوباره‌ ده‌كه‌مه‌وه‌ كه‌ ده‌رباره‌ی‌ ئه‌گه‌ره‌كانی‌ زیانمه‌ندبوونی‌ كورد‌و كیانه‌ سیاسییه‌كه‌ی‌ له‌و قۆناغه‌ نوێیه‌دا، له‌كاتێكدا كیانی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان‌و جوگرافیا سیاسی‌و ره‌هه‌نده‌ مێژووییه‌كه‌ی‌ جگه‌ له‌ شه‌رعیه‌تی‌ نه‌ته‌وه‌یی، پشت ئه‌ستووره‌ به‌ ده‌ستووری هه‌میشه‌یی عیراقیش، هه‌ربۆیه‌ من پێموایه‌ قۆناغی نوێی دوای‌ ریفراندۆم نه‌ كۆتایی رێگایه‌و نه‌ سه‌ره‌تای‌ ئومێدیشه‌، ئه‌وه‌ی‌ ده‌توانێ‌ له‌و قۆناغه‌دا چاره‌نووسی كیانی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان به‌ئاراسته‌ی ئومێددا ببات، ئه‌وه‌ یه‌كڕیزی‌‌و به‌هێزكردنی‌ فاكته‌ری زاتییه‌و ئه‌وه‌ی به‌ره‌و كۆتایی رێگاكه‌شی وه‌رده‌رگۆڕێنێ‌، به‌دڵنیاییه‌وه‌ ئه‌و په‌رته‌وازه‌یی‌و خۆخۆرییه‌ ناوخۆیه‌یه‌، ئه‌وه‌ی‌ بۆ كورد له‌ چوارچێوه‌ی‌ عیراقدا گۆڕاوه‌، سه‌رباری‌ به‌ریه‌ككه‌وتنه‌كانی‌ زه‌مه‌نی‌ ریفراندۆم، وه‌فاتی‌ جه‌نابی مام جه‌لالیشه‌، چونكه‌ ئه‌وه‌ی‌ ئێستا‌و له‌ غیابی مامدا له‌سیاسه‌تی‌ كوردی خۆی‌ به‌رجه‌سته‌ ده‌كات پێچه‌وانه‌ی‌ نه‌ریته‌كانی‌ ئه‌وه‌و له‌وانه‌شه‌ به‌رده‌وامبوونمان له‌سه‌ر ئه‌و رێچكه‌یه‌ به‌ره‌و تونێله‌ تاریكه‌كه‌ بمانبات، ئه‌گه‌ر دوباره‌ش پابه‌ندی رێگاكه‌ی‌ مام بین، گرێ‌و گۆڵه‌كان ده‌كرێنه‌وه‌و هه‌م كیانی‌ هه‌رێم به‌ پارێزراویی ده‌مێنێته‌وه‌و هه‌میش گه‌شه‌سه‌ندنی‌ هه‌مه‌لایه‌نه‌ له‌په‌یوه‌ندییه‌كان به‌دیدێت.
ئێستا‌و له‌به‌رامبه‌ر پرسیاره‌كه‌ی‌ ئێوه‌دا، دوو موفره‌ده‌و چه‌مك ده‌بێت سه‌رله‌نوێ شیبكرێنه‌وه‌، یه‌كه‌میان (حكومه‌تی‌ هه‌رێم‌و كیانی‌ كوردستان)ه‌‌و دووه‌میش (حكومه‌تی‌ ناوه‌ندی)، كه‌ من پێموایه‌ هه‌ردوو موفره‌دا مانای جارانیان نه‌ماوه‌، چونكه‌ مامه‌ڵه‌‌و ره‌فتاری سیاسی هه‌رێم له‌سه‌ر ئاستی‌ عیراقی گۆڕاوه‌و ئێستا سیاسه‌تكردن له‌گۆڕه‌پانی‌ عیراقی بۆ كورد به‌پێی دیدگاو تێڕوانینی‌ حزبییه‌، له‌به‌رامبه‌ریشدا حكومه‌تی‌ ناوه‌ندی ته‌نها به‌ رواڵه‌ت هه‌یه‌ و ئه‌وه‌ی‌ ته‌حه‌كوم به‌ پرۆسه‌ی‌ سیاسیه‌وه‌ ده‌كه‌ن، ده‌سته‌بژێرێكی‌ دیاریكراوو كۆمه‌ڵێك ئاراسته‌ی‌ سیاسی‌ و ئاینیین، دیاریكردنی‌ عادل عه‌بدولمه‌هدیش وه‌ك كاندیدی‌ چارەسەر و سازان له‌نێو لایه‌نه‌ شیعه‌كان بۆ سه‌رۆكایه‌تی‌ حكومه‌ت به‌ڵگه‌ی‌ ئه‌و قسه‌یەیە‌، چونكه‌ حكومه‌تێكی‌ به‌هێز به ‌كه‌سایه‌تییه‌كی‌ به‌هێز ده‌بێت كه‌ حزب‌ و لیستی‌ یه‌كه‌م‌ و براوه‌ی‌ له‌پشت بێت، نه‌ك كاندیدێكی‌ چارەسەریی و سازان كه‌ هه‌میشه‌ به‌شوێن رازیكردنی‌ به‌هێزه‌كانی‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ ده‌سه‌ڵاته‌، له‌به‌رئه‌وه‌شه‌ ئێستا هه‌ردوو حكومه‌ت به‌ لاوازیی‌ و په‌رته‌وازه‌یی‌ و له‌سه‌ر بنه‌ڕه‌تی‌ مامه‌ڵه‌ی‌ كه‌سه‌كان په‌یوه‌ندییه‌كانیان به‌ڕێوه‌ ده‌به‌ن.
ئه‌وه‌ی ئه‌و به‌ڵایه‌ی بۆ ئێمه‌ زیاتر كردووه‌ به‌ راستی سیاسه‌تی سه‌ركێشانه‌ی په‌رچه‌كرداری پارتیيه‌ له‌دوای ریفڕاندۆمه‌وه‌، كه‌ پێیانوایه‌ به‌شێك له‌ ده‌ره‌نجامه‌كانی ریفڕاندۆم یه‌كێتی‌ و قه‌ڵه‌مڕه‌وی یه‌كێتی لێی به‌رپرسيارە‌، بۆیه‌ له‌بری ئه‌وه‌ی به‌غدا وه‌ك ساحه‌یه‌ك بۆ یه‌كلاییكردنه‌وه‌ی پرسه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كان مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵ بكرێت، به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ بۆته‌ جێگایه‌ك بۆ تۆڵه‌كردنه‌وه‌ له‌ یه‌كێتی ‌و به‌و شێوه‌یه‌ ره‌فتار ده‌كرێت، ماوه‌ی رابردوش سه‌ردانی‌ شاندی حزبه‌كانی‌ تر بۆ به‌غدا له‌پێناو پرسه‌ هه‌ڵواسراوه‌كانی‌ نێوان هه‌رێم‌ و به‌غدا نه‌بووه‌، به‌پێچه‌وانه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌بووه‌ پارتی‌ پێگه‌ی‌ خۆی‌ له‌به‌غدا به‌هێزتر بكات‌ و به‌ چه‌شنێكیش تۆڵه‌ له ‌یه‌كێتی‌ بكاته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ له‌دوای‌ ركابه‌ریی هه‌ڵبژاردنی‌ سه‌رۆك كۆمار، رێ له‌وه‌ بگرێت یه‌كێتی‌ وه‌زیری‌ داد وه‌ك ئیستیحقاقی خۆی‌ وه‌ربگرێت.
په‌رته‌وازه‌یی كورد له‌ به‌غدا هه‌ر به‌وه‌نده‌ نه‌وه‌ستاوه‌ كه‌ یه‌كێتی‌‌ و پارتی‌ به‌دوو تیم سه‌رقاڵی‌ دانوستانی‌ حزبین، به‌ڵكو ئێستا هه‌وڵێك هه‌یه‌ بۆ دابڕینی‌ یه‌كێتی‌ له ‌دۆسته‌كانیشی، به‌كرده‌وه‌ش به‌شێك له‌و دۆستانه‌ ئێستا هه‌ندێك دوورن، به‌ڵام ئه‌گه‌ر به‌شێك په‌یوه‌ست بێت به‌ هه‌وڵه‌كانی‌ پارتییه‌وه‌، ئه‌وه‌ به‌شه‌كه‌ی‌ تری په‌یوه‌نديی به ‌خۆمانه‌وه‌ هه‌یه‌.
له‌ دوای وه‌فاتی جه‌نابی مام جه‌لال به‌شێكی ئۆباڵه‌كه‌ی له‌ ئه‌ستۆی خۆمانه‌، چونكه‌ یه‌كێتی له‌زۆر گۆڕه‌پاندا غایب بووه‌، له ‌گۆڕه‌پانی سۆسیال دیموكرات ‌و له‌ گۆره‌پانی رێكخراوه‌ نیوده‌وڵه‌تییه‌ دۆسته‌كانی یه‌كێتی ‌و ریكخراوه‌ دیموكراته‌كانی ئه‌وروپا، ته‌نانه‌ت به‌ ده‌وڵه‌تانی ناوچه‌كه‌ له‌ناویشیاندا شیعه‌، كه‌ ده‌بێت له ‌به‌رامبه‌ر ئه‌و پێشهاته‌ نوێیانه‌ هه‌ندێكیش سه‌ركۆنه‌ی‌ خۆمان بكه‌ین.
داهاتوو و چاره‌نوسی عیراق په‌یوه‌سته‌ به ‌كاته‌وه‌، چونكه‌ ئیدی‌ گۆڕانی‌ جوگرافیای‌ سیاسی خۆرهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاست هه‌مووی‌ به‌یه‌كه‌وه‌ گرێدراوه‌ و به‌ ته‌نها ئه‌و پرۆسه‌یه‌ به‌سه‌ر عیراقدا نایه‌ت، ره‌نگه‌ ئه‌گه‌ر به‌هاری عه‌ره‌بی سه‌ركه‌وتوو بووایه‌ و هه‌ژموونی‌ ئیسلامی رادیكاڵی‌ ده‌ستی‌ به‌سه‌ر بزووتنه‌وه‌ی‌ ئازاديی گه‌لاندا نه‌گرتبايه، گریمانه‌ی‌ گۆڕینی‌ جوگرافیا‌ و نه‌خشه‌ی‌ ناوچه‌كه‌ وارید بوایه‌، به‌ڵام ئێستا ئه‌سته‌مه‌. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا له‌گه‌ڵ شێركۆ بێكه‌س كۆكم كه‌ كاتی‌ خۆی‌ له ‌ساته‌وه‌ختی‌ ریفراندۆمه‌ نافه‌رمییه‌كه‌ی‌ سه‌ره‌تای‌ كه‌وتنی‌ رژێمدا له‌ رۆژنامه‌ی‌ ئاڵای‌ ئازادی‌ نووسی‌ و ده‌ڵێت: عیراق درۆیه‌كی گه‌وره‌یه‌‌ و ده‌بێت هه‌ڵبووه‌شێته‌وه‌، به‌ڵام تا ئه‌و رۆژگاره‌ی ده‌وڵه‌تانی زلهێز و هاوكێشه‌ نیوده‌وڵه‌تیيه‌كان بڕیار له‌ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی ده‌ده‌ن، من پێموایه‌ نه‌خشه‌ی داهاتووی هیچ به‌ دووری نازانم داوای سه‌رله‌نوێ هه‌مواركردنه‌وه‌ی ده‌ستوور بكرێته‌وه‌‌ و له ‌هه‌مواری نوێدا ئێمه‌ هه‌م پارێزگاری له‌ كیانی‌ هه‌رێمی كوردستان بكه‌ین‌ و هه‌میش سیغه‌یه‌كی‌ باشتر بۆ پێکەوەژیانی‌ نێوان كورد‌ و عه‌ره‌ب بدۆزینه‌وه‌.
به‌ڵام به ‌دڵنیاییه‌وه‌ هه‌موو ئه‌و خه‌ونانه‌ كاتێك به‌دی دێن، كه‌ كورد‌ و سه‌ركردایه‌تیيه‌ سیاسییه‌كه‌ی‌ له‌و په‌رتبوون‌ و په‌رته‌وازه‌ییه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌ ده‌ربازبن كه‌ تێیكه‌وتوون.
ئاخر ئه‌زموونی‌ باشوور ئه‌گه‌ر كامڵانه‌ مامه‌ڵه‌ی‌ له‌گه‌ڵ نه‌كرێت، ره‌نگه‌ بگه‌ڕێینه‌وه‌ چوارگۆشه‌ی‌ یه‌كه‌م.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

درامای کوردی تینوی حیوارە

جەمال جەباری من ڕەخنەگری دراماو سینەما نیم، بەڵام وەک بینەرێک ...