سەرەکی » زانست » فره‌ جه‌مسه‌ری ئابووری چین به‌ره‌و ده‌سه‌ڵاتێكی ره‌ها!

فره‌ جه‌مسه‌ری ئابووری چین به‌ره‌و ده‌سه‌ڵاتێكی ره‌ها!

د. مه‌دیحه‌ سۆفی*

به‌شی سێیەم

شا ڕێگاكانی پرۆژه‌ی ڕێگای ئاوریشم
سه‌رده‌مێك ڕێگای ئاوریشم، گرنگترین ڕێگای بازرگانی نێوان چین و ئه‌وروپا بووه‌، له‌ئێستادا دوباره‌ زیندووكردنه‌وه‌ی ئه‌م ڕێگایه‌ په‌یوه‌ندیه‌ بازرگانیه‌كانی نێوان چین و وڵاته‌ عه‌ره‌بی و ئه‌وروپی و ئاسیاییه‌كان ئاكتیڤ ده‌كاته‌وه‌، له‌م پرۆژه‌یه‌دا زیاتر له‌ شه‌ست وڵاتی جیهان تێیدا به‌شداره‌ و زیاتر له‌ ٦٠% ی دانیشتوانی جیهان ده‌گرێته‌وه‌ و نزیكه‌ی ٩٠٠ ملیار دۆلار تێچوویه‌تی و ٣٠% ی وه‌به‌رهه‌مهێنانی ئابووری جیهان ده‌گرێته‌وه‌ و ماوه‌ی گوازتنه‌وه‌ی كاڵا و كه‌لوپه‌له‌كان زۆر كه‌م ده‌بێته‌وه‌ و شه‌مه‌نده‌فه‌ره‌كان له‌ڕۆژهه‌ڵاتی چینه‌وه‌ به‌دوو هه‌فته‌ ده‌گه‌نه‌ شاری دیوزبۆرگی ئه‌ڵمانیا‌و له‌وێوه‌ دابه‌شی وڵاتانی دیكه‌ ده‌بن.
پرۆژه‌ی ڕێگای ئاوریشم، پرۆژه‌یه‌كی گه‌وره‌‌و هه‌مه‌لایه‌نه‌یه‌، كاریگه‌ری له‌سه‌ر بوژانه‌وه‌ی به‌شێكی گه‌وره‌ی جیهاندا ده‌بێت، یه‌كیك له‌ دانیشتنه‌كانی سه‌رۆكی چین له‌ ساڵی ٢٠١٧ دا له‌گه‌ڵ زۆربه‌ی ئه‌و وڵاتانه‌ی ده‌كه‌ونه‌ سه‌ر ڕێگای ئاوریشم، بۆ كۆكردنه‌وه‌ی یه‌ك ده‌نگی و پشتگیری و هه‌ماهه‌نگی چین بوو له‌و پرۆژه‌یه‌دا، ئه‌ویش به‌ به‌رفراوانكردنی ده‌سه‌ڵاتی خۆی له‌به‌نده‌ره‌كان و بنیاتنانی پرۆژه‌ی نوێی وزه‌ و ڕاكێشانی هێڵی ئاسنی نێوان ئه‌وروپا‌و ئاسیا و بنیاتنانی ژێرخانێكی پته‌و و سه‌پاندنی ده‌سه‌ڵاتی خۆی و په‌یڕه‌وكردنی جیۆپۆلیتیكی سه‌رده‌م له‌ ئۆراسیا، كه‌ هه‌راسانی و نائارامی ڕۆژئاوای لێكه‌وتووه‌ته‌وه‌ و به‌تایبه‌ت شڵه‌ژانی ئه‌مریكا‌و ده‌سته‌وه‌ستانی وڵاته‌ سه‌رمایه‌داره‌كانی جیهانی پێوه‌ دیاره‌.
ئه‌گه‌رچی زۆر له‌ شاره‌زایانی بواری ئابووری- سیاسی له‌ جیهاندا بۆ ئه‌و بیردۆزه‌ ده‌چن، كه‌ ده‌مێكه‌ چین‌و سیاسه‌ته‌كه‌ی كاریگه‌ری له‌سه‌ر وڵاتانی جیهان وبه‌ تایبه‌تی له‌سه‌ر وڵاتانی نێو یه‌كێتی ئه‌وروپادا هه‌یه‌، ئاماده‌نه‌بوونی مێركل و تێریزا مای له‌ كۆبوونه‌وه‌ی ساڵی ٢٠١٧ دا، زۆر پرسیاری وروژاند، سیاسه‌تی چین هاوشێوه‌ی میتی توركی دزه‌ی كردووه‌ته‌ نێو زۆر له‌ پلان و بڕیار و هه‌ڵوێسته‌كانی وڵاتانی جیهان به‌تایبه‌ت هه‌ندێ له‌ وڵاتانی بلۆكی ڕۆژهه‌ڵات و ناوه‌ڕاستی ئه‌وروپا، چین له‌ خۆڕا وه‌به‌رهه‌مهێنانی له‌ به‌نده‌ر و تێرمینال و هێڵی ئاسنین و بنكه‌ی وزه‌ و قیرتاوی شه‌قام و پاڵاوگه‌ و لووله‌ی نه‌وت و غازی سروشتی نه‌كردووه‌، سه‌رمایه‌یه‌كی زۆری خستووه‌ته‌كار، شاره‌زایان بۆ ئه‌وه‌ ده‌چن كه‌ چین به‌ هۆی قه‌رز و خستنه‌ ئارای سه‌رمایه‌وه‌، ده‌نگی هه‌ندێ وڵاتی وه‌كو یۆنان‌و هه‌نگاریای كڕی بێت، تاده‌نگ به‌ پێشێلكردنی مافی مرۆڤ له‌چین نه‌ده‌ن له‌ نێو ده‌نگدانه‌كانی یه‌كێتی ئه‌وروپا، یه‌كێتی ئه‌وروپا به‌هۆی ناسه‌قامگیری هه‌ڵوێستی هه‌ندێ له‌ وڵاتانی ڕۆژهه‌ڵاتی ئه‌وروپا، پێگه‌یه‌كی ڕاست و دروستی به‌هێز به‌خۆیه‌وه‌ نابینێ، ئه‌گه‌رچی ئابووریه‌كی به‌هێزی هه‌یه‌ و زۆربه‌ی وڵاتانی خسته‌ نێو ناتۆوه‌، به‌ڵام هێشتا نه‌یتوانیوه‌ كێشه‌ ناوخۆییه‌كانی، به‌هۆی ناڕوونی بۆچوونه‌كانی هه‌ندێ ده‌وڵه‌تی ئه‌وروپی، چاره‌سه‌ر بكات، كاریگه‌ری سیاسی چین له‌سه‌ر وڵاتانی دیكه‌، ده‌رئه‌نجامی ئاستی ئابووری به‌رزی ئه‌وان و لاوازی ئابووری هه‌ندێ له‌ وڵاتانی سه‌ر ڕێگای ئاوریشمه‌.
ڕێگای ئاوریشم كه‌ به‌ ( یه‌ك شه‌قام.. یه‌ك كه‌مه‌ر ) ده‌ناسرێ، پرۆژه‌یه‌كی كۆكێشوه‌ری نێوان ئاسیا و ئه‌فریقا و ئه‌وروپایه‌، ڕێگا وشكاییه‌كه‌ی له‌ڕۆژهه‌ڵاتی چینه‌وه‌ ده‌ستپێده‌كات و به‌ سه‌نته‌ری ئاسیادا ده‌ڕوات و به‌ ڕوسیادا تێپه‌ڕده‌بێت و له‌ شاری دیوزبۆرگی ئه‌ڵمانیادا كۆتایی دێت، ڕێگای ئاوی له‌ باشوری چینه‌وه‌ ده‌ست پێده‌كات و به‌ره‌و باشوری ڕۆژهه‌ڵاتی ئاسیا و ڕۆژهه‌ڵاتی ئه‌فریقیا ده‌چێت و تا له‌ ئه‌وروپادا له‌گه‌ڵ ڕێگای وشكاییه‌كه‌دا یه‌ك ده‌گرنه‌وه‌ و پشتێنه‌ی بازرگانی دروست ده‌كه‌ن.
ڕێگای ئاوریشم چه‌نده‌ها ڕه‌هه‌ندی هه‌یه‌، پێكه‌وه‌به‌ستنی ئه‌م ڕه‌هه‌ندانه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌توانای به‌رده‌وامی چین له‌ سیاسه‌تی بازرگانی‌و به‌رهه‌مهێناندا، پرۆژه‌ی ڕێگای ئاوریشم به‌ جوگرافیایه‌كی پڕ له‌ داهاتی وزه‌وه‌ تێده‌په‌ڕێت كه‌ پێویستی به‌سیاسه‌تێكی دووربینانه‌ی هه‌نارده‌ و هاورده‌ی سامانی سروشتیه‌ به‌تایبه‌ت نه‌وت‌و غازی سروشتی، چین له‌هه‌موو وڵاتێك زیاتر توینووی ئه‌و هاورده‌ی وزه‌یه‌یه‌ تا بتوانێ ئه‌وه‌نده‌ یه‌ده‌گی له‌ كۆگای سوته‌مه‌نی هه‌بێت كه‌ به‌رهه‌مهێنانه‌كه‌ی نه‌وه‌ستێنێت، هه‌ر ئه‌و به‌رده‌وامیه‌شه‌ ده‌توانی چین بكاته‌ ده‌سه‌ڵات‌و جیهانیش بكاته‌ بازاڕی ساخكردنه‌وه‌ی كاڵا و به‌رهه‌مه‌كانی، ڕێگای ئاوریشم به‌ڕێی وشكایی و ده‌ریاییدا ده‌ڕوات، ڕێگای وشكاییه‌كه‌ی بریتیه‌ له‌چه‌ند هێڵێكی ئاسنینی جیاواز له‌وانه‌ :
1.له‌ باكوری چینه‌وه‌ هێڵێكی ئاسنی به‌ره‌و مه‌نگولیا تا ده‌گاته‌ ڕوسیا
2.له‌ نێو چینه‌وه‌ به‌ره‌و سه‌نته‌ری ئاسیا و ڕوسیا، پاشان به‌ره‌و ئه‌وروپا و تا ده‌گاته‌ به‌رلین و له‌نده‌ن و پاریس و مه‌درید.
3.هێڵی سێیه‌م به‌ره‌و پاكستان، واته‌ به‌ره‌و به‌نده‌ری گوادار، به‌هێڵی ئاسنی‌و شه‌قامی سه‌ره‌كی‌و هێڵی گوازتنه‌وه‌ی نه‌وت و غاز.
4.هێڵێك له‌ناوه‌ندی چینه‌وه‌ به‌ره‌و بانكۆك و سه‌نغافوره‌.
5.هێڵی پێنجه‌م به‌ره‌و میانمار و هینستان و به‌نگلادش ده‌ڕوات
6.دوا هێڵی وشكایی له‌ چینه‌وه‌ به‌ره‌و سه‌نته‌ری ئاسیا و ئێران و توركیا و تاده‌گاته‌ كه‌ناره‌كانی ده‌ریای سپی ناوه‌ڕواست.
كاروانی گوازتنه‌وه‌ی كاڵای ڕێگا ئاویه‌كه‌ی له‌ كه‌ناره‌كانی ڕۆژهه‌ڵاتی چینه‌وه‌ ده‌كه‌وێته‌ڕێ و به‌ كه‌نداوی به‌نگالدا تێده‌په‌ڕێ و به‌ئوقیانوسی هیندیدا به‌ره‌و ڕۆژهه‌ڵاتی ئه‌فریقا ده‌ڕوات تاده‌گاته‌ ده‌ریای سور و به‌ كه‌ناڵی سوێسدا به‌ره‌و ده‌ریای سپی ناوه‌ڕاست و ئه‌وروپا تا له‌گه‌ڵ ڕێگا وشكاییه‌كه‌ی به‌ره‌و شاری دیۆزبۆرگی ئه‌ڵمانیا یه‌ك ده‌گرنه‌وه‌ و پشتێنه‌ بازرگانیه‌كه‌ پێك ده‌هێنن.
ئابووری سیاسه‌ته‌، سیاسه‌تیش ده‌سه‌ڵاته‌، واته‌ ئابووری ده‌سه‌ڵاته‌، له‌ئاستی جیهانیشدا بۆ ئێستا‌و بۆ جه‌مسه‌ره‌كانی جیهان و ده‌سه‌ڵاتداره‌كانی ڕیزبه‌ندی یه‌كه‌می ئابووری و سیاسه‌ت، چین گه‌وره‌ترین مه‌ترسی و له‌مپه‌ڕه‌، هه‌رگیز ئه‌مریكا ئه‌وه‌نده‌ شێواو و بێده‌سه‌ڵات و بچوك خۆی نه‌بینیوه‌، وه‌كو ئه‌وه‌ی ئێستا به‌رامبه‌ر ئابووری چێن هه‌یه‌تی، دیاره‌ پاڵپشتی ئه‌م ده‌ركه‌وتنی هێز و ڕكابه‌ره‌ گه‌وره‌یه‌ی چین بریتیه‌ له‌و وزه‌یه‌ی كه‌ ئێران و ڕوسیا هاورده‌ی ده‌كات و وه‌كو یه‌ده‌گێك هه‌میشه‌ له‌سه‌ر مێزی پلانه‌كانیدا ئاماده‌یه‌.
گرنگترین خاڵ له‌شیكردنه‌وه‌ی ئابووری‌و ده‌سه‌ڵاتی سیاسه‌تی ڕۆژهه‌ڵات و به‌تایبه‌ت بۆ جه‌مسه‌ری ڕكابه‌ری ئه‌مریكا، بوونی ئێرانه‌ كه‌ ناكرێت نه‌ پشتگوێ بخرێت و نه‌ به‌ كه‌م سه‌یر بكرێت، ئێران خاوه‌ن وزه‌یه‌كی زۆره‌ و چین خاوه‌ن پێداویستیه‌كی زۆری وزه‌یه‌، واته‌ له‌ بواری كڕین و فرۆشتنی وزه‌دا ته‌واوكه‌ری یه‌ك‌و هۆكاری ڕووبه‌ڕوبوونه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتی ئابووری جیهانن، له‌ولاوه‌ ڕوسیا دوباره‌ سه‌رچاوه‌یه‌كی ده‌وڵه‌مه‌ندی وزه‌یه‌ بۆ چین و دووه‌م ده‌روازه‌ی به‌رده‌وامی په‌ره‌سه‌ندنی ئابووریه‌كه‌یه‌تی، بۆیه‌ یه‌كگرتنی ئه‌م سێ هێزه‌ قورسایی سه‌نگی جه‌مسه‌ره‌كان زیاتر ده‌كات.

ده‌سه‌ڵاتی نێو ده‌ریای چین
چین وڵاتێكی خاوه‌ن شارستانیه‌تێكی ڕه‌سه‌ن و دێرینه‌، خاوه‌ن به‌هێزترین سوپا و چه‌كه‌، خاوه‌ن ته‌كنه‌لۆژیایه‌كی مۆدێرنه‌، خاوه‌ن سامانێكی سروشتی به‌به‌هایه‌، خاوه‌ن ده‌سه‌ڵاتێكی بازرگانی به‌توانایه‌، خاوه‌ن مه‌زنترین شانه‌ی نهێنی بۆ به‌دواداچوونی كه‌سێتی و نهێنی هاوڵاتییه‌، خاوه‌ن ناله‌بارترین سیسته‌م دژ به‌ مافی مرۆڤ و ئازادیه‌، خاوه‌ن كه‌نارێكی فراوان و به‌نده‌ری گرنگی هه‌نارده‌ و هاورده‌یه‌، چین له‌به‌رامبه‌ر كێبڕبكێ‌و شه‌ڕ له‌سه‌ر ڕیزبه‌ندی یه‌كه‌می ده‌سه‌ڵاتی ئابووری و سیاسییه‌، كه‌ دوورنیه‌ بردنه‌وه‌ی ڕیزبه‌ندی یه‌كه‌می ئابووری، چین بكاته‌ یه‌كه‌م ده‌سه‌ڵاتی ئابووری و سیاسی له‌جیهاندا، ئه‌مریكاش بۆیه‌كه‌م جار و له‌ دوای جه‌نگی جیهانی دووه‌مه‌وه‌ ببێته‌ ده‌سه‌ڵاتی دووه‌م له‌ ڕووی سیاسی و ئابووریه‌وه‌.
ژاپۆن به‌و پێشكه‌وتنه‌یه‌وه‌، پێگه‌ی ئابووری خۆی ڕاده‌ستی چین كرد، له‌ ئێستاشدا شه‌ڕه‌كه‌ زیاتر له‌ نێوان ده‌سه‌ڵاتی بازرگانی و ده‌سه‌ڵاتی ئابووری چین و ئه‌مریكادایه‌، چین له‌ ژماره‌ی دانیشتواندا ئه‌وه‌نده‌ی ئه‌مریكا‌و ئه‌وروپا و ڕوسیایه‌، زیاتریش، ژماره‌ی ملیاردێره‌كانی له‌ ملیاردێره‌كانی ئه‌مریكا زیاتره‌ و به‌هێزترین وڵاته‌ له‌ هه‌نارده‌كردنی كاڵا و كه‌لوپه‌لدا، له‌ به‌رهه‌مهێنانی وزه‌ی دوباره‌ش واته‌ وزه‌ی سه‌وز به‌ تایبه‌ت وزه‌ی خۆر هاوشانی خۆیه‌تی و له‌پیشه‌سازی ئۆتۆمبیلی ئه‌لیكترۆنیدا هه‌ر پێشه‌نگه‌.
له‌ پاش شه‌ڕی دووه‌می جیهانیدا، ئه‌مریكا به‌هێزترین هێزی سه‌ر دونیا بوو، به‌رهه‌می زیده‌ڕۆیی ئه‌وه‌نده‌ زۆر بوو، بۆ ساغكردنه‌وه‌ی ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ پێویستی به‌ دۆزینه‌وه‌ی بازاڕ بوو، دراوی دۆلاریش بووه‌ دراوی مامه‌ڵه‌ی ئابووری جیهانی و ته‌نها به‌ ئاڵتون پارسه‌نگی ده‌كرایه‌وه‌، واته‌ له‌ ساڵی ١٩٤٥ وه‌ جیهان وابه‌سته‌ی دراوی دۆلار بوو و دۆلاریش به‌ ئاڵتون به‌راورد ده‌كرا، دۆلاریش ببوه‌ سه‌نگی مه‌حكی هه‌موو دراوه‌كانی دیكه‌، جیهان له‌ نێوان ١٩٤٨ و ساڵی ١٩٧٣ گه‌وره‌ترین سه‌رهه‌ڵدانی به‌خۆیه‌وه‌ بینی و كه‌ به‌رهه‌مه‌كانی زۆربه‌ی كاڵای ئه‌مریكی بوو و به‌ته‌نها به‌ دۆلاریش مامه‌ڵه‌ی ده‌كرد، جیهانیش هه‌موو متمانه‌ی به‌وه‌ بوو، كه‌ دراوی دۆلار یا با بڵێین هێز و ده‌سه‌ڵاتی ئه‌مریكا بۆ هه‌تا هه‌تا ده‌سه‌ڵاتێكی ڕه‌ها و بێ ڕكابه‌ر ده‌بێ و دۆلاریش بۆهه‌میشه‌ سه‌قامگیر‌و به‌به‌ها ده‌بێ‌و هیچ دراوێكی دیكه‌ ناتوانێ شانبه‌شانی دۆلار به‌ها و نرخی هه‌بێت، گرنگترین كاڵا بۆ كڕین و فرۆشتنیش نه‌وت بوو، دۆلاریش ته‌نها دراوی ئه‌و كڕین و فرۆشتنه‌ بوو، له‌ ساڵی ١٩٧٣ له‌گه‌ڵ سه‌رهه‌ڵدانی قه‌یرانی نه‌وتدا، به‌هۆی پشتگیریكردنی ڕۆژئاوا له‌ ئیسرائیل و هاوپه‌یمانی كردنی وڵاتانی عه‌ره‌بی بۆ فه‌لستین، ده‌وڵه‌ته‌ خاوه‌ن به‌رهه‌مهێنه‌ره‌كانی نه‌وت مانیان له‌ هه‌نارده‌ی نه‌وت گرت و ڕۆژئاوا كه‌وته‌ نێو قه‌یرانی نه‌بوونی وزه‌وه‌، ئه‌م هه‌ڵوێسته‌ی وڵاتانی ئۆپیك و قه‌یرانی كه‌می نه‌وت له‌ وڵاتانی ڕۆژئاوا، هۆشداریه‌ك بوو بۆ وڵاته‌ پیشه‌سازیه‌كان كه‌ له‌لایه‌كه‌وه‌ بیر له‌ جێگره‌وه‌ی وزه‌ی نه‌وت و غاز بكه‌نه‌وه‌ و هه‌ر ئه‌م قه‌یرانه‌ش بوو هه‌ندێ ده‌وڵه‌تی بۆ بنیاتنانی ویستگه‌ی ئه‌تۆمی و به‌رهه‌مهێنانی وزه‌ی ئه‌تۆمی هاندا، له‌لایه‌كیتره‌وه‌ ده‌ركه‌وت كه‌ وزه‌ و به‌ تایبه‌ت نه‌وت گرنگترین كاڵا و سه‌ره‌كیترین بنه‌مای گه‌شه‌ی ئابووری و به‌رهه‌مهێنانه‌، زۆربه‌ی ئه‌و وزه‌یه‌ش كه‌ ده‌كاته‌ نزیكه‌ی ٦٠% ی وزه‌ی جیهان ده‌كه‌وێته‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاسته‌وه‌، بۆیه‌ جیۆپۆلیتیكی ئه‌و ناوچه‌ ده‌وڵه‌مه‌ندانه‌ به‌ وزه‌ی نه‌وت، له‌ ڕوانگه‌ی وڵاته‌ توینووه‌كانی ڕۆژئاوا بۆ وزه‌، هه‌رده‌م جێگای مشتومڕ و به‌ربه‌ره‌كانیه‌.
سه‌رهه‌ڵدان و گه‌شه‌ی چین، هه‌ڕه‌شه‌یه‌ بۆ سه‌ر وڵاته‌ پیشكه‌وتووه‌كان، پێش هه‌مووی ئه‌مریكا‌و ژاپۆن‌و ئه‌ڵمانیا و فه‌ڕه‌نسا و به‌ڕیتانیا، ژاپۆن ڕیزبه‌ندی دووه‌می ئابووری خۆی له‌ ئاستی جیهاندا ڕاده‌ستی چین كرد، وڵاته‌كانی دیكه‌ش دڵه‌ڕاوكێی دۆڕاندنی ئه‌و پێگه‌ و ڕیزبه‌ندیه‌ن، بۆیه‌ ئوباما له‌سه‌رده‌می فه‌رمانڕه‌وایی خۆیدا به‌ هاوپه‌یمانی ژاپۆن، جه‌ختی له‌سه‌ر به‌رفراوانكردنی هێزی ده‌ریایی كرد له‌ ئوقیانوسی پاسیفیك، هێزی ده‌ریایی گرنگترین هێزی پاراستنی ئابووری و هه‌نارده‌ و هاورده‌یه‌ له‌نێو ده‌ریا و ئوقیانوسه‌كاندا.

* هاوسه‌رۆكی ڕێكخراوی سه‌وزی ئه‌وروپی – كوردستانی.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

شەڕی ئاو لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا

(بەشى دووەم) « هەرێمى رۆژهەڵاتى ناوەڕاست ، جگە لەوەى گیرۆدەى ...