سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » رەوشی‌ سلێمانی‌ لە نیوەی‌ دووەمی‌ سەدەی‌ نۆزدەدا لە چامەیەکی‌ سالم دا

رەوشی‌ سلێمانی‌ لە نیوەی‌ دووەمی‌ سەدەی‌ نۆزدەدا لە چامەیەکی‌ سالم دا

د.ئاراس محه‌مه‌د سالح

(بەشی یەکەم)
یەکێک لە چامە شیعریەکانی‌ سالم کە بەدرێژی باسی ڕەوشی‌ سلێمانی‌ دەکات لەدوای‌ ڕوخانی‌ میرایەتی‌ بابانەوە، چامەی‌ (لێم گەڕێن با گۆشەگیر بم)ـە، لەم چامەیەدا وەک لە ناوەرۆکی‌ شیعرەکەوە دەردەکەوێت شاعیر لە دۆخێکی‌ دەروونی‌ زۆر خراپدایە، تەنانەت داوای‌ گۆشەگیری‌ و دوور کەوتنەوە لە کۆمەڵ دەکات بەهۆی‌ ئەو هەموو نالەباری‌ و ئەو دۆخە خراپەوە لە نیوەی‌ دووەمی‌ سەدەی‌ سەدەی‌ نۆزدەدا هاتوەتە گۆڕێ، پێدەچێت سالم ئەم چامەی‌ لە دوای‌ گەڕانەوەی‌ بە ناچاری‌ لە ئێران وتبێت، کاتێک نەیتوانیوە لە دووری‌ نیشتمان ژیان بگوزەرێنێ و ڕەوشی‌ نیشتمانیش لە دۆخێکی‌ زۆر خراپدا بووە، بۆیە داوای‌ کەنارگیری‌ و دوور کەوتنەوە لە خەڵکی‌ دەکات، هەروەکو لە پێشەکی‌ شیعرەکەدا نووسیویەتی‌ بەبۆنەی‌ شەڕی‌ عەزیز بەگی‌ ئەوڕەحمان بەگی‌ بابان لەگەڵ ڕۆمیەکان (عوسمانیەکان) لە ساڵی‌ (1849-1850ز) وتویەتی‌. شاعیر لەم چامە درێژەدا وێنەیەکی‌ ڕوونی‌ بارودۆخی‌ ئەو ڕۆژگارەی‌ سلێمانی‌ و دەوروبەری‌ پیشان دەدات و لەوبارەیەوە ئەڵێت:
لێم گەڕێن با گۆشەگیر بم، دەستەوئەژنۆ، کەفزەنان
گێژەڵووکەی بای نەدامەت تاری کرد صەفحەی جیهان
شارەزوور بەحر و سولەیمانی لەسەر ئاو، گەمیە ڕەنگ
بۆ شکستی وەک نەهەنگ بوو فیتنەیی ئاخرزەمان.
شاعیر لە دۆخێکی‌ بێهیوای‌ زۆردایەو داوای‌ کەناگیری‌ لە خەڵکی‌ دەکات، ئەڵێت با دەستەئەژنۆ سەرم بخەمە سەر ئەژنۆکانم و ئیتر دنیا نەبینم و دەستی‌ بێهیوای‌ بدەم بەیەکدا، چونکە ناوچەی‌ بابان کە شارەزورەو سلێمانی‌ پایتەختی بووە وەک دەریا وایەو سلێمانی‌ بووتە کەشتی‌، بەڵام خراپەو ناهەمواری‌ (فیتنە)ی‌ زەمانە یاری‌ بەو کەشتیە دەکات و دەیەوێت سەرەوژێری‌ بکات و بەتەواوی‌ نقوم ببێت.
کێ دوعای کردبێ بەسۆز ئەمساڵ لە کشتی شەهرەزوور
دا ببارێنێ لە تەنخوای تەرزە ڕۆمی، ئاسمان؟
ڕاستە گەردوون چابوکە بۆ ڕەنگی بەد ڕیتن وەلێ
ناڕژێنێ ڕەنگی بەم ڕەنگە بە موددەی سەد قیڕان
شاعیر ئاماژە بەوە دەکات ئەمساڵ بەهۆی‌ هۆردووی‌ ڕۆمیەوە کشتوکاڵی‌ شارەزور وێرانبووە، پرسیار دەکات دەبێت کێ دوعای‌ خراپی کردبێ کە ئاسمان لەبری‌ باران و تەرزە هۆردوی‌ عوسمانی‌ دابارێت بەسەر کشتوکاڵی‌ ناوچەی‌ شارەزورداو وێرانی‌ بکەن، دابارینی‌ ڕۆمی‌ وەک تەرزە ئاماژەی‌ بە زۆری‌ سەربازەکانی‌ ئەو هۆردووە، هەروەها ئاماژە بەوە دەکات گەردوون چالاکە لە بۆ هێنانە پێشەوەی‌ ناخۆشیەکان، بەڵام ئەم دۆخەی‌ ئێستای‌ دروستبووە سەد سەدەی‌ تر ڕوو نادات هێندە قورس و ناخۆشە.
بەزمی صەیدی ئێمە صەییادی فەلەک کارێکی کرد
ڕەنگە باڵای تیرقەددان بێتە تەرکیبی کەمان
ضیعفی طالیع جازیبە وەک کەهڕوبا بۆ خوێن و دەم
سەیری چیهرەی بەختی من کەن بوو بە ڕەنگی زەعفەران
نەوبەهاری من خەزان و فێنکیی صوبحم تەمووز
پەرتەوی ماهە غەم و چاکی دەروونم وەک کەتان
چەرخی‌ چەپگەردی‌ گەردوون بووەتە ڕاوچی‌ و بەختی‌ ئێمە ڕاو دەکات، بۆیە کێشە و ناخۆشیەکان بووەتە هۆی‌ چەمینەوەی‌ باڵا ڕێک و بەرزەکان، دەردوناخۆشی‌ مرۆڤ دەچەمێنێتەوەو پیری‌ دەکات، سالم دەیەوێت بڵێت بەهۆی‌ ئەم خراپەوە گەنجە باڵابەرەزەکانم پیربوون و چەمیونەتەوە، بەهۆی‌ بێبەختی‌ کوردەو خوێنم تیانەماوە بۆیە ڕەنگم زەرد بووە وەک زەعفەران، بەهاری‌ تازەم بووەتە پایزو فێنکیم بووەتە بەیانیانی‌ مانگی‌ تەموزەو خەموناخۆشی‌ وەک تیشکی‌ دەوری‌ مانگ خەرمانەی‌ بەدەورا کردووم و دەروونم وەک کەتان وردوخاش بووە.
تورکی قورسی خۆر کە طالیع بوو طولووعی کرد بە ڕەقص
کەوکەبەی ماهی مورادی ئەهلی بابان بوو نیهان
ئاگری نەگبەت لە خەرمەنهایی طالیع کەوتەوە
شەمعی دەوڵەت هەر طەرەف دەگڕا هەموو خامۆش کران
بەهۆی‌ هاتنی‌ تورکەکان و لەناوچوونی‌ میرایەتی‌ بابانەوە شاعیر دەڵێت: خۆری‌ بەختی‌ تورک بە ئاسمانی‌ کوردستانەوە دەدرەوشێتەوە و مانگی‌ بەختی‌ بابان ئاوابوو لەبەرچاوان نەما، ئاگری‌ ناخۆشی‌ و شکستی‌ کورد لە خەرمانی‌ بەختی‌ میللەتەکەمان بەربووە، مۆمی‌ ڕوناکی‌ دەوڵەتی‌ بابان کە لە هەموو لایەکەوە دەگڕاو بەخت یاوەریان بوو، لەکاتی‌ ئێستادا هەمووی‌ کوژاوەتەوەو ڕوناکیان لەبەرچاوان نەماوە.
حەلقە دەین یاران بڵا ئاشوفتەبەخت و تیرەڕۆژ
ڕۆژگار دونیای لە ئێمە کردە گێسووی دڵبەران
هەوری بەدبەختی کە هاتە ڕووی فەلەک وەک ڕەنگی قیر
کەوکەبەی ماهی مورادی ئەهلی بابان بوو نیهان.
شاعیر بانگی‌ هاوڕێیانی‌ خۆی‌ دەکات و دەڵێت: با هەموومان کۆبینەوە بۆ ڕۆژی‌ تاریکی‌ بەختی‌ کورد بگرین، یان دەکرێت بڵێت: با هەموومان ۆبینەوە خەمێکی‌ ئەم دۆخە خراپە بخۆێن هاتووەتە پێش، دۆخێک کە وەک زوڵفی‌ خانمان تازەپێگەیشتوو ڕەشە، هەوری‌ بەدبەختی‌ کورد وەک قیر ڕەنگی‌ ڕەشە، ئەستێرەی‌ مانگی‌ بەختی‌ کوردان کە شاعیر بە ئەهلی‌ بابان ناوی‌ بردووە ئاوابوو، ئەم هەموو ئازار و خەفەت خواردنەی‌ سالم بۆ میرایەتی‌ بابان و ناوبردنی‌ بە دەوڵەت و ماهی‌ مورادی‌ کوردان و چەندان ستایشی‌ تر، بەڵگەی‌ خۆشەویستی‌ و وەلائی‌ شاعیر و دەستەی‌ ڕۆشنبیرو خوێنەواری‌ کوردە بۆ میرایەتی‌ بابان لەو ڕۆژگارەداو گەشەکردنی‌ هەستی‌ کورد بوون و دەسەڵاتی‌ سیاسی نەتەوەیی لای‌ تاکی‌ کورد.
صاعیقە و بەرقی نەدامەت ڤوڵمەتی دا شەرق و غەرب
بەردەبارانە بە مەخصووصی لەسەر موڵکی بەبان
چاوی عیبرەت هەڵبڕە ئەی دڵ لە وەچعی دەهری دوون
سەیر کە سا تورکی فەلەک چیی کرد بە زومڕەی کوردزوبان.
شاعیر هەموو ناخۆشی‌ و نەهاتیانەی‌ بەسەر میرایەتی‌ بابان و دۆخی‌ کوردستان هاتووە دەگێڕێتەوە بۆ بەخت و چانس و دوعای‌ شەڕ و بروسکەو هەورەتریشقەی‌ نەهامەتی‌ …هتد، واتە: خوێندنەوەیەکی‌ سۆفیگەرانە دەکات بۆ هەموو ڕوداو و پێشهاتە نوێیەکان، ئاماژە بە کەم تەرخەمی‌ و سیاسەتی‌ پاشکەوتووی‌ ناوچەکەو خودی‌ کورد ناکات، چونکە زۆرێک لەو ڕوداوانە بەهۆی‌ ململانێی‌ نادروستی‌ ناوخۆی‌ میرە کوردەکانەوە ڕویانداوە، لە هەمان کاتدا نەیانتوانیوە مامەڵەیەکی‌ سیاسی لەگەڵ دەوڵەتەکانی‌ دەوروبەریاندا بکەن و کێشەی‌ نێوان ڕۆم و عەجەم بۆ سودی‌ خۆیان بەکاربێنن و یارییەکی‌ سەرکەوتوانە لەو نێوانەدا بکەن.
جارێکی‌ تر دەڵێت: بروسکەو هەورە چەخماخەی‌ نەهامەتی‌ و بەدبەختی‌ تاریکی‌ لە ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاواوە دەرکەوت، بەرد دەبارێنی‌ بە تایبەتی‌ بەسەر زەوی‌ قەڵەمڕەوی‌ باباندا، بەخۆی‌ دەڵێت: چاو هەڵبڕەو سەیری‌ ڕوداوەکانی‌ دنیا بکەن بزانە چۆت نالەبارەیەکانی‌ ڕۆژگار چۆن ڕوی‌ لە وڵات کردووە، سەیرکە دەوری‌ گەردوون چۆن تورکی‌ بەرز کردەوە، دوای‌ باڵادەستیان چییان بە میللەتی‌ کورد زمان کرد، شاعیر هەموو دژایەتی‌ و دوژمنایەتی‌ و ئەو بارودۆخە خراپەی‌ تورکەکان لە سلێمانی‌ و هەموو کوردستاندا دروستیان کردووەو دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی‌ کە کوردین و نەتەوەیەکی‌ جیاوازین لە تورکەکان بۆیە دژایەتیمان دەکەن و وڵاتمان داگیر دەکەن.
چارەسەر کەن ئەهلی دەروێش نانی مفتیمان بڕا
لوولە بوو سفرە و نەواڵە، ون کراوە زەرف و خوان
ئەهلی سادات و مەلا و حاجی بڵا شین کەن بەسۆز
دەفتەری ئەهلی وەظایف دیم عوموومەن حەک کران.
یەکێک لە ڕووە جوانەکانی‌ میرایەتی‌ بابان پشتگیری‌ و هاوکارییان بووە بۆ ناوەندەکانی‌ خوێندن و پرۆسەی‌ ڕۆشنبیری‌ و کۆکرنەوەو نوسینەوەی‌ دەستنووس و کتێب و پاراستنیان، لە هەمان کاتدا هەوڵێانداوە مەلا بە توانا و لێهاتووەکانیان لە سنوری‌ قەڵەمڕەوەکەیاندا کۆکردوەتەوەو خوێندنگەیان بۆ دروستکردوون و وەقف و خەرجی‌ پرۆسەی‌ خوێندنیان بۆ دابینکردوون، ئەم شیعرانەی‌ سالمیش کە خۆی‌ هەموو فەقێ و هەم مامۆستا بووەو لە مزگەوت و خوێندنگەکانی‌ سلێمانیدا بەڵگەیەکی‌ تری‌ ئەو هەنگاوانەی‌ میرەکانی‌ بابانە بۆ پرۆسەی‌ خوێندن و توێژی‌ مامۆستا و فەقێی‌ مزگەوتەکان، هەوەکو ئەڵێت:
چارەسەر کەن ئەهلی دەروێش نانی مفتیمان بڕا
لوولە بوو سفرە و نەواڵە، ون کراوە زەرف و خوان
ئەهلی سادات و مەلا و حاجی بڵا شین کەن بەسۆز
دەفتەری ئەهلی وەظایف دیم عوموومەن حەک کران.
دەروێش موریدی‌ شێخانی‌ قادری‌ بوون، شاعیر دەڵێت: ئەی‌ چینی‌ دەروێش و توێژی‌ ئاینداری‌ خوارەوە هەوڵێک بدەن نان و موچەی‌ (موفتی‌) بڕا، چونکە ئەو نانە لای‌ میرەکانی‌ بابانەوە تەرخانکرا بوو، ئەوان دەسەڵاتیان نەماوە، ئیتر ئەو هاوکاریەش نامێنی‌ دەبڕاوە، سفرەو خوانی‌ بابانەوە کە هەموو کات ڕاخرابوو بۆ خەڵکی‌ و سفرەیەکی‌ ئاوەدان بوون لول کراو پێچرایەوە، ئیتر (سەیدەکان) و (مەلاکان) و (حاجیەکان) با هەموو بە کوڵ شین بکەن، موچەو وەقف و هاوکاریەکانیان لکە لە ڕێگەی‌ میرەکانی‌ بابانەوە بۆیان دابین کرابوو بۆ بەڕێوەبردنی‌ مزگەوت و خوێندنگەو پرۆسەی‌ خوێندن نەما، دەفتەرو تۆماری‌ توێژی‌ خاوەن پیشە وەک مامۆستا و قوتابیان و توێژەکانی‌ تر هەموو هەڵگیران، ئەم شیعرانە بەڵگەی‌ هاوکاری‌ و دڵسۆزی‌ میرەکانی‌ بابانە بۆ پرۆسەی‌ خوێندن و ڕۆشنبیری‌، لە هەمان کاتدا ئاماژەی‌ بۆ دەسەڵاتی‌ عوسمانیەکان لە نیوەی‌ دووەمی‌ سەدەی‌ نۆزدەدا کە پشتگیری‌ پرۆسەی‌ خوێندنیان نەکردووەو هەموو تۆمارەکانیان (سجلات) پێچاوەتەوە.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

له‌ ماڵی باوكمدا شوێنێك بۆ من نییه‌

سیامه‌ند هادی له‌ پرۆسه‌ی خوێندنه‌وه‌دا زۆر جار له‌ ڕێگه‌ی هه‌واڵ ...