سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » مازیاری‌ شه‌نگالی‌ تراژیدیای‌ ئێزیدییه‌كان له‌ نێوان ته‌ختێكی‌ بێ گیان و په‌رستارێكی‌ به‌ سۆزدا

مازیاری‌ شه‌نگالی‌ تراژیدیای‌ ئێزیدییه‌كان له‌ نێوان ته‌ختێكی‌ بێ گیان و په‌رستارێكی‌ به‌ سۆزدا

مه‌سعودی‌ مه‌لا هه‌مزه‌

شاراوه‌ نییه‌و كه‌م كه‌س هه‌یه‌ نه‌یزانێ، له‌مێژووی‌ دوور و درێژی كوردو له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌و هه‌موو نه‌هامه‌تی‌ و چه‌رمه‌سه‌ری‌ و كاره‌ساته‌ی‌ به‌سه‌ر كورددا هاتووه‌، هه‌میشه‌ مێژوو غایب بووه‌و ژانره‌ ئه‌ده‌بییه‌كان و هونه‌ر رۆڵێكی‌ یه‌كجار كز و لاوازیان هه‌بووه‌و بۆ به‌شێك له‌ سه‌رده‌م و رووداوه‌كانیش به‌هیچ شێوه‌یه‌ك رۆڵیان نه‌بووه‌و كاره‌ساتی‌ زۆر گه‌وره‌ هه‌ن به‌سه‌ر كورددا هاتوون، كه‌چی ناتوانی‌ تێكستێكی‌ ئه‌ده‌بی یان كارێكی‌ بدۆزیته‌وه‌ باس له‌م رووداو و كاره‌ساتانه‌ بكه‌ن، هه‌ر بۆیه‌شه‌ كورد به‌ میلله‌تێكی‌ بێ مێژوو داده‌نرێ و زۆربه‌ی‌ ئه‌و رووداوانه‌ی‌ به‌سه‌ری‌ هاتووه‌ به‌ ساده‌یی تێپه‌ڕیون.
هه‌ڵكه‌وته‌ی‌ جوگرافی كوردستان و بوونی‌ چه‌ندان نه‌ته‌وه‌و ئایینی‌ جیاواز له‌سه‌ر خاكه‌كه‌ی‌ هه‌میشه‌ هۆكاری‌ روودانی‌ رووداوگه‌لی‌ سه‌یرو جیاوازن، كه‌ له‌وانه‌یه‌ له‌ جیهاندا وێنه‌یان كه‌م بێ، یان هه‌ر رووی‌ نه‌دابێ.
له‌دوای‌ راپه‌ڕینی‌ به‌هاری‌ 1991 به‌گشتی‌ و ئازادكردنی‌ عێراق له‌ چنگی‌ رژێمی‌ به‌عس به‌تایبه‌تی‌، كلتووری‌ پێكه‌وه‌ژیان و هه‌وڵدان بۆ لێبوورده‌یی و بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ گیانی‌ پێكه‌وه‌ژیانی‌ نێوان ئایین و كلتووره‌ جیاوازه‌كان خاڵێك بووه‌ هه‌میشه‌ به‌وردی‌ كاری‌ له‌سه‌ر كراوه‌و زۆرجاریش وه‌ك شانازییه‌كی‌ گه‌وره‌ باس كراوه‌، به‌ڵام پرسیاری‌ جه‌وهه‌ری‌ ئه‌وه‌یه‌ ئاخۆ ئه‌م پێكه‌وه‌ژیانه‌ له‌ ناوه‌رۆكدا وابووه‌؟ یان بۆ هه‌موو كه‌مه‌ نه‌ته‌وه‌و ئایینه‌ جیاوازه‌كان وه‌ك یه‌ك بووه‌، بێگومان ئه‌مه‌ مایه‌ی‌ مشتومڕو قسه‌ له‌سه‌ر كردنه‌.
هاتنی‌ چه‌كدارانی‌ ده‌وڵه‌تی‌ ئیسلامی‌ له‌ عێراق و شام (داعش) بۆ عێراق و داگیركردنی‌ رووبه‌رێكی‌ فراوانی‌ خاكی‌ عێراق له‌ ماوه‌یه‌كی‌ یه‌كجار كه‌مدا جۆره‌ها تاوانی‌ لێكه‌وته‌وه‌، له‌ هه‌موویان دیارترو كاریگه‌رتر داگیركردنی‌ شه‌نگال و جینۆسایدكردنی‌ ئێزیدییه‌كان بوو.
له‌ حاڵێكدا، كه‌ ده‌گوترێ بۆ رووداوه‌ گه‌وره‌ مێژووییه‌كان رۆمان و شیعرو شانۆو هونه‌ر غایب بوونه‌، ده‌بێ بۆ رووداوێكی‌ گه‌وره‌ی‌ ناخ هه‌ژێنی‌ وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ به‌سه‌ر كوردانی‌ ئێزیدیدا هات، چۆن و له‌كوێوه‌ سه‌یر بكه‌ین و نیشانی‌ دنیای‌ بده‌ین، یان هه‌ر هیچ نه‌بێ بۆ نه‌وه‌كانی‌ داهاتوو تۆماری‌ بكه‌ین، له‌ ساده‌ترین شێوه‌دا ده‌كرێ بڵێین رۆمان باشترین گۆڕه‌پانی‌ گێڕانه‌وه‌ی‌ ئه‌و كاره‌ساتانه‌و تۆماركردنیه‌تی‌.
له‌دوای‌ داگیركردنی‌ شه‌نگال و ئه‌و هه‌موو نه‌هامه‌تیانه‌ی‌ به‌سه‌ر كوردانی‌ ئێزیدیدا هات، له‌ملاو له‌ولا، له‌ زاری‌ رزگاربووانی‌ ده‌ستی‌ داعش گوێمان له‌ جۆره‌ها چیرۆكی‌ سه‌رنجڕاكێش و ناخهه‌ژێن و تراژیدیا ده‌بوو، به‌ڵام چۆن ئه‌مانه‌ دیكۆمێنت بكه‌ین و بیانخه‌ینه‌ قالبێكی‌ ئه‌ده‌بی كه‌ بۆ هه‌تا هه‌تایه‌ بمێننه‌وه‌.
رۆمانی‌ مازیاری‌ شه‌نگالی‌ له‌ نووسینی‌ نه‌به‌ز گۆران، كه‌ به‌ سپۆنسه‌ری‌ راچڵه‌كین ناوه‌ندی‌ رۆشنبیری و هونه‌ری‌ ئه‌ندێشه‌ بڵاوی‌ كردۆته‌وه‌ یه‌كێكه‌ له‌و رۆمانانه‌ی‌ نووسه‌ر هه‌وڵیداوه‌ له‌ دوو توێی «205» لاپه‌ڕه‌و له‌ زاری‌ میر مازیاری‌ شه‌نگالییه‌وه‌ به‌شێك له‌ چیرۆكه‌كانی‌ ئه‌و تراژیدیایه‌مان بۆ بگێڕێته‌وه‌و تێكه‌ڵی بكا به‌ دنیابینی‌ خۆی له‌رێگای‌ كاراكته‌ره‌ رزگاربووه‌كانی‌ ئه‌و كاره‌ساته‌.
میر مازیاری‌ شه‌نگالی‌ له‌سه‌ر ته‌ختی‌ نه‌خۆشخانه‌، به‌ دوو ده‌ست و دوو قاچی مردووه‌وه‌، وه‌ك رزگاربوویه‌كی‌ ده‌ستی‌ داعش له‌ شوێنی‌ جیا جیا له‌ شه‌نگاله‌وه‌ بۆ موسڵ و له‌وێوه‌ بۆ گونده‌كانی‌ سنووری‌ سوریا ده‌یه‌وێ ئاشنامان بكا به‌و كاره‌ساتانه‌ی‌ به‌سه‌ریان هاتووه‌.
له‌پاڵ مازیاری‌ شه‌نگالی‌، نووسه‌ر له‌رێگای‌ په‌رستارێكی‌ جوانكیله‌ی‌ كاكه‌یی «سار كاكه‌یی» هه‌وڵده‌دا بمانباته‌ دنیای‌ گوێگرتن له‌ چیرۆكه‌ تراژیدییه‌كان و گێڕانه‌وه‌ی‌ ئه‌و مه‌ینه‌تیانه‌ی‌ له‌كاتی‌ كاره‌ساته‌كه‌ روویانداوه‌، هاوكات هه‌ر له‌ دوو توێی ئه‌م رۆمانه‌دا نه‌به‌ز گۆران به‌ زمانێكی‌ ئه‌ده‌بی جوان ده‌یه‌وێ پێمان بڵێ كه‌مه‌ ئایینه‌كان له‌ كوردستان له‌ مه‌ترسیدان و تاكه‌كانی‌ ئه‌م ئایینه‌ له‌ ژیانێكی‌ قوڕس و كوله‌مه‌رگیدا ژیان به‌سه‌ر ده‌به‌ن و هه‌موو هه‌وڵ و ته‌قه‌ڵایه‌كیان له‌پاڵ ژیانكردن و هه‌وڵدان بۆ ژیانێكی‌ شه‌ره‌فمه‌ندانه‌ بۆ ئه‌وه‌یه‌ ئایینه‌كه‌یان و داب و نه‌ریت و كلتووره‌كه‌یان بپارێزن.
كاتێك رۆمانی‌ مازیاری‌ شه‌نگالی‌ ده‌خوێنیه‌وه‌، ناتوانی‌ هه‌ست به‌وه‌ نه‌كه‌یت كه‌ نووسه‌ر ده‌یه‌وێ بڵێ به‌شێكی‌ گه‌وره‌ی‌ ئه‌و كاره‌ساته‌ی‌ كه‌ به‌سه‌ر یه‌زیدییه‌كان هات به‌هۆی هێزه‌ حوكمڕانه‌كه‌ی‌ ناوچه‌كه‌ بوو، كه‌ به‌بێ هیچ بیانووێك و له‌ شیرینی‌ خه‌ودا ئه‌م شاره‌ی‌ جێهێشت و دانیشتوانه‌كه‌ی‌ ته‌سلیمی‌ ده‌ست ره‌حمه‌تی‌ تاریكپه‌رستانی‌ داعش كرد، هه‌روه‌ك نووسه‌ر راشكاوانه‌ ده‌ڵێ هێزی‌ حزبی و نه‌بوونی‌ هێزی‌ چه‌كداری‌ یه‌كگرتوو كاره‌ساتی‌ له‌م شێوه‌یه‌ گه‌وره‌یان دروست كردووه‌.
له‌نێو لاپه‌ڕه‌كانی‌ رۆمانه‌كه‌دا، له‌پاڵ گێڕانه‌وه‌ی‌ رووداوه‌ تراژیدییه‌كان، نه‌به‌ز گۆران خوێنه‌ر راده‌كێشێ بۆ چیرۆكه‌ ئه‌ویندارییه‌كان، ئه‌ویش له‌رێگای‌ چیرۆكی‌ خۆشه‌ویستی‌ نێوان میر مازیار و مه‌یانی‌ ئامۆزای‌، له‌ولاشه‌وه‌ چیرۆكی‌ خۆشه‌ویستی‌ نێوان ساری‌ كاكه‌یی و خۆشه‌ویسته‌ مه‌سیحییه‌كه‌ی‌ زانكۆی، كه‌ به‌ قه‌ولی‌ خۆی ئه‌و بۆته‌ هۆكاری‌ بڕیاردانی‌ بۆ سه‌فه‌ری‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ وڵاتی‌ و هه‌ر له‌و سه‌فه‌ره‌شدا خنكاوه‌و ئیتر جارێكی‌ تر یه‌كیان نه‌دۆزیوه‌ته‌وه‌.
به‌ خوێندنه‌وه‌ی‌ ئه‌م چیرۆكه‌ ئه‌ویندارییانه‌ تێده‌گه‌ی‌ نووسه‌ر ده‌یه‌وێ و لێزانانه‌ هه‌وڵیداوه‌ له‌نێو لاپه‌ڕه‌كانی‌ رۆمانه‌كه‌ی‌ چیرۆكه‌ خۆشه‌ویستییه‌كان وه‌ك چیرۆكی‌ نه‌مر بهێڵێته‌وه‌و هه‌ردوو كاراكته‌ره‌ سه‌ره‌كییه‌كه‌ی‌ رۆمانه‌كه‌ی‌ «میر مازیاری‌ شه‌نگالی‌ و ساری‌ كاكه‌یی» سه‌رباری‌ ئه‌و هه‌موو نه‌هامه‌تییه‌ی‌ به‌سه‌ریان هاتووه‌، كه‌چی هێشتا به‌ یاده‌وه‌ری‌ عه‌شق و خۆشه‌ویستییه‌كه‌یان ده‌ژین و ناتوانن ده‌ستبه‌رداری‌ خه‌یاڵ و ساته‌ خۆشه‌كانیان بن.
له‌نێو وشه‌كانی‌ نێو رۆمانه‌كه‌دا، خوێنه‌ر ئاشنا ده‌بێ به‌ به‌شێكی‌ زۆر له‌ كلتوور و داب و نه‌ریتی‌ یه‌زیدییه‌كان و نووسه‌ر ئه‌وه‌شمان پێده‌ڵێ كه‌ په‌رستگای‌ لالش و مه‌له‌ك تاوس چه‌نده‌ لای‌ یه‌زیدییه‌كان پیرۆزن، هه‌روه‌ك ده‌بینین له‌ كۆتاییه‌كانی‌ رۆمانه‌كه‌دا چاكبوونه‌وه‌و چاره‌سه‌ری‌ میر مازیار وه‌ك فه‌زڵێك بۆ خه‌وبینینه‌كان به‌ مه‌له‌ك تاوس ده‌گێڕێته‌وه‌ نه‌ك چاره‌سه‌رییه‌كانی‌ نه‌خۆشخانه‌كه‌، ئه‌وه‌ش ده‌رخه‌ری‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ یه‌زیدییه‌كان زۆر پابه‌ندی‌ ئایینه‌كه‌ی‌ خۆیانن و ئه‌و هه‌موو فه‌رمانه‌ی‌ به‌هۆی ئایینه‌كه‌یانه‌ له‌مێژووه‌وه‌ تووشیان بووه‌ نه‌یتوانیوه‌ به‌رامبه‌ر ئاینه‌كه‌یان ساردیان بكاته‌وه‌ یان دووریان بخاته‌وه‌.
شاراوه‌ نییه‌ كه‌ هه‌میشه‌و له‌كاتی‌ خوێندنه‌وه‌ی‌ رۆماندا، خوێنه‌ر هه‌میشه‌ هه‌ست به‌ كه‌سایه‌تی‌ نووسه‌ر ده‌كاو له‌نێو به‌شێكی‌ رۆمانه‌كه‌ ده‌یدۆزێته‌وه‌، ئه‌وه‌ی‌ له‌ نزیكه‌وه‌ نه‌به‌ز گۆران بناسێ و ئه‌و رۆمانه‌ بخوێنێته‌وه‌ تێده‌گا كه‌ چۆن نه‌به‌ز خۆشه‌ویستی‌ زۆری خۆی بۆ خوێندنه‌وه‌ له‌نێو رۆمانه‌كه‌دا جێ كردۆته‌وه‌، هاوكات به‌بێ بوونی‌ هیچ بیانووێك نووسه‌ر هه‌وڵیداوه‌ كه‌سایه‌تی‌ سیاسییه‌كی‌ كورد كه‌ خۆی زۆر پێی سه‌رسامه‌ به‌شێوه‌یه‌كی‌ زۆر پیرۆز له‌نێو په‌ڕه‌كانی‌ رۆمانه‌كه‌دا جێ بكاته‌وه‌و ته‌نانه‌ت به‌وه‌شه‌وه‌ نه‌وه‌ستاوه‌، نووسه‌ر له‌ به‌شێك له‌ گێڕانه‌وه‌كان كه‌سایه‌تی‌ راسته‌قینه‌ی‌ خۆی جێكردۆته‌وه‌و كردووویه‌تییه‌ به‌شێك له‌ كاراكته‌ره‌كانی‌ نێو رۆمانه‌كه‌، هه‌روه‌ك له‌نێو رۆمانه‌كه‌ هه‌ستده‌كه‌ی‌ نووسه‌ر ویستوویه‌تی‌ به‌شێوه‌یه‌كی‌ زۆر راسته‌وخۆ باس له‌ كاراكته‌ره‌كان و رووداوه‌كان بكا، بۆ ئه‌وه‌ی‌ خوێنه‌ر زۆر ساده‌ تێبگا كه‌ نووسه‌ر مه‌به‌ستی‌ چییه‌و مه‌به‌ستی‌ كێیه‌!
ئه‌وه‌ی‌ ده‌توانین بیڵێین، رۆمانی‌ مازیاری‌ شه‌نگالی‌ هه‌وڵێكی‌ جوانی‌ نووسه‌ره‌ بۆ گێڕانه‌وه‌ی‌ به‌شێك له‌و كاره‌ساته‌ی‌ به‌سه‌ر یه‌زیدییه‌كان هاتووه‌و نووسه‌ر هه‌وڵیداوه‌ له‌رێگای‌ كاراكته‌ره‌كانی‌ ناوی‌ دیكۆمێنتی‌ بكاو به‌رگێكی‌ جوانی‌ ئه‌ده‌بی پیادا بكا، كه‌ بێگومان ئه‌م جۆره‌ له‌ رۆمانه‌ خزمه‌ت به‌كتێبخانه‌ی‌ كوردی‌ ده‌كاو ده‌توانرێ بۆ مێژوو سوودی‌ لێ وه‌ربگیردرێ، هه‌روه‌ك دڵنیام ئه‌گه‌ر هه‌مان چیرۆك و تراژیدیاكانی‌ شه‌نگال نووسه‌ری‌ تر بینووسێته‌وه‌ له‌ سووچێكی‌ تر سه‌یری ده‌كاو به‌ جۆرێك له‌ رووداوی‌ تر ئاشنامان ده‌كا.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

یه‌كه‌م رۆژی‌ مامۆستا ره‌مه‌زان فت!

مقداد شاسواری‌ ئێوه‌ كه‌ستان له‌وێ نه‌بوون. منیش له‌وێ نه‌بووم. ته‌نها ...