سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » ئێستا كاتی شیعر نووسینه‌

ئێستا كاتی شیعر نووسینه‌

حسه‌ین له‌تیف

ماركس و نیتشه‌ و داروین، هه‌ر یه‌كه‌ و به‌شێوازی خۆی، گورزی خۆیان له‌ میتافیزیك دا، ماركس له‌ رێگای زاڵكردنی به‌ها ئابوورییه‌كانه‌وه‌، نیتشه‌ له‌ رێگای راگه‌یاندنی مردنی خوداوه‌، داروینیش له‌ رێگای تیۆری په‌ره‌سه‌ندنه‌وه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌م سێ فه‌یله‌سووفه‌دا قۆناغێكی تر له‌ بیركردنه‌وه‌ی مرۆڤایه‌تی ده‌ستپێده‌كات، ئه‌ویش قۆناغی بیركردنه‌وه‌ی مادیانه‌ی مرۆڤه‌. به‌ر له‌مانیش ئه‌فلاتون له‌ كتێبی ده‌یه‌می كۆماردا، یه‌كه‌مین زلله‌ی له‌ شیعر دا، هیگڵێش له‌ كتێبی هونه‌ری شیعردا، مه‌رگی شیعری راگه‌یاند، شیعری وه‌ك هونه‌ر ته‌ماشا ده‌كرد، به‌ڵام له‌ دیدی هیگڵه‌وه‌ وه‌ها هونه‌رێك به‌شی پڕكردنه‌وه‌ی پێداویستییه‌ عه‌قڵییه‌كانی مرۆڤی نوێ ناكات. له‌ رێگای لێدان له‌ میتافیزیكه‌وه‌، زه‌مینه‌ بۆ لێدان له‌ شیعر سازكرا، دواین لێدان له‌ شیعر له‌سه‌ر ده‌ستی تیۆدۆرئادرنۆدا بوو، دوای جه‌نگی دووه‌می جیهان، له‌ ساڵی1949 دا، كه‌ هێشتا جیهان به‌ ده‌ستی ده‌ركه‌وته‌ و جێكه‌وته‌كانی ئه‌و جه‌نگه‌وه‌ ده‌یناڵاند، جووله‌كه‌ به‌ هۆی ئه‌و جه‌نگه‌وه‌ رووبه‌ڕووی له‌ ناوچوون ببۆوه‌، ئادرنۆ وتی:»له‌ دوای ئاوشیتز شیعر نووسین كارێكی به‌ربه‌رییانه‌یه‌» ئه‌م قسه‌یه‌ی ئادرنۆ زیاتر له‌ ره‌هه‌ندێكی هه‌یه‌.
یه‌كه‌م:شیعر له‌ ئاستی كاره‌ساتێكی وا گه‌وره‌دا هیچی پێناكرێت، زمانێكه‌ ده‌ره‌قه‌تی قه‌باره‌ی رووداوێكی وه‌ها نایه‌ت.
دووه‌م:ده‌كرێت ئادرنۆ چاوه‌ڕوانییه‌كی گه‌وره‌ی له‌ شیعر هه‌بووبێت، چاوه‌ڕوانییه‌ك توانای به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی ئه‌و قه‌یرانانه‌ی هه‌بووبێت كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ی مرۆڤایه‌تی گه‌یاند به‌و چاره‌نووسه‌.
سێهه‌م :ده‌كرێت ئه‌م كۆمێنته‌ی ئادرنۆ له‌سه‌ر شیعر، وه‌ك ره‌خنه‌یه‌ك له‌ كۆی ئه‌و كه‌لتوور و فه‌رهه‌نگه‌ ته‌ماشا بكه‌ین كه‌ بوون به‌ زه‌مینه‌ رۆشنبیریی و مه‌عریفییه‌كانی سه‌رهه‌ڵدانی نازیزم.

شیعر ده‌گاته‌ قووڵاییه‌ رۆحییه‌كان
ئه‌وه‌ی كه‌ گرنگه‌ له‌ بیری نه‌كه‌ین ئه‌وه‌یه‌ ئادرنۆ وه‌ك كۆمه‌ڵناسێك خاوه‌نی ئه‌و بۆچوونه‌یه‌ له‌ سه‌ر شیعر، كۆمه‌ڵناسییش خۆی وه‌ك كایه‌ زانستییه‌كه‌، به‌ر خورد له‌گه‌ڵ ده‌ركه‌وته‌و ئه‌نجامگیریدا ده‌كات. ئادرنۆ ئه‌وه‌ی له‌ یاد كردووه‌ شیعر ده‌ستی به‌ قووڵاییه‌ رۆحی و ده‌روونییه‌كانی مرۆڤ ده‌گات، به‌و جێگایانه‌ی كه‌ فه‌لسه‌فه‌ و كۆمه‌ڵناسی ده‌ستی پێیان ناگات. فه‌لسه‌فه‌ به‌رهه‌می عه‌قڵه‌ و رووی له‌ عه‌قڵه‌، خه‌می فه‌لسه‌فه‌ خه‌می پرسیاركردنه‌ له‌ بوون و گومانكردنه‌ له‌ هه‌موو ئه‌و وه‌ڵامانه‌ی مرۆڤ پییان گه‌یشتووه‌، به‌ڵام شیعر له‌ ناخه‌وه‌ دێت و رووی له‌ ناخه‌، خه‌می شیعر به‌خشینی ره‌هه‌ندی(هه‌ست /احساس)ه‌ به‌ كێشه‌كانی مرۆڤ. هه‌ر بۆیه‌ ئه‌و رۆڵه‌ی كه‌ شیعر ده‌یگێڕێت نه‌ فه‌لسه‌فه‌ و نه‌ كۆمه‌ڵناسییش ناتوانن بیگێڕن، به‌هه‌مان شێوه‌ شیعریش ناتوانێت رۆڵی هیچ كام له‌وانه‌ بگێڕێت. له‌ ژیانی هه‌ر یه‌كه‌ماندا ساتگه‌لێك هه‌ن هێنده‌ دژوارن به‌ ته‌نها شیعر و زمانی شیعر به‌ هانامانه‌وه‌ دێن، ئه‌گه‌ر نا، وه‌ك نیتشه‌ ده‌ڵێت:(حه‌قیقه‌ت ده‌یكوشتین).
ئه‌و رسته‌یه‌ی ئادرنۆ، له‌لایه‌ن دوو شاعیری جیهانییه‌وه‌ هه‌ڵوێسته‌ی له‌سه‌ر كرا، یه‌كه‌میان (ئیڤ بونفوا)ی شاعیری فه‌ره‌نسی بوو، ئیڤ پێی وایه‌» له‌ دوای ئاوشێتزه‌وه‌، له‌ جاران زیاتر شیعر پێویسته‌.
دووه‌م شاعیر كه‌ كۆمێنتی له‌سه‌ر قسه‌كه‌ی ئادرنۆ هه‌یه‌، شاعیری به‌ناوبانگ ئه‌دۆنیسه‌، ئه‌دۆنیس جگه‌ له‌ تێكستی داهێنه‌رانه‌ و شیعر، خاوه‌نی دیدگای تیۆریی و ره‌خنه‌گرانه‌یه‌ ده‌رباره‌ی شیعر، ئه‌دۆنیس ده‌ڵێت»له‌گه‌ڵ بۆچوونه‌كه‌ی ئادرنۆدا ناكۆكم، چونكه‌ وامان لێده‌كات به‌وه‌ی روویداوه‌ رازی بین، نووسین ئێستا ده‌ست پێده‌كات پاش ئاوشیتز « ئه‌گه‌ر دیدی ئادرنۆ بۆ شیعر له‌دوای ئاوشتیزه‌وه‌ وه‌ك میتافۆرێك بۆ نائومێدبوون له‌ شیعر وه‌ر بگرین، ئه‌وا دیدی هه‌ریه‌كه‌ له‌ ئه‌دۆنیس و بۆنفوا، به‌خشینی ئومێده‌ به‌وه‌ی كه‌ هێشتا شیعر هێز و كاریگه‌ری هه‌یه‌ و ماوه‌، چونكه‌ له‌دوای هه‌ر روواوێكی له‌و جۆره‌ مرۆڤایه‌تی تووشی برینێكی قووڵ ده‌بێت له‌ ناخه‌وه‌، به‌ته‌نها شیعر و هونه‌ر ده‌توانێت بڕێك ئارامی بۆ بگه‌ڕێنێته‌وه‌.

دوای كاره‌ساتی ئه‌نفال و هه‌ڵه‌بجه‌
له‌ دوای كاره‌ساته‌كانی ئه‌نفال و هه‌ڵه‌بجه‌وه‌، زیاتر له‌ هه‌ر كاتێكی تر پێویستمان به‌شیعره‌ وه‌ك بونفوا ئاماژه‌ی بۆ كردووه‌، چونكه‌ به‌ ته‌نها كایه‌كانی رامیاری و ئابووری توانای بنیادنانه‌وه‌ی ناخێكی برینداریان نییه‌، پێویستیمان به‌ شیعر له‌وه‌دایه‌ كه‌ ده‌توانێت روانینی جیاواز و خه‌یاڵی جیاواز بۆ بۆ مرۆڤ دروست بكات، كاره‌ساته‌كان بكات به‌ رووداوێك له‌ مێژوودا، له‌م رووه‌وه‌ ئه‌زموونه‌ شیعرییه‌كه‌ی شیركۆ بێكه‌س پێویستییه‌كی گرنگی مرۆڤی كورد بوو له‌ دوای ئه‌نفال، له‌ ئه‌زموونه‌كه‌یدا رووبه‌رێكی زۆری ته‌رخان كرد بۆ به‌مێژووكردنی كاره‌ساته‌كان دیوانه‌كانی (ده‌ربه‌ندی په‌پووله‌، خاچ و مارو رۆژژمێری شاعیرێك، گۆڕستانی چراكان) نموونه‌ی ئه‌و به‌رهه‌مه‌ شیعریانه‌ن كه‌ تیایاندا له‌ هه‌وڵی به‌ مێژووكردنی كاره‌ساته‌كاندا بووه‌.
بۆ نه‌ته‌وه‌یه‌كی وه‌ك كورد، به‌تایبه‌تی له‌ باشووری كوردستان، تا ئێستا شیعر ئاماده‌بوونێكی قورسی هه‌یه‌ له‌ ئه‌ده‌ب و رۆشنبیریماندا، بواره‌كانی تری هونه‌ر، فه‌لسه‌فه‌، كۆمه‌ڵناسی، رامیاری ، وه‌ك پێویست پێناسه‌ نه‌كراون، شیعر گرنگییه‌كی زۆری هه‌یه‌، ناكرێت پاش ئه‌نفال ده‌ست به‌رداری ببین به‌و بیانووه‌ی شیعر له‌ به‌رانبه‌ر كاره‌ساتێكی وا گه‌وره‌دا چیی پێده‌كرێت و چی تری پێناكرێت، وه‌ك ئه‌دۆنیس ئاماژه‌ی بۆ كردووه‌ له‌ پاش هێرشه‌كه‌ی سه‌ر خانشیخوون، شیعر ئێستا ده‌ست پێده‌كات. ئه‌م روانگه‌یه‌ی ئه‌دۆنیس بۆ رۆڵ و گرنگی شیعر ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی له‌ دیدی ئه‌دۆنیس دا، (شیعر خۆی كرده‌یه‌كی شۆڕش گێڕانه‌یه‌، هه‌ڵوێست وه‌رگرتنێكی شۆڕشگیڕانه‌یه‌ به‌ رانبه‌ر به‌ دونیا). به‌و جۆره‌ ده‌ستبه‌رداربوونی له‌ شیعر ده‌ستبه‌رداربوونه‌ له‌ كه‌له‌پورێكی شۆڕشگێڕانه‌ و ره‌خنه‌گرانه‌. ئه‌وه‌ی كه‌ پێویسته‌ له‌ دوای ئاوشیتز و ئه‌نفاله‌وه‌ ره‌خنه‌ بكرێت شیعر نییه‌ به‌ڵكو ئه‌و میراته‌یه‌ كه‌ ئه‌و دوو كاره‌ساته‌ ده‌خوڵقێنن. هیتله‌ر بۆ سه‌رخستنی ئایدولوجیای خۆی په‌نا ده‌باته‌ به‌ر هزریی فه‌لسه‌فی نیتشه‌، ئه‌وانه‌ی ره‌خنه‌ له‌ پاشخانه‌ فیكریه‌كانی هیتله‌ر ده‌گرن نیتشه‌ تۆمه‌تبار ده‌كه‌ن، له‌ به‌رانبه‌ریش دا كه‌سانێكی وه‌ك پۆل ستراتێرن به‌رگری له‌ هزری نیتشه‌ ده‌كه‌ن و پێیان وایه‌ ئه‌وه‌ نیتشه‌ نییه‌ زه‌مینه‌ بۆ ده‌ركه‌وتنی نازیزم بخوڵقێنێت به‌ڵكو ئه‌وه‌ هیتله‌ره‌ به‌ خراپ سوود له‌ هزری نیتشه‌ وه‌رده‌گرێت.
ئامانجی ئه‌م نووسینه‌ ئه‌وه‌ نییه‌ به‌راورد بكات له‌ نێوان دوو رووداوی جیاواز كه‌ هه‌ریه‌كه‌یان به‌ قه‌باره‌یه‌كی گه‌وره‌ قوربانی لێكه‌وته‌وه‌، به‌ڵام وه‌ك چۆن ئادرنۆ ده‌یه‌وێت ره‌خنه‌ له‌و كه‌لتووره‌ بگرێت كه‌ نازیزمی به‌رهه‌مهێنا، پێویسته‌ ئه‌و سه‌رچاوه‌ مه‌عریفیانه‌ ره‌خنه‌ بكرێت كه‌ ئه‌نفالیان به‌رهه‌مهێنا، كاره‌ساتی هه‌ڵه‌بجه‌یان به‌رهه‌م هێنا، ئه‌وانه‌ش هه‌موو به‌ سوود بینین له‌ ته‌كنۆلۆجیای نوێ و كه‌له‌پوری فتوحات ئه‌نجامدران. كه‌لتور بێگوناه نییه‌، به‌ڵام شیعر له‌ پێش ئاوشیتز هه‌بووه‌، ئێستا هه‌یه‌، سبه‌ینێش ده‌بێت، (شیعر دێت بۆ پڕكردنه‌وه‌ی ئه‌و درزه‌ وجودییانه‌ عه‌قڵ و لۆژیك به‌ جیی ده‌هێڵن ) ئێستا كاتی شیعر نووسینه‌.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

دواین ئه‌فسانه‌ی دونیا

فاروق هومه‌ر رۆژێك لای هاوڕێیه‌كم ئاره‌زوویه‌كی دێرینی خۆمم دركاند، ئه‌و ...