سەرەکی » دۆسێ » كێشه‌ی‌ كه‌ركوك‌و خانه‌قین‌و ناوچه‌ دابڕێنراوه‌كانی‌ كوردستان‌و چوارچێوه‌ مێژووییه‌كه‌ی‌

كێشه‌ی‌ كه‌ركوك‌و خانه‌قین‌و ناوچه‌ دابڕێنراوه‌كانی‌ كوردستان‌و چوارچێوه‌ مێژووییه‌كه‌ی‌

ئیسماعیل ئیبراهیم ره‌زا

ئەم بابەتە نامیلکەیەکە له‌ بڵاوكراوه‌كانی‌ سه‌نته‌ری‌ رووناكبیری‌‌و كۆمه‌ڵایه‌تی‌ گه‌رمه‌سێر خانه‌قین ساڵی 2007 بڵاوکراوەتەوە بە زمانی عەرەبی، کوردستانی نوێ-ی هەفتانەش لەبەر گرنگی بابەتەکە وەریگێرایە سەر زمانی کوردی بە زنجیرە بڵاوی دەکاتەوە.

پێشه‌كی‌
كاتێك مرۆڤ زانستییانه‌ بیر ده‌كاته‌وه‌، له‌وه‌ تێده‌گات، بۆ ئه‌وه‌ی‌ له‌ رابردوو داهاتووشدا ئازادانه‌ بژی‌ ، نابێ له‌ پێناو دۆگمایی‌و یۆتۆپیادا ده‌ستبه‌رداری‌ تاك بێت، نابێ رێگه‌ بدرێ تاك ببێته‌ تاكێكی‌ بۆڵه‌بۆڵكه‌ر‌و بێباك، ئه‌و كات له‌وه‌ تێده‌گات كه‌ تاكی‌ ئازاد له‌ رێگه‌ی‌ زانینی‌ تواناكانی‌ دۆگما‌و یۆتۆپیاوه‌ ده‌توانێ بژی‌، به‌ مه‌رجێك ملكه‌چیان نه‌بێت، له‌ رێگه‌ی‌ گه‌یشتن به‌ هێزی‌ زانست‌و فه‌لسه‌وه‌ ده‌ژی‌. ئه‌مه‌ ئه‌و حوكمانه‌یه‌ كه‌ له‌سه‌ر ناسنامه‌ی‌ ئه‌و ئایدیۆلۆژیایه‌ نووسراوه‌ كه‌ په‌یڕه‌وی‌ ده‌كه‌ین، نه‌ك حوكمێك كه‌ قه‌ده‌ر سه‌پاندبێتی‌.. ئه‌مانه‌ حوكمی‌ زانستیی‌و ئازادن به‌ ته‌واوی‌ ماناوه‌، له‌سه‌ر ئاڵای‌ ئایدیۆلۆژیای‌ زاڵی‌ سه‌ده‌ی‌ بیست‌و یه‌ك نووسراوه‌ (شارستانیی هاوچه‌رخی‌ دیموكراسی‌)، هه‌ر له‌ ژێر ئه‌م ئاڵایه‌شدا تواناكه‌ی‌ ده‌رده‌كه‌وێ له‌ سوود وه‌رگرتن له‌ ژێرخانه‌ كۆنه‌كه‌‌و به‌كارهێنانی‌ له‌ خزمه‌تكردنی‌ كۆمه‌ڵگه‌‌و دواتریش خزمه‌تی‌ نوێبوونه‌وه‌ی‌ پێ بكات، هه‌ر له‌ ژێر ئه‌م ئاڵایه‌دا ده‌توانن له‌ مێژوو داهاتووشدا چه‌ندی‌ ده‌تانه‌وێ بژین، به‌ڵام به‌و جۆره‌ بژین كه‌ له‌ رێگه‌ی‌ زانینی‌ توانای‌ دامه‌زراوه‌یی‌و هۆشیارییه‌كی‌ قوڵ به‌رامبه‌ر به‌ پێوه‌ره‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كان‌و پابه‌ندبوون پێیه‌وه‌ تا ئاستی‌ په‌رستن‌و ئه‌وپه‌ڕی‌ پابه‌ندبوون، ده‌كرێ ببنه‌ تاكی‌ ئازاد به‌و جۆره‌ی‌ خۆتان بتانه‌وێ، به‌ڵام ده‌بێ پابه‌ند بن به‌ مێژوو داهێنانه‌ زانستییه‌كانی‌ داهاتووه‌وه‌‌و نه‌بنه‌ دیلی‌ دۆگما‌و یۆتۆپیا.
ئه‌م چه‌رخ‌و سه‌رده‌مه‌ مه‌حكومه‌ به‌وه‌ی‌ زانستیبوونی‌ ئایدیۆلۆژی‌‌و خه‌لاقیه‌ت بكاته‌ بنه‌ما، له‌ راستیدا په‌یوه‌ندییه‌كی‌ پته‌و له‌ نێوان هه‌ردووكیاندا هه‌یه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ چه‌نده‌ دیارده‌كان‌و په‌یوه‌ندییان به‌ زانسته‌وه‌ رۆشن بكرێته‌وه‌، ئه‌وه‌نده‌ رێگا به‌ رووی‌ خه‌لاقیه‌تدا ده‌كرێته‌وه‌، ئه‌و تاكه‌ی‌ هۆشیاره‌ به‌رامبه‌ر به‌ زانستی‌ مێژوو، زانستی‌ كۆمه‌ڵناسی‌‌و ئاستی‌ فیكری‌ ده‌گاته‌ كارایی دیالێكتیكی‌ سورشت، ئه‌وه‌ ئه‌و تاكه‌یه‌ كه‌ ده‌گاته‌ ئایدیۆلۆژیای‌ سه‌رده‌مه‌كه‌‌و له‌ هێزی‌ دۆگماش تێده‌گات به‌ڵام ملكه‌چی‌ نابێت.

كێشه‌ی‌ كه‌ركوك‌و خانه‌قین‌و ناوچه‌ دابڕێنراوه‌كانی‌ كوردستان‌و چوارچێوه‌ مێژووییه‌كه‌ی‌
هه‌رچه‌نده‌ كورد یه‌كێكه‌ له‌ كۆنترین گه‌لانی‌ جیهان، له‌ هه‌مووشیان داهێنه‌رتر بووه‌ له‌ مێژوودا، به‌ڵام وا ده‌رده‌كه‌ون كه‌ هه‌رگیز له‌ مێژوودا نه‌ژیاون، بیهێنه‌ پێش چاوی‌ خۆت، تۆ ئه‌و لانكه‌یه‌ بیت كه‌ مێژووی‌ تیادا گۆش كراوه‌‌و ئه‌و دایكه‌ بیت كه‌ په‌روه‌ردی‌ كردووه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ده‌بیته‌ قوربانیی خراپترین خیانه‌ت به‌هۆی‌ هه‌ڵسه‌نگاندنته‌وه‌ وه‌ك میللیه‌تێك به‌ هه‌ندێك هه‌ڵوێستی‌ سه‌رده‌میانه‌ كه‌ هیچ گرنگییه‌ك نادات به‌ رێسا‌و ئه‌خلاق، هه‌موو ئه‌و مافه‌ مرۆییانه‌ت لێ زه‌وت ده‌كرێت، كه‌ به‌بێ ئه‌وانه‌ ناتوانی ناسنامه‌كه‌ت بنیات بنێیت‌و له‌ هه‌مان كاتیشدا وه‌ك قه‌واره‌یه‌كی‌ مرۆیی تاوانبار ناوزه‌دت ده‌كه‌ن، ناهه‌مواری‌ مێژووی‌ كورد له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی‌ نیۆلیتیكدایه‌، شیكردنه‌وه‌ی‌ كۆمه‌ڵگه‌ی‌ نیۆلیتیك وه‌ك ده‌سته‌واژه‌‌و ده‌ستنیشان كردنی‌ سامپڵی‌ بنه‌ڕه‌تی‌ بۆ كورد له‌م سه‌رده‌مه‌دا كلیلێكه‌ بۆ تیشك خستنه‌ سه‌ر مێژوو دواتریش بۆ چاره‌سه‌ری‌ سه‌رجه‌م كێشه‌‌و به‌ربه‌سته‌كانی‌ ئه‌م سه‌رده‌مه‌ی‌ ئێستا له‌وانه‌ش كێشی‌ ناوچه‌ دابڕێنراوه‌كانی‌ كوردستان‌و گه‌ڕاندنه‌وه‌یه‌تی‌ به‌ پێی‌ مادده‌ی‌ 140ی‌ ده‌ستووری‌ عیراق، كه‌ سه‌رجه‌م پێكهاته‌كانی‌ عیراق به‌ هه‌موو ره‌نگه‌ تایه‌فی‌‌و نه‌ته‌وه‌یی‌و ره‌گه‌زییه‌كانییه‌وه‌ له‌سه‌ری‌ رێكه‌وتوون، له‌گه‌ڵ مسۆگه‌ر كردنی‌ مافه‌ ره‌واكان بۆ هه‌موو گه‌لانی‌ عیراق به‌ گه‌لی‌ كوردیشه‌وه‌، كه‌ ده‌ستوور فیدراڵی‌ جوگرافی‌ سیاسی‌‌و گه‌ڕاندنه‌وه‌ی‌ ناوچه‌ كوردییه‌كان بۆ سنووری‌ سروشتی‌ كوردستان وه‌ك كه‌ركوك‌و خانه‌قین‌و زومار‌و شه‌نگال‌و ناوچه‌كانی‌ تر، له‌گه‌ڵ نه‌هێشتنی‌ هه‌موو ئاسه‌واری‌ ته‌عریب‌و جیاكاریی، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ ئه‌و ناوچه‌‌و شارانه‌ له‌لایه‌ن رژێمی‌ رووخاوه‌وه‌ له‌ رووی‌ دیموگرافییه‌وه‌ گۆڕانكارییان تێدا كراوه‌، وه‌ك راگواستنی‌ زۆره‌ملێی‌ كورد‌و نیشته‌جێ كردنی‌ عه‌ره‌بی‌ ناوه‌ڕاست‌و باشووری‌ عیراق له‌ شوێنیان‌و پاشانیش جێبه‌جێ كردنی‌ قێزه‌ونترین سیاسه‌ت دژی‌ كورد له‌ رێگه‌ی‌ ئه‌و سیاسه‌ته‌وه‌ كه‌ ناوی‌ نرابوو سیاسه‌تی‌ راستكردنه‌وه‌ی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌و دابڕینی‌ چوار قه‌زا له‌ پارێزگای‌ كه‌ركوك ئه‌وانیش قه‌زاكانی‌ كفری‌، كه‌لار، چه‌مچه‌ماڵ‌و دووزخورماتو بوون. هه‌موو ئه‌م سیاسه‌تانه‌ كه‌ رژێمی‌ رووخاو‌و رژێمه‌كانی‌ پێشوو جێبه‌جێیان كردووه‌ واقیعێكی‌ زۆر قورس‌و ئاڵۆزی‌ به‌رهه‌م هێناوه‌ له‌و ناوچانه‌دا‌و بۆته‌ هۆی‌ كه‌مبوونه‌وه‌ی‌ ژماره‌ی‌ كورد به‌ راده‌یه‌كی‌ زۆر‌و سه‌رباری‌ ئه‌وه‌ش ناوچه‌كه‌ ته‌واو وێران بووه‌ به‌هۆی‌ سیاسه‌تی‌ ته‌عریب‌و ئه‌نفال‌و راوه‌دوونانی‌ كورده‌وه‌، به‌ شێوه‌یه‌ك كاریگه‌ری‌ ترسناكی‌ له‌سه‌ر بونیادی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌‌و ئابووری‌‌و كه‌لتووری‌ ناوچه‌كه‌ داناوه‌.
شاری‌ كه‌ركوك‌و خانه‌قینیش به‌ یه‌كێك له‌ شاره‌ دێرینه‌كان داده‌نرێن كه‌ له‌ دێرزه‌مانه‌وه‌ هه‌ن‌و هه‌ندێك له‌ شوێنه‌واره‌كان كه‌ له‌ كه‌ركوك دۆزراونه‌ته‌وه‌ مێژووه‌كه‌یان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ هه‌زاره‌ی‌ سێیه‌می‌ پێش زایین، قه‌ڵا به‌ناوبانگه‌كه‌یشی‌ گه‌واهی‌ ئه‌و راستییه‌یه‌، كه‌ یه‌كێكه‌ له‌و سێ قه‌ڵایه‌ی‌ له‌ كوردستاندا دورست كراون، (قه‌ڵامی‌ كه‌ركوك، قه‌ڵای‌ هه‌ولێر، قه‌ڵای‌ ره‌واندوز)، شاری‌ كه‌ركوك له‌ سه‌رده‌مێكدا دروست كراوه‌ كه‌ شارستانی‌ له‌ كوردستان له‌ گه‌شه‌دا بووه‌‌و به‌ڵگه‌ مێژووییه‌كانیش ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ گۆتییه‌كان كه‌ باپیرانی‌ كوردن بناغه‌ی‌ شاره‌كه‌یان داڕشتووه‌ وه‌ك د. شاكر خه‌سباك له‌ كتێبه‌كه‌یدا به‌ ناونیشانی‌ كورد‌و مه‌سه‌له‌ی‌ كورد ئاماژه‌ی‌ پێ كردووه‌، هه‌روه‌ها عه‌ونی‌ داودی‌ له‌ سیمینارێكی‌ زانستیدا كه‌ سه‌باره‌ت به‌ شاره‌كه‌ له‌ له‌نده‌ن به‌ڕێوه‌چوو ئاماژه‌ی‌ به‌وه‌ كرد، كه‌ كنه‌كارییه‌ ئاركۆلۆژییه‌كان ئه‌وه‌یان سه‌لماندووه‌، شارێك هه‌بووه‌ به‌ ناوی‌ (ئاره‌نجا) یان (ئارابخا) كه‌ سه‌نته‌ری‌ وڵاتی‌ گۆتییه‌كان بووه‌، به‌ پێی‌ دائیره‌تول مه‌عاریفی‌ ئیسلامیش ئه‌و شاره‌ هه‌مان شاری‌ كه‌ركوكی‌ ئێستایه‌، تۆفیق وه‌هبی‌ زانای‌ گه‌وره‌ش جه‌ختی‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ كردۆته‌وه‌‌و ده‌ڵێ: كه‌ركوك شارێكی‌ دێرینه‌‌و له‌ پێش قه‌ڵای‌ هه‌ولێریشدا ناوی‌ هاتووه‌ كه‌ كۆنترین شاری‌ جیهانه‌، كۆنترین زانیاری‌ له‌ باره‌یه‌وه‌ كه‌ هاتبێ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ ساڵنامه‌ی‌ جوگرافی‌ تایبه‌ت به‌ موڵك‌و ماڵی‌ سه‌رجۆنی‌ ئه‌كه‌دیدا (2530 – 2473)پ.ز هاتووه‌، له‌و ساڵنامه‌یه‌دا ناوی‌ وڵاتی‌ ئارابخا له‌ نێوان ناوه‌كانی‌ تری‌ وه‌ك ئاشووری‌‌و لۆلۆیی‌و گۆتی‌‌و ئه‌كه‌ددا هاتووه‌، ئارابخا-ش به‌ شاری‌ كه‌ركوك وتراوه‌.
له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا كه‌ مشتومڕێكی‌ زۆر له‌سه‌ر ناسنامه‌ی‌ شاره‌كه‌ رووی‌ دا له‌ دوای‌ پرۆسه‌ی‌ ئازادیی عیراقه‌وه‌‌و توركمانه‌كان به‌ هی‌ خۆیان ده‌زانی‌ له‌ رووی‌ مێژووییه‌وه‌، به‌ڵام ئینسكلۆپیدیا (دائره‌ المعارف)ی‌ نه‌رویجی‌‌و بریتانی‌و ئه‌مریكایی‌و هی‌ تریش كۆكن له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی‌ كه‌ركوك‌و خانه‌قین ئه‌و ناوچانه‌ی‌ كوردستان دابڕێنراون شارو ناوچه‌ی‌ كوردستانین. ئینسكلۆپیدیای‌ دانیماركی‌ نوێ جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌كاته‌وه‌، كه‌ شاری‌ كه‌ركوك شاری كێڵگه‌‌و كانه‌ نه‌وته‌كانی‌ باكووری‌ خۆرهه‌ڵاتی‌ عیراق به‌شێكه‌ له‌ كوردستان‌و 250 كیلۆمه‌تر له‌ باكووری‌ به‌غداوه‌ دووره‌، نه‌وتی‌ ئه‌م شاره‌ به‌ پێی‌ خه‌مڵاندن 7,5%ی‌ نه‌وتی‌ یه‌ده‌كی‌ هه‌موو جیهانی‌ تێدایه‌، له‌ ئینسكلۆپیدیای‌ عه‌ره‌بی‌ جیهانیشدا هاتووه‌ كه‌ كه‌ركوك پایته‌ختی‌ كورده‌ له‌ باكووری‌ عیراق، له‌ ئینسكلۆپیدیای‌ ساڵانه‌ی‌ سویدیدا هاتووه‌ كه‌ كه‌ركوك به‌شێكه‌ له‌ جوگرافیای‌ كوردستان.
له‌گه‌ڵ دۆزینه‌وه‌ی‌ نه‌وت له‌و شاره‌دا ساڵی‌ 1927، سیاسه‌تی‌ ته‌عریب تیایدا دژی‌ كورد ده‌ستی‌ پێكرا، ئه‌و سیاسه‌ته‌ش له‌لایه‌ن عه‌ره‌به‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كان‌و ئینگلیزه‌كانه‌وه‌ پیاده‌ كرا‌و سیاسه‌ته‌كه‌ش به‌ دڵی‌ توركیا بوو كه‌ كوردی به‌ دوژمنی‌ سه‌رسه‌ختی‌ ده‌زانی، كورد رێگه‌ی‌ پێ نه‌ده‌درا له‌ كۆمپانیای‌ نه‌وتدا له‌ كه‌ركوك كار بكات، له‌ بری‌ كورد عه‌ره‌بیان له‌ باشوور‌و ناوه‌ڕاسته‌وه‌ بۆ هێنا.
هه‌ڵسه‌نگاندن‌و به‌راوردكاری‌ ئاركیۆلۆژیانه‌‌و زانستی‌ جۆراوجۆره‌كان‌و زانستی‌ ره‌گه‌زه‌كان (ئه‌نسرۆپۆلۆژیا) ده‌یسه‌لمێنن كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ی‌ نیولۆتیك 12 هه‌زار ساڵ به‌ر له‌ زایین له‌ دامێنی‌ هه‌ردوو دیوی‌ چیاكانی‌ تۆرۆس‌و زاگرۆس په‌ره‌ی‌ سه‌ندووه‌، واته‌ له‌ ناوچه‌ گردۆڵكه‌كانی‌ نزیكه‌ ئاو له‌و شوێنه‌ی‌ كه‌ ده‌شته‌كان‌و چیاكان به‌یه‌ك ده‌گه‌نه‌وه‌، هۆكاره‌كه‌شی‌ ئه‌وه‌یه‌ ئه‌و ناوچانه‌ به‌ گژوگیا‌و ئاژه‌ڵ ده‌وڵه‌مه‌ند بووه‌‌و گونجاو بووه‌ بۆ كشتوكاڵ‌و ماڵی‌ كردنی‌ ئاژه‌ڵیش‌و كه‌ش‌و هه‌واكه‌شی‌ به‌ جۆرێكه‌ ده‌توانرێ پشت به‌ ئاودانی‌ سروشتی‌ ببه‌سترێ، له‌و ناوچانه‌ نموونه‌ی‌ گژ‌و گیا‌و دانه‌وێڵه‌‌و ئاژه‌ڵی‌ گه‌وره‌‌و بچووكیشی‌ لێیه‌ كه‌ سروشتی‌‌و كێوین، ئه‌و ناوچه‌یه‌ گۆڕه‌پانێكه‌ شوێنی‌ یه‌كتربڕی‌ سێ كشیوه‌ری‌ سه‌ره‌كی‌ بووه‌ به‌ درێژایی چاخی‌ سه‌هۆڵبه‌ندان، ژیانی‌ كۆمه‌ڵگه‌ی‌ نیولیتیك له‌ ده‌شته‌كانی‌ نزیك چیای‌ تۆرۆس‌و زاگرۆس وه‌ك كاردانه‌وه‌یه‌ك ده‌ستی‌ پێكرد به‌رامبه‌ر به‌و وشكه‌ساڵییه‌ی‌ له‌ دوای‌ چاخی‌ سه‌هۆڵبه‌ندانه‌وه‌ له‌ سه‌ده‌ی‌ دوازده‌یه‌می‌ پێش زایینه‌وه‌ هات. مێژوونووسان كۆكن له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی‌ كه‌ گه‌وره‌ترین شۆڕشی‌ مرۆڤ له‌ مێژوودا نیشته‌جێبوون‌و جێگیربوونیه‌تی‌ ئه‌ویش له‌ كوردستان رووی‌ داوه‌.
له‌ چه‌رخی‌ بایۆلیتیدا كه‌ سه‌دان هه‌زار ساڵی‌ خایاندووه‌، كۆمه‌ڵه‌ ره‌وه‌نده‌كان كه‌ ژماره‌یان بیست تا په‌نجا كه‌سێك بووه‌ نه‌یانتوانیوه‌ شوێنه‌وارێكی‌ گرنگ یان رۆڵی‌ به‌رچاو له‌ مێژوودا تۆمار بكه‌ن، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ رۆشنبیرییه‌كی‌ لاوازی‌ هه‌بووه‌‌و توانا‌و تایبه‌تمه‌ندی‌ ئه‌وه‌ی‌ نه‌بووه‌ ره‌وڕه‌وه‌ی‌ به‌ره‌وپێشچوونی‌ مێژوو خێرا بكات، به‌ڵام ده‌ستپێكردنی‌ نیشته‌جێبوون، واته‌ شۆڕشی‌ كشتوكاڵ‌و ئاژه‌ڵداری‌ وای‌ كرد ره‌وڕه‌وه‌كه‌ كه‌مێك خێراتر بكات‌و دواتریش هه‌نگاوی‌ گه‌وره‌ی‌ به‌ره‌و پێشه‌وه‌ نا، ئه‌م كه‌لتووره‌ كه‌ له‌ خۆرهه‌ڵاتی‌ ده‌ریای‌ ناوه‌ڕاسته‌وه‌ درێژ ده‌بێته‌وه‌ تا ده‌گات به‌ زاگرۆس رۆڵی‌ پێشه‌نگی‌ هه‌بووه‌ تا چوار هه‌زار ساڵی‌ پێش زایینیش، له‌سه‌ر ئاستی‌ هه‌موو جیهانه‌ ره‌سه‌نه‌‌و مێژووش سه‌لماندوویه‌تی‌ كه‌ ئه‌و زانیاری‌‌و ته‌كنۆلۆژیایه‌ی‌ له‌م ناوچه‌یه‌دا رسكاوه‌‌و دروست بووه‌، به‌ دیاریكراویش له‌ ناوچه‌ی‌ كوردستان‌و بۆ ماوه‌ی‌ چه‌ندان هه‌زار ساڵیش به‌رده‌وام بووه‌، هاوشێوه‌ی‌ نییه‌ له‌ مێژوودا ته‌نیا له‌ ئه‌وروپا نه‌بێت، ئه‌ویش له‌ سه‌ده‌ی‌ شازده‌ی‌ دوای‌ زاییندا بووه‌، ده‌بینین هه‌نگاوه‌ی‌ گه‌وره‌‌و بنچینه‌یی مرۆڤایه‌تی‌ بواری‌ داهێنان كه‌ بووه‌ هۆی‌ دره‌ستبوونی‌ شارستانی‌، له‌ رێگه‌ی‌ كه‌لتووری‌ ئه‌م ناوچه‌یه‌وه‌ ده‌ستی‌ پێكرد‌و ده‌كرێ ناوی‌ بنێین یه‌كه‌م چه‌رخی‌ زێڕینی‌ مێژوو.
سه‌رده‌می‌ نیولیتیكی‌ له‌ كوردستان ئه‌و چاخه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌یه‌ كه‌ بونیادی‌ رۆحی‌‌و هیزری‌ مرۆڤایه‌تی‌ لێوه‌ دروست بوو له‌ رووی‌ مه‌ودا‌و گشتگیریشه‌وه‌، سه‌رخانی‌ ئایدیۆلۆژیا له‌ مێژووی‌ مرۆڤایه‌تیدا هه‌ر له‌م چه‌رخه‌وه‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كانی‌ وه‌رگرت‌و دروست بوو، وه‌ك ئه‌وه‌ وایه‌ منداڵێك بۆ یه‌كه‌م جار فێری‌ گغه‌گغ‌و گاگۆڵكێ ده‌بێت، له‌به‌ر ئه‌وه‌ ده‌بینین چه‌رخی‌ نیولیتیك كه‌ جێپه‌نجه‌ی‌ دیاره‌ به‌سه‌ر مێژووه‌وه‌ بنچینه‌كه‌ی‌ له‌م ناوچه‌یه‌ بووه‌، ئه‌و ناوچانه‌ی‌ له‌ خۆرهه‌ڵاتی‌ ده‌ریای‌ سپی‌ ناوه‌ڕاسته‌وه‌ درێژ ده‌بێته‌وه‌ تا زنجیره‌ چیای‌ تۆرۆس‌و له‌ بیابانی‌ باكووری‌ نیوه‌دوورگه‌ی‌ عه‌ره‌به‌وه‌ تا ده‌گات به‌ چیای‌ تۆرۆس‌و ئه‌و چایایانه‌ی‌ سه‌رچاوه‌ی‌ رووباری‌ زێ‌و ئاوی‌ دیجله‌‌و فوراتن، له‌گه‌ڵ ده‌شته‌كانی‌ ناوچه‌كه‌، ئه‌مانه‌ هه‌موویان سه‌نته‌ری‌ پێكهاتن‌و دروستبوونی‌ ئه‌و كۆمه‌ڵگه‌یه‌ بوون، ئه‌م ناوچه‌یه‌ له‌ مێژوودا ناوی‌ به‌ ناوچه‌ی‌ كه‌وانه‌ی‌ به‌پیت هاتووه‌، به‌هۆی‌ ئه‌و تایبه‌تمه‌ندیانه‌وه‌ كه‌ باس كران، چونكه‌ مرۆڤایه‌تی‌ بۆ ماوه‌ی‌ 10 هه‌زار ساڵ خۆراكی‌ لێ به‌ده‌ست هێناوه‌‌و ناوچه‌كه‌ رۆڵی‌ گرنگی‌ به‌ جۆرێك هه‌بووه‌ وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ له‌ هه‌موو سه‌رده‌مه‌كاندا رۆڵی‌ پێشه‌نگی‌ بینیبێت له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی‌ مرۆییدا. ئه‌وه‌ش سه‌لمێنراوه‌ كه‌ بڵاوبوونه‌وه‌ی‌ هه‌رسێ شۆڕشه‌ رۆشنبیرییه‌ گه‌وره‌كه‌ هه‌ر له‌م ناوچه‌یه‌وه‌ سه‌ری‌ هه‌ڵداوه‌، داهێنانه‌ سه‌ره‌تاییه‌كنی‌ چاخی‌ نیولیتیك به‌ ئه‌وروپا‌و ناوه‌ڕاستی‌ ئاسیا‌و باكووری‌ ئه‌فریقادا له‌ سه‌ده‌ی‌ حه‌وته‌می‌ پێش زاییندا بڵاو بۆته‌وه‌، لێكچوونی‌ ئامرازه‌كانی‌ چاخی‌ نیولیتیك، ئه‌وانه‌ی‌ له‌و ناوچانه‌ دۆزراونه‌ته‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وانه‌ی‌ كوردستان ئه‌و راستییه‌ ده‌سه‌لمێنن، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ له‌ كۆتایی دواهه‌مین چاخی‌ به‌سته‌ڵه‌كدا كه‌ بیست هه‌زار ساڵێك له‌مه‌وبه‌ر بووه‌‌و دواتر پاشه‌كشه‌ی‌ كه‌ش‌و هه‌وای‌ سارد‌و هاتنی‌ كه‌ش‌و هه‌وای‌ مامناوه‌ند‌و باراناوی‌ زه‌مینه‌یان ره‌خساند بۆ پێشكه‌وتنی‌ كۆمه‌ڵگه‌ی‌ میزۆلیتكی‌ له‌ نێوان 15 بۆ 12 هه‌زار ساڵ پێش زاییندا‌و دواتریش ئه‌و وشكه‌ساڵییه‌ كوتوپڕه‌ی‌ 10 هه‌زار ساڵی‌ پێش زایین، رێخۆشكه‌ر بوو بۆ سه‌رهه‌ڵدانی‌ قۆناغی‌ شۆڕشی‌ نیولیتیك، كه‌ له‌ پێشكه‌وتندا جێگه‌ی‌ شێوازی‌ ژیانی‌ پێشووی‌ گرته‌وه‌، كه‌ مرۆڤ ئه‌و كات ته‌نیا پشتی‌ ده‌به‌ست به‌ راوكردن‌و كۆكردنه‌وه‌ی‌ به‌روبووم. ده‌بینین له‌ كوردستان شوێنه‌واری‌ كۆمه‌ڵگه‌ی‌ نیولیتیك هه‌یه‌‌و كۆنترین شوێنه‌واره‌ له‌ مێژوودا، شوێنه‌واری‌ یه‌كه‌م گوندی‌ شۆڕشی‌ چاخی‌ به‌ردینی‌ یه‌كه‌میش هه‌ر له‌وێ دۆزراوه‌ته‌وه‌‌و زانایان به‌ گشتیش كۆكن له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی‌ كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ی‌ نیولیتیكی‌ به‌ هه‌مان شێوه‌ی‌ كۆمه‌ڵگه‌ی‌ میزۆلیتیكی‌ جیهانیش هه‌ر له‌ كوردستان بووه‌، ئه‌مه‌ش بڵاوبوونه‌وه‌ سه‌ره‌كییه‌ش به‌ گرنگترین چاخی‌ بنه‌ڕه‌تی‌ پێش مێژوو داده‌نرێت، به‌وه‌ش ده‌ناسرێته‌وه‌ كه‌ هه‌موو دۆخێكی‌ له‌بار‌و گونجاوی‌ تێدایه‌ بۆ شارستانی‌.
كۆمه‌ڵگه‌ی‌ نیولیتی‌ له‌ كوردستان له‌ نێوان ساڵه‌كانی‌ (8000 – 4000)پ. زایین پێشكه‌وتووه‌، ئه‌م پێشكه‌وتنه‌ ناونراوه‌ كه‌لتووری‌ (ته‌ل حلف)‌و ئه‌م پێشكه‌وتنه‌ش به‌ هه‌ر چوارلادا بڵاوبۆته‌وه‌‌و له‌ ده‌وروبه‌ری‌ 6000ی‌ پێش زاییندا گه‌یشتۆته‌ باكووری‌ ئه‌فریقا- میسر‌و كه‌نداوی‌ به‌سره‌‌و ناوچه‌كانی‌ خوارووی‌ فورات‌و ئه‌نادۆڵ، له‌ ده‌وروبه‌ری‌ 5000 هه‌زار ساڵی‌ پێش زایینیشدا گه‌یشتۆته‌ قه‌وقاز‌و باكووری‌ ده‌ریای‌ ره‌ش‌و باڵكان‌و باكووری‌ خۆرهه‌ڵاتی‌ ئێران‌و هیندستان‌و پنجاب‌و كه‌ناره‌كانی‌ هیندۆس، له‌ ده‌وروبه‌ری‌ 4000 ساڵی‌ پێش زاییندا گه‌یشتۆته‌ چین‌و هیند‌و پنجاب‌و سه‌رتاسه‌ری‌ ناوچه‌كانی‌ ئه‌وروپا، له‌ ده‌وروبه‌ری‌ 3000 ساڵی‌ پێش زاییندا گه‌یشتۆته‌ كیشوه‌ری‌ ئه‌مریكا.
تیۆری‌ مێژووی‌ زانستی‌ جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌كاته‌وه‌ كه‌ ئه‌م جۆره‌ بڵاوبوونه‌وه‌یه‌ له‌ هه‌موو شێوازه‌كانی‌ تر نزیكتره‌ له‌ راستییه‌وه‌ ئه‌ویش له‌سه‌ر بنه‌مای‌ پێدراوه‌كانی‌ زانستی‌‌و شوێنه‌وارناسی‌‌و زانستی‌ جۆره‌كان‌و زانستی‌ ره‌گه‌زه‌كان، ئه‌وجا له‌ پێناو زیندوو كردنه‌وه‌ی‌ ئه‌و كه‌لتووره‌‌و ئه‌و شانازییه‌ مه‌زنه‌ بۆ گه‌لی‌ كوردمان كه‌ خاوه‌نی‌ كۆنترین شارستانی‌ مرۆییه‌، سه‌ری‌ رێزو پێزانین داده‌نه‌وێنین بۆ باب‌و باپیرانی‌ مه‌زنمان هۆرییه‌كان‌و گۆتییه‌كان‌و میتانییه‌كان‌و میدییه‌كان‌و ئیلامییه‌كان‌و لۆلۆییه‌كان، داوا ده‌كه‌ین كه‌س‌و كار‌و رۆڵه‌كانی‌ شاره‌ خۆشه‌ویسته‌كه‌مان شاری‌ خانه‌قین له‌ بخه‌نه‌ ده‌ستی‌ یه‌كتر‌و به‌ یه‌ك ده‌نگ‌و به‌ په‌رۆشه‌وه‌‌و لێبڕاوانه‌‌و ماندونه‌ناسانه‌ كار بكه‌ن بۆ جێبه‌جێ كردنی‌ به‌نده‌كانی‌ مادده‌ی‌ 140ی‌ ده‌ستووری‌ عیراق‌و گه‌ڕاندنه‌وه‌ی‌ شاره‌كه‌مان شاری‌ خانه‌قین بۆ باوه‌شی‌ گه‌رمی‌ كوردستانی‌ خۆشه‌ویست‌و ماندونه‌ناسانه‌ تێبكۆشن بۆ دروست كردنی‌ قه‌واره‌یه‌ك بۆ ئێمه‌ی‌ كورد كه‌ چاكه‌مان به‌سه‌ر هه‌موو گه‌لای‌ دنیا‌و شارستانییه‌كانیانه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ ئێستا گه‌یشتوونه‌ته‌ ئه‌م ئاسته‌ی‌ ئه‌مڕۆ ئه‌ویش به‌هۆی‌ بنه‌ماكانی‌ یه‌كه‌م شارستانی‌ مرۆڤایه‌تییه‌وه‌ بوو كه‌ له‌ كوردستان بوو، ئه‌و شارستانیه‌ی‌ چه‌كه‌ره‌ی‌ له‌ كوردستان چه‌كه‌ره‌ی‌ كرد‌و گه‌شه‌ی‌ كرد‌و پێگه‌یشت‌و گه‌یشته‌ ئه‌و ئاسته‌ی‌ كه‌ ئێستا پێی‌ گه‌یشتووه‌، هه‌مووی‌ هه‌ر له‌ كوردستانه‌وه‌ بووه‌، به‌ درێژایی سه‌دان ساڵ ده‌وڵه‌تی‌ فارس‌و تورك ده‌سه‌ڵاتی‌ خۆیان به‌سه‌ر كوردستان‌و گه‌لی‌ كورددا سه‌پاندووه‌‌و ئه‌م گه‌له‌یان له‌ مافه‌ ره‌واكانی‌ خۆی‌ بێبه‌ش كردووه‌، له‌ شه‌ڕی‌ چاڵدێرانه‌وه‌ 1914ز له‌ نێوان هه‌ردوو ده‌وڵه‌ته‌كه‌دا‌و دواتریش له‌ رێكه‌وتنی‌ گوڵستانی‌ ساڵی‌ 1629دا هه‌ردوو ده‌وڵه‌ت كوردستانیان به‌ش كرد به‌سه‌ر خۆیاندا بێئه‌وه‌ی‌ هیچ پرسێك به‌ گه‌لی‌ كورد بكه‌ن داخۆ هه‌ڵوێستیان چییه‌ له‌ باره‌ی‌ داگیر كردنی‌ خاكه‌كه‌ی‌‌و دابه‌ش كردنی‌ به‌ دوو له‌ته‌وه‌، به‌ درێژایی سه‌دان ساڵ ئه‌م گه‌له‌ ئازاری‌ چه‌شت به‌هۆی‌ چه‌وساندنه‌وه‌یه‌وه‌ له‌لایه‌ ئه‌و دوو ده‌وڵه‌ته‌وه‌ كه‌ ململانێیان بوو له‌سه‌ر داگیركردنی‌ كوردستان‌و به‌كارهێنان‌و چه‌وساندنه‌وه‌ی‌ گه‌له‌كه‌ی‌، له‌ رێكه‌وتنی‌ سایكس- پیكۆ ساڵی‌ 1916 جارێكی‌ تر ئه‌و به‌شه‌ی‌ كوردستان كه‌ له‌ ژێر ده‌ستی‌ عوسمانیدا بوو دابه‌ش كرایه‌وه‌‌و پارچه‌یه‌كیان لكاند به‌ سوریاوه‌‌و پارچه‌یه‌كیش به‌ عیراقه‌وه‌ كه‌ دوو ده‌وڵه‌تی‌ تازه‌ بوون، به‌و شێوه‌یه‌ش كوردستان به‌ بڕیاری‌ ده‌وڵه‌ته‌ داگیركه‌ره‌كانی‌ كه‌ دژی‌ ده‌وڵه‌تی‌ عوسمانی‌ ده‌جه‌نگان‌و به‌ پێی‌ بڕیاری‌ عوسبه‌ت ئه‌لئومه‌م كوردستان بوو به‌ چوار پارچه‌وه‌، هه‌ر پارچه‌یه‌ی‌ سه‌ر به‌ ده‌وڵه‌تێكه‌ كه‌ كوردی‌ نییه‌، ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ سنووریان كێشا‌و گه‌لی‌ كوردیان به‌ش به‌ش كرد بێئه‌وه‌ی‌ پرس به‌خۆی‌ بكه‌ن تا بزانن هه‌ڵوێستی‌ له‌ هه‌موو ئه‌و داگیركاریانه‌ چییه‌، كه‌ له‌ راستیدا گه‌لی‌ كورد خوازیار بوو گه‌ل‌و خاك‌و نیشتمانی‌ هه‌ر یه‌ك بێت. چوار گه‌لی‌ گه‌وره‌ی‌ ناوچه‌كه‌ كورد‌و عه‌ره‌ب‌و فارس‌و تورك كه‌وتنه‌ بن ده‌ستی‌ داگیركه‌ری‌ نوێی‌ ئینگلیز‌و فه‌ره‌نساوه‌، به‌ڵام دواتر سێ نه‌ته‌وه‌كه‌ی‌ تر بوونه‌ خاوه‌نی‌ ده‌وڵه‌تی‌ نیشتمانی‌ یان نه‌ته‌وه‌یی خۆیان واته‌ عه‌ره‌ب‌و فارس‌و تورك، ته‌نیا كورد نه‌بێت كه‌ گه‌ل‌و خاك‌و نیشتمانی‌ كه‌وته‌ بن ده‌ستی‌ سێ نه‌ته‌وه‌كه‌ی‌ تره‌وه‌، ئه‌مڕۆ گه‌لی‌ كورد به‌و شێوه‌یه‌ی‌ كه‌ له‌ دوای‌ جه‌نگی‌ یه‌كه‌می‌ جیهانییه‌وه‌ دابه‌ش كرا، له‌ چوار وڵاتی‌ جیاجیادا‌و له‌ بارودۆخی‌ جیاجیای‌ ناهه‌مواردا ده‌ژی‌، هه‌رچه‌نده‌ دوای‌ تێكۆشانی‌ سه‌خت‌و دژوار له‌ عیراق به‌شێك له‌مافه‌كانی‌ خۆی‌ به‌ده‌ست هێنا، به‌ڵام ئاسان نه‌بوو، هه‌زاران قوربانی‌ بۆ دا‌و رووبه‌ڕووی‌ چه‌وسانه‌وه‌ی‌ زۆر‌و سیاسه‌تی‌ ره‌گه‌زپه‌رستانی‌ ته‌عریب راگواستنی‌ زۆرملێ‌و كۆمه‌ڵكوژی‌ بۆوه‌‌و به‌ تایبه‌تیش له‌ سایه‌ی‌ رژێمی‌ به‌عسی‌ چه‌وسێنه‌ردا مافه‌كانی‌ لێ زه‌وت كرا، دوای‌ ئه‌و هه‌مووه‌ هه‌رێمی‌ كوردستانی‌ فیدراڵی‌ له‌ چوارچێوه‌ی‌ عیراقی‌ دیموكراتی‌ فره‌یی‌و فیدراڵدا دامه‌زراند، به‌ڵام هێشتا له‌ سێ ده‌وڵه‌ته‌كه‌ی‌ دیكه‌دا رووبه‌ڕووی‌ چه‌وسانه‌وه‌‌و بارودۆخی‌ ناهه‌موار ده‌بێته‌وه‌.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

باڵێوزی نوێی ئەمریكا لە بەغدا: دەبێت عیراق لە دەستوەردانی دەركی بپارێزرێت

باڵێوزی نوێی ئەمریكا لە عیراق، بەپێویستی دەزانێت، عیراق لە دەستوەردانی ...