سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » مێژوو و دابه‌شبوونی‌ زمانی‌ كوردی‌، له‌دیدی‌ رۆژهه‌ڵاتنناس و توێژه‌رانی‌ ئه‌كادیمییه‌وه‌

مێژوو و دابه‌شبوونی‌ زمانی‌ كوردی‌، له‌دیدی‌ رۆژهه‌ڵاتنناس و توێژه‌رانی‌ ئه‌كادیمییه‌وه‌

سالم حه‌سه‌ن عه‌زیز*

به‌شی حه‌وته‌م و کۆتایی

جێناوی سه‌ربه‌خۆ و لكاو:
له‌ زاری كرمانجی ژوورودا دوو كومه‌ڵه‌ جێناوی سه‌ربه‌خۆمان هه‌یه‌، به‌رامبه‌ر یه‌ك كومه‌ڵه‌ جێناوی لكاو، كه‌چی له‌ كرمانجی ناوه‌راستدا یه‌ك كۆمه‌ڵه‌ جێناوی سه‌ربه‌خۆمان هه‌یه‌ به‌رامبه‌ر به‌ دوو كۆمه‌ڵ جێناوی لكاو. جێناوی سه‌ربه‌خۆ له‌كرمانجی ژوورودا:
ك1 ك2 جێناوی لكاو
من – مه‌ ئه‌ز – ئه‌م م – ین
ته‌ – وه‌ تو – هوین ی – ن
وی/وێ‌ – وان ئه‌و – ئه‌و ه‌/ه‌ت/ Ø – ن
ئه‌ركی جێناوه‌ سه‌ربه‌خۆكان له‌ كرمانجی ژوورودا:
1- جێناوه‌ سه‌ربه‌خۆكان له‌ كرمانجی ژورودا، ده‌بن به‌ بكه‌ری كرداری ڕابردوی تێپه‌ڕ، وه‌ جێناوی لكاو ناده‌ن به‌ كردار.
نمونه‌: ژێده‌ری (خارن، گوتن، نڤیسین، ڤه‌خارن، چێكرن…..هتد.
ژێده‌ر– ن = خار، گوت، نڤیسی، ڤه‌خار، چێكر)
من نان خار – مه‌ نان خار. من نامه‌ نڤسی. – مه‌ نامه‌ نڤیسی.
ته‌ نان خار – وه‌ نان خار. ته‌ نامه‌ نڤیسی. – وه‌ نامه‌ نڤیسی.
وی/وێ‌ نان خار – وان نان خار. وی نامه‌ نڤیسی. –وه‌ نامه‌ نڤیسی.
نمونه‌: 1- وی سترانه‌ك گۆت. – وێ‌ سترانه‌ك گۆت.
2- ته‌ نه‌مامه‌ك چاند. – وه‌ نامه‌ك چاند.
3- من خانی چێكر. – مه‌ خانی چێكر.
به‌ڵام ئه‌گه‌ر به‌ركاره‌كه‌ی به‌م جۆره‌ بوو (دوو خانی) ئه‌و كاته‌ كرداره‌كه‌ش كۆ ده‌بێت.
من دوو خانی چێكرن.
(-ن) چێكرن به‌هۆی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ خانی (دوو)ی چوه‌ته‌ سه‌ر.
ئه‌گه‌ر له‌ جیاتی جێناوه‌ سه‌ربه‌خۆكان (ناو، جێناوی نیشانه‌) دابنێین، ئه‌و كاته‌ ناوه‌كه‌ یان جێناوه‌ نیشانه‌كه‌ مۆرفیمی ڕێزمانی وه‌رده‌گرێت، به‌م شێوه‌ی لای خواره‌وه‌، واته‌ له‌ جیاتی جێناوی (من – مه‌) ئه‌گه‌ر ناو دابنێین، به‌م شێوه‌ی لای خواره‌وه‌ ده‌بێت:
من نامه‌ نڤیسی.
دارای نامه‌ نڤیسی.
شیرینێ‌ نامه‌ نڤیسی.
نمونه‌ی تر: ئازادی سیڤ خار. شیرینێ‌ درس خیند.
بۆ تاكی نێر /ئه‌ندازیاری خانی چێكر.
بۆ تاكی مێ‌/ ئه‌ندازیارێ‌ خانی چێكر.
بۆ كۆ/ ئه‌ندازیاران خانی چێكر.
ئه‌گه‌ر له‌ جیاتی جێناوه‌ سه‌ربه‌خۆكان (جێناوی نیشانه‌) دابنێین.
نمونه‌: من سیڤ خار.
ئه‌ڤی (ڤی)كوری سیڤ خار.
ئه‌ڤێ‌ (ڤێ‌) كچێ‌ سیڤ خار. جێناوی نیشانه‌ی بۆ نزیك.
ئه‌ڤان (ڤان)كورا سیڤ خارن.
ئه‌وی (وی) كوری سیڤ خار.
ئه‌وێ‌ (وێ‌)كچێ‌ سیڤ خار. جێناوی نیشانه‌ بۆ دوور.
ئه‌وان (وان) كورا سیڤ خار.
2- ئه‌گه‌ر له‌ رسته‌یه‌كدا (بكه‌روبه‌ركار) جێناوی سه‌ربه‌خۆ بوون، بكه‌ر له‌ كومه‌ڵه‌ی (من – مه‌) بوو، به‌ركار له‌ كومه‌ڵه‌ی (ئه‌ز – ئه‌م) بوو، كرداری ڕسته‌كه‌ جێناوی لكاو به‌ پێی كه‌س و ژماره‌ له‌ به‌ركاره‌وه‌ وه‌رده‌گرێت.
وی ئه‌ز دیتم. – وی ئه‌م دیتین.
وی تو دیتی. – وی هوین دیتن.
وی ئه‌و دیت. – وی ئه‌و دیتن.
یاسای رسته‌ی زمانی كوردی (s.o.v)یه‌.
بكه‌ر به‌ركار كردار
من – مه‌ ئه‌ز – ئه‌م كرداری رابردوی تێپه‌ر
ته‌ – وه‌ تو – هوین
وی/وێ‌ – وان ئه‌و – ئه‌و
ئه‌گه‌ر له‌ جیاتی (من – مه‌)بكه‌رو (ئه‌ز – ئه‌م)به‌ركار له‌ ڕسته‌كه‌دا، ناو به‌كارهات، ئه‌و ناوانه‌ی ده‌بن به‌ بكه‌ر، مۆرفیم وه‌رده‌گرن، به‌لام ئه‌و ناوانه‌ی ده‌بن به‌ به‌ركار مۆرفیم وه‌ رناگرن، وه‌ك له‌ خواره‌وه‌ روونكراوه‌ته‌وه‌:
ناو +(-ی، -ێ‌، -ان( + ناو – (-ی،-ێ‌، -ان) + كردار
جێناوی نیشانه‌ + (-ی، -ێ‌، -ان) + جێناوی نیشانه‌ – (-ی، -ێ‌، -ان) +كردار
نمونه‌: 1- دارا ی درس خیند. 2- شیرینێ‌ درس خیند.
3- ئه‌ندازیاران خانی چێكر.
ڤی كوری نامه‌ نڤیسی. ڤێ‌ كچێ نامه‌ نڤیسی.
ڤان كورا نامه‌ نڤیسی. یان ڤان كچا نامه‌ نڤیسی.
تێبینی/ئه‌گه‌ر له‌ رسته‌یه‌كدا (بكه‌ر) جێناوی سه‌ربه‌خۆ بوو، له‌ كومه‌ڵه‌ی (من – مه‌) بوو، به‌ركار كۆ بوو، كرداری رسته‌كه‌ كۆ ده‌بێت.
نمونه‌: من ده‌رس خیند. كرداری رابردوی تێپه‌ڕه‌
جێناوی سه‌ربه‌خۆیه‌ بۆ كه‌سی یه‌كه‌می تاك، بكه‌ره‌، كومه‌ڵه‌ی (من – مه‌) یه‌.
ده‌رس: ناوه‌، به‌ركاره‌
من دوو ده‌رس خیندن.
ئه‌گه‌ر وترا بۆچی خیندن كۆیه‌؟ ده‌ڵین له‌به‌ر ئه‌وه‌ به‌ركار بوه‌ به‌ كۆ. – كومه‌ڵه‌ی (من – مه‌) ده‌بن به‌ به‌ركاری ئه‌و رستانه‌ی كه‌ كرداره‌كه‌ی رانه‌بردوی تێپه‌ڕ بێت، بكه‌ریش له‌ كۆمه‌ڵه‌ی (ئه‌ز – ئه‌م ) ده‌بێت
بكه‌ر + به‌ركار + كرداری رانه‌بردو
ئه‌ز وی دبه‌م.
ئه‌ز وێ‌ دبه‌م.
ئه‌ز ته‌ دبه‌م. له‌م نمونانه‌دا بكه‌ر جێناوی لكاوی به‌خشیوه‌ به‌ كرداره‌كه‌.
ئه‌ز وه‌ دبه‌م.
ئه‌ز وان دبه‌م. كرداری رانه‌بردوی تێپه‌ڕه‌
ئه‌ز: جێناوی سه‌ربه‌خۆیه‌ بۆ كه‌سی یه‌كه‌می تاك، له‌ ده‌سته‌ی دووه‌م، بكه‌ره‌.
وان : جێناوی سه‌ربه‌خۆیه‌ بۆ كه‌سی سێیه‌می تاك، له‌ ده‌سته‌ی یه‌كه‌م
به‌ركاره‌.
نمونه‌: ئه‌و ته‌ دگره‌.
ئه‌و : جێناوی سه‌ربه‌خۆیه‌، بۆ كه‌سی سێیه‌می تاك، له‌ ده‌سته‌ی ، دووه‌مه‌ (ئه‌ز- ئه‌م)، بكه‌ره‌.
ته‌ : جێناوی سه‌ربه‌خۆیه‌ بۆ كه‌سی دووه‌می تاك، له‌ ده‌سته‌ی یه‌كه‌م، به‌ركاره‌.
دگره‌ : كرداری رانه‌بردوی تێپه‌ڕه‌.
/TB ئه‌گه‌ر كرداری ڕسته‌كه‌ رانه‌بردوی تێپه‌ڕ بوو، به‌ركار ده‌كه‌وێته‌ دۆخه‌وه‌، بكه‌ر دۆخی رێزمانی وه‌رناگرێ‌.
1- شیرین وی دگره‌(ه‌ت). 2- شیرین وێ‌ دگره‌ (ه‌ت).
شیرین: ناوه‌، تایبه‌ته‌، بكه‌ره‌، وی: جێناوی سه‌ربه‌خۆیه‌ بۆ كه‌سی سێیه‌می تاك، نێره‌، به‌ركاره‌. دگره‌: كرداری رانه‌بردو تێپه‌ره‌.
تێبینی/ ئه‌گه‌ر كرداری رسته‌ رانه‌بردوی تێپه‌ڕ، بكه‌ر جێناوی سه‌ربه‌خۆ بوو، به‌ركار ناو بوو، دۆخی رێزمانی وه‌ریده‌گرێت. بكه‌ر كه‌س و ژماره‌ ده‌دات به‌ كردار.
1-ئه‌ز دارای دبینم.
2- ئه‌ز سازانێ‌ دبه‌م.
3- ئه‌و شیرینێ‌ دگره‌.
4- ئه‌ز كوڕا/ كچا دبینم.
له‌ ناوی كۆدا نێرو مێ‌ جیا ناكرێته‌وه‌.
5- ئه‌ز درسان دخینم.
6- شیرن ئاڤێ‌ ڤه‌خوه‌.
7- تو سیڤان دهینی.
8- دارا نانی دخوه‌ت.
كه‌واته‌ ئه‌گه‌ر كرداره‌كه‌ ڕانه‌بردوی تێپه‌ڕ بێت، بكه‌ر جێناوی لكاو ده‌دات به‌ كرداره‌كه‌، به‌ركاریش ده‌كه‌وێته‌ دۆخه‌وه‌.
وه‌ك: دارا نانی دخوه‌ت.
دارا: ناوه‌. بكه‌ره‌
نانی : ناوه‌، به‌ركاره‌،مۆرفیمی دۆخی وه‌رگرتووه‌.
ی: مۆرفێمی دۆخی رێزمانییه‌، بۆ نێر
دخوه‌ت: كرداری رانه‌بردووه‌، تیپه‌ره‌.
ه‌ت: جێناوی لكاوه‌ بۆ كه‌سی سێیه‌می تاك. بۆ (دارا) ئه‌گه‌ڕێته‌وه‌.
4- ئه‌گه‌ر كرداری ڕسته‌ رابردوی تێپه‌ڕ بوو، ده‌سته‌ی (من –مه‌) هاوه‌ڵه‌كانی كه‌ بریتین له‌(ناو، جێناوی نیشانه‌)، له‌ دوای ئامرازی په‌یوه‌ندییه‌وه‌ دێن، ده‌بن به‌ ته‌واوكه‌ری به‌یاریده‌.
ئامرازی په‌یوه‌ندی (ل، ب، ژ، د، بو…)
وه‌ك: من ده‌فته‌ره‌ك ب ته‌ دا .
ب: ئامرازی په‌یوه‌ندییه‌.
ته‌: جێناوی سه‌ربه‌خۆیه‌ بۆ كه‌سی دووه‌می تاك له‌ ده‌سته‌ی یه‌كه‌م.
وه‌ ده‌فته‌ره‌ك به‌ ئازادی دا.
وه‌ ده‌فته‌ره‌ك به‌ شیرینێ‌ دا.
وه‌ قه‌ڵه‌مه‌ك ب كوڕا/كچا دا.
ته‌ ده‌فته‌ره‌ك به‌ ڤی كوری/ڤێ‌ كچێ‌ دا.
5- كۆمه‌ڵی (من –مه‌) وه‌ك بكه‌ری ئه‌و ڕستانه‌ی كه‌ كاره‌كانیان له‌ ژیده‌ری (هه‌بوون)ه‌وه‌ وه‌رده‌گرن، كرداره‌كه‌ ناوێزه‌یه‌، بۆ رابردو، رانه‌بردو، داهاتوو به‌كاردێت.
1- رابردو: هه‌بوون –ن = هه‌بوو

ئه‌م چاوگه‌ بۆ رابردو له‌گه‌ڵ ده‌سته‌ی یه‌كه‌م به‌كاردێت:
من قه‌له‌مه‌ك هه‌بوو – مه‌ قه‌له‌مه‌ك هه‌بوو.
ته‌ قه‌له‌مه‌ك هه‌بوو – وه‌ قه‌له‌مه‌ك هه‌بوو.
وی/وێ‌ قه‌له‌مه‌ك هه‌بوو. – وان قه‌له‌مه‌ك هه‌بوو.
له‌ جیاتی جێناو (ناو) یان (جێناوی نیشانه‌) هات به‌م جۆره‌یه‌:
1- دارای خانی هه‌بوو. 2- شیرینێ‌ خانی هه‌بوو.
2- ئه‌ڤی خانی هه‌بوو. 4- ئه‌ڤێ‌ خانی هه‌بوو.

3- 3- رانه‌بردوو: كه‌ ئێستاو داهاتوو ده‌گرێته‌وه‌
بۆ ئێستا: د + ره‌گ + جێناوی لكاو. وه‌ك: دچم، دكه‌م، دخوم…هتد.
بۆ داهاتوو: دێ‌ + ره‌گ + جێناوی لكاو. وه‌ك : دێچم، دێ‌كه‌م، دێخوم…

4- أ/ بۆ ئێستا: هه‌یه‌
من خانی هه‌یه‌. – مه‌ خانی هه‌یه‌.
ته‌ خانی هه‌یه‌. – وه‌ خانی هه‌یه‌.
وی /وێ‌ خانی هه‌یه‌. – وان خانی هه‌یه‌.
دارای خانی هه‌یه‌. شیرینێ‌ خانی هه‌یه‌.
ڤی خانی هه‌یه‌. ڤێ‌ خانی هه‌یه‌.
ڤان خانی هه‌یه‌.

ب/بۆ داهاتوو: دێ هه‌بت –دێ هه‌بن.
من خانی دێ هه‌بت. – مه‌ خانی دێ هه‌بت.
ته‌ خانی دێ‌ هه‌بت. – وه‌ خانی دێ‌ هه‌بت.
وی/وێ‌ خانی دێ‌ هه‌بت. – وان خانی دێ‌ هه‌بت.
نه‌وزادی خانی دێ‌ هه‌بت. – نه‌سرینێ‌ خانی دێ‌ هه‌بت.
ڤی خانی دێ‌ هه‌بت. ڤێ‌ خانی دێ‌ هه‌بت.
ڤان خانی دێ‌ هه‌بت.
وی كوری خانی دێ‌ هه‌بت. –وێ‌ كچێ‌ خانی دێ‌ هه‌بت
وان كورا خانی دێ‌ هه‌بت.
6-ده‌سته‌ی( من –مه‌) وه‌ك بكه‌ری ئه‌و ڕستانه‌ی كه‌ كاره‌كانیان له‌ چاوگی (ڤیان -ویستن) وه‌رده‌گرن، بۆ (رابردو، رانه‌بردو، داهاتو) به‌ هه‌مان شیوه‌ ئه‌م كرداره‌ ناوێزه‌یه‌:
أ /بۆ رابردو، ژیده‌ری (ڤیان – ن = ڤیا)
من گوڵ ڤیا. – مه‌ گول ڤیا.
ته‌ گول ڤیا. – وه‌ گول ڤیا.
وی/وێ‌ گول ڤیا. – وان گول ڤیا.
ئازادی گول ڤیا. – نه‌سرینێ‌ گول ڤیا.
ڤی گول ڤیا. – ڤێ‌ گول ڤیا.
ڤان گول ڤیا.
ب/ بۆ رانه‌بردو: ئێستا (دڤێت)
من قه‌له‌مه‌ك دڤێت. – مه‌ قه‌له‌مه‌ك دڤێت.
ته‌ قه‌له‌مه‌ك دڤێت. – وه‌ قه‌له‌مه‌ك دڤێت.
وی/وێ‌ قه‌له‌مه‌ك دڤێت. – وان قه‌له‌مه‌ك دڤێت.
له‌ جیاتی جێناو سه‌ربه‌خۆ، (ناو) یان (جێناوی نیشانه‌)دانراوه‌.
دارای قه‌له‌مه‌ك دڤێت. – نه‌سرینێ‌ قه‌له‌مه‌ك دڤێت.
ڤی قه‌له‌مه‌ك دڤێت. – ڤێ‌ قه‌له‌مه‌ك دڤێت.
ڤان قه‌له‌مه‌ك دڤێت.
پ/ بۆ رانه‌بردوی داهاتوو: دێ‌ ڤێت.
من قه‌له‌مه‌ك دێ‌ ڤێت. – مه‌ قه‌له‌مه‌ك دێ‌ ڤێت.
ته‌ قه‌له‌مه‌ك دێ‌ ڤێت. – وه‌ قه‌له‌مه‌ك دێ‌ ڤێت.
وی/وێ‌ قه‌له‌مه‌ك دێ‌ ڤێت. – وان قه‌له‌مه‌ك دێ‌ڤێت.
نه‌وزادی قه‌له‌مه‌ك دێ‌ ڤێت. – نه‌سرینێ‌ قه‌له‌مه‌ك دێ‌ ڤێت.
ڤی/ڤێ‌ قه‌له‌مه‌ك دێ‌ ڤێت. – وان قه‌له‌مه‌ك دێ‌ ڤێت.

سه‌رچاوه‌كان:
1.رۆژهەڵاتناسان بە درێژایی سەدەکان، عبدالحمید صالح حمدان، و/عماد جلال، چاپخانەی دارالفکر، بیروت، ٢٠٠٩
٢ـ شەرەفنامە، شەرەفخانی بدلیسی، هەژار کردویەتی بە کوردیی، چاپی یەکەم، کۆری زانیاری کورد، بەغدا، ١٩٨١
٣ـ فەرهەنگی خاڵ، محمد خاڵ، السلیمانیە، 1960
٤ـ زمانی یەکگرتووی کوردی ، جمال نەبەز، ١٩٧٦
٥ـ زارە کوردییەکان، عبدالواحد موشیر دزەیی، چاپخانەی پاک ، هەولێر، ٢٠١١
٦ـ کوردۆلۆجی ، بۆ قۆناغی یەکەمی زانکۆ و پەیمانگاکانی هەرێمی کوردستان، کۆمەڵێک مامۆستایانی زانکۆ، چاپخانەی منارە، هەولێر، ٢٠٠٩
٧ـ هەورامان، گۆڤارێکی فیکری و ڕۆشبیری وەرزییە، ژمارە ٣٠، ٢٠١٤
٨ـ زمانی کوردی و دابەشبوونی جوگرافیایی دیالێکتەکانی، چاپخانەی افاق عربیە، و/حمەکریم هەورامی، ١٩٨٥

*مامۆستا له‌زانكۆی هه‌ڵه‌بجه‌

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

یه‌كه‌م رۆژی‌ مامۆستا ره‌مه‌زان فت!

مقداد شاسواری‌ ئێوه‌ كه‌ستان له‌وێ نه‌بوون. منیش له‌وێ نه‌بووم. ته‌نها ...