سەرەکی » ئاراستە » ماركس و ئازادی‌، دیموكراسی‌، مرۆڤ باوه‌ڕی‌

ماركس و ئازادی‌، دیموكراسی‌، مرۆڤ باوه‌ڕی‌

وه‌رگێڕان و ئاماده‌كردنی: ئه‌كره‌می میهرداد

به‌شی دووه‌م

3- ئه‌ندێشه‌ی‌ ڕزگاربوونی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ :
ماركس له‌ نووسراوی‌ (پرسی‌ یه‌هود) ئه‌م دوورنمایه‌ زیاتر ئاشكرا ده‌كات ‌و وه‌كو باس ‌و به‌رنامه‌ی‌ كرده‌یی‌ دووباره‌ی‌ ده‌كاته‌وه‌. ئه‌م باسه‌ له‌ ئه‌نجامی‌ ڕه‌خنه‌كانی‌ خۆی‌ له‌ برۆنۆ باور خسته‌ڕوو، له‌م زه‌مینه‌یه‌دا ئه‌ندێشه‌كانی‌ خۆی‌ ده‌رباره‌ی‌ ڕزگاربوونی‌ مرۆیی‌ له‌ ڕزگاری‌ سیاسی‌ جیاده‌كاته‌وه‌.
ماركس ده‌ڵێ‌، برۆنۆ باور پرسه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان ده‌گۆڕێت بۆ پرسه‌ ئیلاهیه‌كان، ئه‌و ڕزگاربوونی‌ ئایینی‌ به‌پێشمه‌رجی‌ سه‌ره‌كی‌ بۆ ڕزگاریی‌ سیاسی‌ ده‌زانێ‌ ‌و ئامانجی‌ ئه‌و ته‌نها بڕیاردانه‌ بۆ ڕزگاركردنی‌ ده‌وڵه‌ت له‌ ئایین یان نه‌هێشتنی‌ ئایین. به‌ڵام ماركس له‌ نه‌یاریی‌ ئه‌م بۆچوونه‌دا ده‌ڵێت : سنووردارییه‌ ئایینیه‌كان هۆكاری‌ سنووردارییه‌ نه‌ریتی‌ ‌و ڕه‌سمیه‌كان نین، به‌ڵكو ته‌نها یه‌كێكن له‌ ڕوخساره‌كانی‌ ئه‌و سنوورداری‌ ‌و نه‌بوونی‌ مافانه‌. ئازادكردنی‌ ده‌وڵه‌ت له‌ سنوورداری‌ ئایینی‌، مرۆڤ له‌ خراپه‌ی‌ ڕێگرییه‌كان ئازاد ناكات. له‌وانه‌یه‌ ده‌وڵه‌ت خۆی‌ له‌ كۆت ‌و به‌ندی‌ ڕێگره‌ ئایینیه‌كان ڕزگاربكات ‌و به‌ڵام زۆرینه‌ی‌ كۆمه‌ڵ له‌ ئه‌سیری‌ سنووردارییه‌كاندا بهێڵێته‌وه‌. هه‌روه‌ها له‌وانه‌یه‌ ده‌وڵه‌ت كاریگه‌رییه‌كانی‌ خاوه‌ندارێتی‌ بۆ ده‌نگدان نه‌هێڵێت، له‌وانه‌یه‌ ده‌وڵه‌ت بڵێت پایه‌ی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ ‌و خێزانی‌ كه‌سه‌كان گرنگی‌ سیاسیان نیه‌، به‌ڵام ئه‌م سیاسه‌ت ‌و هه‌نگاوانه‌ ده‌بنه‌ زه‌مینه‌ ‌و هۆكاری‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ چیدی‌ خاوه‌ندارێتی‌ تایبه‌تی‌، پایه‌ی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ ‌و خێزانی‌ یان ئایینی‌ كاریگه‌ری‌ ‌و ئه‌نجامیان نابێت. به‌ كورتی‌، هه‌رچه‌ند ڕزگاریی‌ سیاسی‌ یان ئازادی‌ له‌ هه‌ندیك پرسی‌ سیاسیدا به‌هادار ‌و كاریگه‌رن، به‌ڵام هاوكات ‌و هاوئاهه‌نگ نین له‌گه‌ڵ رزگاری‌ ‌وئازادی‌ مرۆیی‌، چونكه‌ كه‌لێنی‌ نێوان كۆمه‌ڵی‌ مه‌ده‌نی‌ ‌و ده‌وڵه‌ت وه‌كو خۆی‌ به‌هێز ده‌مێنێته‌وه‌. له‌ كۆمه‌ڵی‌ مه‌ده‌نی‌، مرۆڤ خه‌ریكی‌ ژیانی‌ واقعی‌ ‌و تایبه‌تی‌ ‌و خۆپه‌رستانه‌ی‌ خۆیانن، گۆشه‌گیرن ‌و (ژیانیان) پڕه‌ له‌ به‌رژه‌وه‌ندی‌ ناكۆك ‌و دژ ، به‌ڵام ده‌وڵه‌ت مه‌یدانی‌ ژیانی‌ گشتی‌ بۆ خه‌ڵك فه‌راهه‌م ده‌كات ‌و ئه‌م كۆمه‌ڵایه‌تی‌ ‌و گشتی‌ بوونه‌ پڕه‌ له‌ وه‌هم. ئامانجی‌ ڕزگاریی‌ مرۆیی‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ سروشتی‌ گشتی‌ ‌و چۆنایه‌تی‌ ژیانی‌ مرۆڤ له‌گه‌ڵ هه‌لومه‌رجه‌كانی‌ ژیان ‌و ژیانی‌ تایبه‌تی‌ تاكه‌كان یه‌كسان بن. ئامانج له‌وه‌دایه‌ كۆمه‌ڵگا له‌م ڕێگایه‌وه‌ سروشتی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ په‌یدا بكات ‌و له‌گه‌ڵ ژیانی‌ ده‌وڵه‌تدا بیانكات به‌یه‌ك. به‌بڕوای‌ ماركس برۆنۆ باور نه‌یتوانیوه‌ بڕواته‌ ناو قووڵایی‌ سه‌رچاوه‌ی‌ واقعی‌ ‌و ڕاسته‌قینه‌ی‌ دژایه‌تی‌ ‌و نه‌یاریی‌ نێوان تاك ‌و ژیانی‌ گشتی‌، ئه‌و ته‌نها له‌ به‌رانبه‌ر به‌رجه‌سته‌بوونی‌ ئایینی‌ ئه‌م دژایه‌تیه‌ خه‌بات ده‌كات .
ئازادی‌ دڵخوازی‌ ئه‌و ئازادی‌ مۆناد، هه‌ستی‌ ته‌نها ژیانه‌ وه‌كو ڕاگه‌یاندنی‌ مافه‌كانی‌ مرۆڤ، ئازادی‌ له‌لای‌ ئه‌و له‌سه‌ر ئه‌و سنووردارییانه‌ بونیادكراوه‌ كه‌ هه‌ركه‌سێك بۆ خۆی‌ په‌سه‌ندی‌ كردووه‌ (ئازادی‌ ئه‌وانی‌ دیكه‌ سنووری‌ ئازادی‌ من دیاری‌ ده‌كات). به‌ له‌به‌رچاوگرنتی‌ جودایی‌ (كۆمه‌ڵی‌ مه‌ده‌نی‌ له‌ ده‌وڵه‌ت) ده‌بێت بڵێین ده‌وڵه‌ت به‌ نه‌هێشتنی‌ سروشتی‌ خود په‌روه‌ری‌ كۆمه‌كی‌ ژیانی‌ تایبه‌تی‌ ناكات، به‌ڵكو ته‌نها چوارچێوه‌ی‌ یاسایی‌ ئه‌م ژیانه‌ فه‌راهه‌م ده‌كات. شۆڕشی‌ سیاسی‌ خه‌ڵك له‌ حكومه‌تی‌ دارایی‌ ‌و ئایین ڕزگار ناكات، به‌ڵكو ته‌نها مرۆڤ ده‌باته‌وه‌ سه‌ر خاوه‌ندارێتی‌ ‌و مافی‌ هه‌بوونی‌ باوه‌ڕی‌ ئایینی‌ تایبه‌ت. سه‌رئه‌نجام ڕزگاریی‌ سیاسی‌ دابه‌شبوونی‌ دوالیزمی‌ مرۆڤ ده‌سه‌لمێنێ‌. (مرۆڤی‌ ڕاسته‌قینه‌ ده‌بێت هاووڵاتی‌ دابڕاو سه‌رله‌نوێ‌ بانگ بكاته‌وه‌ بۆ ده‌رونی‌ خۆی‌، مرۆڤی‌ ڕاسته‌قینه‌ ده‌بێت له‌ ژیانی‌ تایبه‌تی‌ ‌و په‌یوه‌ندی‌ ‌و كاری‌ تاكانه‌ی‌ خۆیدا، به‌ره‌‌و بوونێكی‌ چۆنایه‌تی‌ (Species – being) بگۆڕێت، مرۆڤ ده‌بێت هێزه‌كانی‌ خۆی‌ به‌ هێزی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ بزانێت ‌و ئه‌م هێزانه‌ش سازمان بدات، چیدی‌ نابێت خۆی‌ به‌شێوه‌ی‌ هێزی‌ سیاسی‌ له‌ هێزه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان جیابكاته‌وه‌. ڕزگاریی‌ مرۆڤ كاتێك به‌ ئاكام ده‌گات كه‌ ئه‌م ئامانجه‌ بهێنێته‌دی‌.
ماركس بیروڕایه‌كی‌ دیكه‌ش ده‌هێنێته‌دی‌ كه‌ به‌هۆیه‌وه‌ توانی‌ له‌مه‌یدانی‌ سیاسیدا، له‌ به‌رنامه‌ی‌ سیاسی ‌و كۆماریخوازی‌ ‌و دژه‌فیۆداڵی‌ ‌و هیگڵیه‌ لاوه‌كان فراوانتر بڕوات ‌و ئه‌و گۆڕانه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌ بكاته‌ ئامانج كه‌ دژایه‌تی‌ نێوان ژیانی‌ تایبه‌تی‌ ‌و سیاسی‌ له‌نێوببات. له‌ دیدگای‌ فه‌لسه‌فیدا، پایه‌ی‌ ئه‌م دیده‌ هه‌مان بیری‌ ئه‌و مرۆڤه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌ بوو كه‌ له‌ نه‌یاری‌ ده‌رونی‌ نێوان به‌رژه‌وه‌ندی‌ گشتی‌ ‌و كۆمه‌ڵایه‌تی‌ فراوانتر هه‌نگاو ده‌نێت. دیدی‌ فراوانتری‌ ماركس بۆ مرۆڤایه‌تی‌ شتێكی‌ قوڵتر ‌و فراوانتره‌ له‌ دیدگا ‌و ڕێبازی‌ فێورباخ، چونكه‌ له‌لای‌ ئه‌و ڕازداریی‌ ئایینی‌ ته‌نها یه‌كێكه‌ له‌ جیلوه‌كانی‌ ژیانی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ نه‌ك ڕه‌گوڕیشه‌ی‌ كۆمه‌ڵ. ماركس پێچه‌وانه‌ی‌ فێورباخ، مرۆڤ له‌ دیدگای‌ سروشت باوه‌ڕی‌ شیناكاته‌وه‌، بڕوای‌ به‌وه‌ نییه‌ كه‌ ئه‌گه‌ر ته‌نها له‌ خۆنامۆبوونی‌ ئایینی‌ نه‌مێنێ‌، ئیدی‌ مرۆڤ ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ ڕێسای‌ یارمه‌تی‌ ‌و هاوكاری‌ ‌و ئه‌م رێسایه‌ش به‌نیازی‌ هاوئاهه‌نگی‌ ده‌رونی‌ خۆی‌ به‌سه‌ر كۆمه‌ڵگادا په‌خش ده‌بێته‌وه‌. به‌پێچه‌وانه‌وه‌، به‌بڕوای‌ ماركس ڕزگاریی‌ مرۆڤ به‌شێوه‌ی‌ ته‌واو مرۆڤایه‌تی‌ ئه‌و ڕزگارییه‌یه‌ كه‌ یه‌كسان بوونی‌ ژیانی‌ تایبه‌تی‌ ‌و گشتی‌ ‌و یه‌كبوونی‌ مه‌یدانه‌ سیاسی‌ ‌و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان تیایدا مه‌یسه‌ر ده‌بێت. به‌بڕوای‌ ئه‌و ، هه‌ر كاتێك تاك هۆشیارانه‌ كۆمه‌ڵ بخاته‌وه‌ ناوخۆی‌، ‌و هه‌موو مرۆڤه‌كانیش بزانن كه‌ كۆمه‌ڵ له‌سه‌ر شانی‌ ئه‌وان ڕاوه‌ستاوه‌، ئه‌وكاته‌ مرۆڤیش سه‌رله‌نوێ‌ خۆی‌ به‌ده‌ست ده‌هێنێته‌وه‌ ‌و ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ خۆیی‌ بوون ‌و تایبه‌تمه‌ندێتی‌ خۆی‌ .
له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌وانه‌شدا، ئه‌و ڕوانگه‌‌و دیدگایه‌ی‌ كه‌ ماركس له‌ ڕه‌خنه‌ی‌ فه‌لسه‌فه‌ی‌ هیگڵدا ‌و له‌ پرسی‌ یه‌هودا نه‌خشاندبووی‌ تا ئه‌ندازه‌یه‌ك یۆتۆپیایه‌كی‌ دڵبه‌ند بوو (واته‌ به‌شێك بوو له‌ چه‌مكی‌ یۆتۆپیا كه‌ پاشان خودی‌ ماركس ڕه‌خنه‌ی‌ لێگرت). چونكه‌ ئه‌و ته‌نها ڕه‌وشی‌ واقعی‌ دوالیزم ‌و جیابوونه‌وه‌ی‌ مرۆڤ له‌ به‌رانبه‌ر ئه‌و یه‌كبوونه‌ خه‌یاڵی‌ ‌و دڵخوازه‌ دانابوو كه‌ به‌شێوه‌یه‌كی‌ دابڕاوی‌ سه‌خت وێناكرابوو. ئه‌م پرسه‌ هێشتا جێگای‌ باسوخواسه‌، كه‌ ئه‌م یه‌كبوون ‌و یه‌كسانیه‌ به‌وردی‌ ‌و زیره‌كی‌ له‌ كام ڕێگا ‌و له‌لایه‌ن كام هێزانه‌وه‌ ده‌هێنرێته‌ دی‌ .
4-ڕزگاری‌ مرۆڤ ‌و سۆسیالیزم :
نامه‌ی‌ ماركس بۆ ئارنۆڵد رۆگه‌ له‌ سپتامبری‌ 1843 به‌ یه‌كێك له‌ پرسه‌ گرنگه‌كانی‌ ماركس داده‌نرێت ‌و له‌وێدا بیروڕای‌ تایبه‌ت به‌ شۆڕرش ‌و ڕزگاری‌ مرۆیی‌ تیدایه‌‌و كه‌ :
(ده‌بێت له‌ناو بنه‌ماكانی‌ خودی‌ جیهاندا، بنه‌مای‌ نوێ‌ بۆ جیهان په‌یدابكه‌ین. ده‌بێت به‌ جیهان نه‌ڵێین ده‌ست له‌ خه‌باتی‌ بێهوده‌ت هه‌ڵبگره‌، به‌ڵكو ده‌بێت شتێكی‌ بده‌ینێ‌ كه‌ تێكۆشان له‌پێناویدا به‌هاداره‌! ڕێگا بده‌ن ته‌نها ئه‌وه‌ به‌ دونیا نیشان بده‌ین كه‌ بۆچی‌ ده‌جه‌نگێ‌، ئه‌و ئامانجه‌ چییه‌ كه‌ جیهان بیه‌وێ‌ یان نه‌یه‌وێت، ده‌بێت بیزانێت. ریفۆرمی‌ هۆشیاری‌ ته‌نها له‌وه‌دایه‌ كه‌ جیهان له‌ ئاگایی‌ خۆی‌ تێبگات، ده‌بێت بێداری‌ بكه‌ینه‌وه‌ له‌و خه‌ونه‌ ناڕۆشنانه‌ی‌ كه‌ به‌خۆیه‌وه‌ ده‌یبینێ‌ ‌و چالاكی‌ واقعی‌ نیشان بده‌ین … ئێستا كات زوو نیه‌ كه‌ جیهان ده‌رباره‌ی‌ خه‌ونه‌كانی‌ خۆی‌ بدوێ‌، ده‌بێت ئه‌و خه‌ونانه‌ بێنه‌دی‌).
ماركس ده‌یه‌وێت نه‌خش ‌و كاریگه‌ری‌ مه‌زنی‌ بیداركردنه‌وه‌ی‌ ئاگایی‌ نیشان بدات ‌و ته‌نها ئه‌وه‌شی‌ نه‌ده‌ویست كه‌ زیاتر له‌ هیگڵیه‌ لاوه‌كان ‌و په‌یڕه‌وانی‌ فێورباخ ‌و زۆربه‌ی‌ نووسه‌رانی‌ سۆسیالیستی‌ ده‌یه‌كانی‌ سی‌ ‌و چلی‌ سه‌ده‌ی‌ نۆزده‌ پێشتر بكه‌وێت، به‌ڵكو ده‌یخواست ئامانجی‌ گۆڕان ‌و ڕزگاریی‌ مرۆیی‌ بكاته‌ بنه‌مای‌ بیركردنه‌وه‌ی‌ فه‌لسه‌فی‌ ‌و سیاسی‌. به‌بڕوای‌ ماركس هۆشیاری‌ ریفۆرم كراو مه‌رجی‌ بنه‌ڕه‌تییه‌ بۆ گۆڕانی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌، چونكه‌ ئه‌م شێوازه‌ی‌ هۆشیاری‌ ئه‌و شتانه‌ی‌ كه‌ هێشتا نهێنی‌ ‌و شاراوه‌ن ئاشكرا ده‌كات، یان ده‌توانێت ئاشكرایان بكات. ئه‌م هۆشیارییه‌ ئه‌و پرسانه‌ی‌ كه‌ هه‌میشه‌ ئامانجی‌ ڕاستینه‌ی‌ بزاڤه‌ ڕزگاریخوازه‌كان بوون شێوازی‌ ناسراویان پێده‌به‌خشی‌ ‌و هه‌ربۆیه‌ مه‌یلی‌ ناخودئاگای‌ مێژوویی‌ ده‌گۆڕێت بۆ ڕێبازی‌ ئاگاهانه‌، ڕه‌وتی‌ بابه‌تی‌ ده‌گۆڕێت بۆ كرداری‌ خوازراو ‌و ویستراو. ئه‌مانه‌ بنه‌مای‌ ئه‌و پرسانه‌ بوون كه‌ ماركس دواتر به‌ سۆسیالیزمی‌ زانستی‌ ناساندی‌ ‌و له‌به‌رانبه‌ر سۆسیالیزمی‌ یۆتۆپی‌ ڕایگه‌یاندن. ئه‌و كاته‌ی‌ ماركس شۆڕش به‌ ئه‌نجامی‌ هۆشیاربوونه‌وه‌ی‌ مرۆڤه‌كان له‌مانای‌ ڕه‌فتاری‌ خۆیان ده‌زانێ‌، له‌ ڕاستیدا ده‌رباز ده‌بێت له‌بیروڕای‌ یۆتۆپی‌ سۆسیالیسته‌كانی‌ هاوسه‌رده‌می‌ خۆی‌ ‌و ڕوو وه‌رده‌گێڕێ‌ له‌ دوالیزمی‌ فیخته‌یی‌ نێوان ته‌كلیف ‌و واقعیه‌ت كه‌ هیگڵیه‌ لاوه‌كان بڕوایان پێبوو .
ماركس له‌ (پێشه‌كی‌ ڕه‌خنه‌ له‌ فه‌لسه‌فه‌ی‌ هه‌قی‌ هیگڵ) دا ئه‌م ئامانجه‌ش ده‌خاته‌ ڕوو، له‌ هه‌مان كاتیشدا به‌توندی‌ نه‌یاری‌ به‌رانبه‌ر ڕه‌خنه‌ی‌ فیورباخ له‌ ئایین ده‌نوێنێ‌. ماركس ئه‌وه‌ی‌ په‌سه‌ندكرد كه‌ مرۆڤ دروستكاری‌ ئایینه‌، به‌ڵام ده‌یوت: مرۆڤ بریتییه‌ له‌ جیهانی‌ مرۆڤ ‌و كۆمه‌ڵ ‌و ده‌وڵه‌ت. خودی‌ ده‌وڵه‌ت ‌و كۆمه‌ڵ مامه‌ڵه‌ی‌ شێواوی‌ ئایین ده‌رباره‌ی‌ جیهان دروست ده‌كه‌ن، چونكه‌ خۆیان جیهانێكی‌ هه‌ڵگه‌ڕاوه‌ن. ئایین … هێنانه‌دی‌ ‌و سه‌لماندنی‌ خه‌یاڵیه‌ بۆ مرۆڤ، چونكه‌ مرۆڤ واقعیه‌تی‌ ڕاسته‌قینه‌ی‌ نیه‌ یان لێی‌ بێبه‌شكراوه‌. خه‌بات به‌رانبه‌ر ئایین به‌شێوه‌ی‌ ناڕاسته‌وخۆ خه‌باته‌ به‌رانبه‌ر جیهانێك كه‌ بۆن‌و به‌رامه‌ مه‌ینه‌وییه‌كه‌ی‌ ئایینه‌… ئایین ئه‌فیونی‌ مرۆڤه‌كانه‌. به‌خته‌وه‌ری‌ ڕاسته‌قینه‌ی‌ مرۆڤ پێویستی‌ به‌ نابودی‌ ئایینه‌، چونكه‌ ئایین به‌خته‌وه‌ری‌ خه‌یاڵی‌ ئه‌وانه‌، نه‌ك به‌خته‌وه‌ری‌ ڕاسته‌قینه‌. بۆیه‌ كاتێك ده‌مانه‌وێت ئه‌وان له‌ كۆت‌وبه‌ندی‌ وه‌هم ‌و درۆكانی‌ خۆیان ده‌رباره‌ی‌ هه‌لومه‌رجه‌كانی‌ (ژیانیان) ڕزگاربن، له‌ڕاستیدا ده‌بێت داوای‌ ئه‌وه‌یان لێبكه‌ین له‌كۆتی‌ ئه‌و هه‌لومه‌رجانه‌ ڕزگاربن كه‌ ئه‌و درۆ ‌و وه‌همانه‌یان هێناوه‌ته‌دی‌… كاتێك په‌رده‌ له‌سه‌ر شێوازی‌ پیرۆزكراوی‌ له‌خۆبێگانه‌بوونی‌ مرۆڤ هه‌ڵده‌ده‌ینه‌وه‌، ئه‌وكاته‌ یه‌كه‌مین ئه‌ركی‌ فه‌لسه‌فی‌ له‌ خزمه‌تی‌ مێژوودا ئه‌نجام ده‌ده‌ین، كه‌ ئه‌ویش په‌رده‌ هه‌ڵماڵینه‌ له‌سه‌ر شێوازه‌ ناپیرۆزه‌كانی‌ له‌خۆ نامۆبوونی‌ مرۆڤ. سه‌رئه‌نجام ڕه‌خنه‌ له‌ مه‌له‌كوت داده‌به‌زێ‌ بۆ ڕه‌خنه‌ له‌ ناسوت، ڕه‌خنه‌ی‌ ئایین به‌ره‌ ‌و ڕه‌خنه‌ له‌ یاسا ‌و ڕه‌خنه‌ له‌ ئیلاهیات به‌ره‌ ‌و ڕه‌خنه‌ی‌ سیاسه‌ت ده‌گۆڕێ‌ .
سه‌باره‌ت به‌ چه‌كی‌ ڕه‌خنه‌ ماركس ده‌یه‌وێت ڕێبازی‌ ڕه‌خنه‌یی‌ ‌و فه‌لسه‌فی‌ خۆی‌ ڕۆشنتر بكاته‌وه‌: چه‌كی‌ ڕه‌خنه‌ به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك له‌ جیاتی‌ ڕه‌خنه‌ی‌ چه‌ك به‌كارنایه‌ت، ته‌نها به‌هێزی‌ ماتریالی‌ ده‌توانرێت به‌رانبه‌ر هێزه‌ ماتریالیه‌كان ڕاوه‌ستین. به‌ڵام تیۆری‌ له‌دوای‌ ئه‌وه‌ی‌ خه‌ڵك كۆده‌كاته‌وه‌، ده‌بێته‌ هێزێكی‌ مادی‌. تیۆری‌ ئه‌و كاته‌ به‌م شێوه‌یه‌ ده‌بێت كه‌ هۆكار‌و به‌ڵگه‌كانی‌ ڕیشه‌یی‌ بن، كه‌ رادیكال ده‌بێت. رادیكال بوون ئه‌وه‌یه‌ كه‌ شته‌كان له‌ ڕه‌گوڕیشه‌وه‌ بناسین، بۆ مرۆڤ ڕه‌گو ڕیشه‌ هه‌ر خودی‌ مرۆڤه‌ .
نابودی‌ شێوه‌یه‌كی‌ تایبه‌تی‌ له‌ سته‌م ده‌بێت به‌مانای‌ نابودی‌ هه‌موو سته‌مه‌كان بێت، كه‌ ئه‌ویش ڕزگاربوونی‌ هه‌موو مرۆڤایه‌تیه‌. بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ ماركس ئه‌ندێشه‌ی‌ (تایبه‌تی‌ خۆی‌) ده‌رباره‌ی‌ سۆسیالیزم شێوه‌ساز كردبوو، ده‌ڵێت: (سۆسیالیزم ئه‌وه‌ نییه‌ كه‌ شێوازێكی‌ ژیانی‌ سیاسی‌ بخرێته‌ جێگای‌ شێوازێكی‌ دیكه‌، به‌ڵكو سۆسیالیزم بریتیه‌ له‌ نابودی‌ ته‌واوی‌ سیاسه‌ت). له‌ وتاره‌كانی‌ هاوینی‌ ساڵی‌ 1844 ‌و له‌ گۆڤاری‌ بۆپێشه‌وه‌ (فۆرڤارتس)ی‌ پاریسیدا نووسیبوی‌: (به‌بێ‌ ڕۆحێكی‌ سیاسی‌، شۆڕشی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ مه‌یسه‌ر نابێت، به‌ڵام ڕۆحی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ ده‌توانێ‌ ببێت به‌ شۆرششێكی‌ سیاسی‌. شۆڕش له‌ سه‌ره‌تادا كارێكی‌ سیاسیه‌ ‌و هێنانه‌دی‌ سیاسی‌ به‌بێ‌ سه‌رنگون كردنی‌ ڕژێمی‌ كۆن نایه‌ته‌دی‌. به‌ڵام ، كاتێك رێكخستن ‌و سازمانی‌ سۆسیالیزم ده‌ست پێده‌كات، كاتێك ئامانجی‌ ڕاسته‌قینه‌ ‌و ڕۆحه‌كه‌ی‌ ئاشكرا ده‌بێت، ئه‌و كاته‌ پێستی‌ سیاسی‌ خۆی‌ داده‌ماڵێ‌ ‌و فڕێی‌ ده‌دات).
ده‌بێت ئاماژه‌ به‌ خاڵێكی‌ گرنگ بكه‌ین كه‌ به‌پێچه‌وانه‌ی‌ بروای‌ به‌رده‌وامی‌ نه‌یارانی‌ ماركس، به‌رنامه‌ی‌ سۆسیالیزمی‌ ئه‌و هه‌رگیز، سه‌ره‌تا هه‌تا ئاكام، نه‌هێشتنی‌ تاك باوه‌ڕی‌ (فردیت) ‌و هاوئاستكردنی‌ هه‌مووان نه‌بووه‌ له‌ ڕێگای‌ (به‌رژه‌وه‌ندی‌ گشتی‌). بێگومان ئه‌م ڕه‌هه‌نده‌ له‌لای‌ سۆسیالیسته‌كانی‌ پێش ماركس ‌و یۆتۆپیاكانی‌ سه‌رده‌می‌ ڕۆشنگه‌ریش به‌ ئیلهام له‌ نه‌ریتی‌ كۆمۆنیزمی‌ مه‌سیحی‌ ‌و هه‌روه‌ها له‌ نێوان سۆسیالیسته‌كانی‌ سه‌ده‌ی‌ نۆزده‌ش ده‌بینرا .
به‌ڵام به‌بڕوای‌ ماركس، سۆسیالیزم مانای‌ ڕزگاری‌ ته‌واوی‌ تاكه‌ له‌ ڕێگای‌ نابودكردنی‌ ئه‌و وه‌همه‌ ڕازدارانه‌ی‌ كه‌ ژیانی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ ده‌گۆڕن به‌ جیهانێكی‌ بێگانه‌ ‌و له‌و جیهانه‌شدا بیرۆكراسی‌ نامۆ له‌سه‌رته‌ختی‌ ده‌سه‌ڵات دانیشتووه‌. ئامانجی‌ ماركس ئه‌وه‌بوو كه‌ مرۆڤه‌كان به‌ته‌واوی‌ له‌ سروشتی‌ خۆیان ‌و وه‌كو بوونێكی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ هۆشیار بكرێنه‌وه‌، ‌و له‌ هه‌مان كاتیشدا، له‌ شایسته‌یی هه‌مان هۆشیاریدا، بتوانن ئاماده‌ییه‌كانی‌ خۆیان له‌ ئه‌وپه‌ڕی‌ فره‌یی‌ ‌و ئاكامیدا، به‌ره‌ ‌و سه‌ركه‌وتن به‌رن. به‌كه‌مگرتن یان گۆڕینی‌ تاك بۆ بوونێكی‌ گشتی‌ هه‌رگیز له‌لای‌ ماركس نه‌بووه‌. ماركس خوازیاری‌ كۆمه‌ڵێك بووه‌ كه‌ تیایدا سه‌رچاوه‌ی‌ هه‌موو دژایه‌تیه‌ تاكیه‌كان له‌ناو بچێت. به‌بڕوای‌ ئه‌و كاتێك ئه‌م دژایه‌تیانه‌ ڕوو ده‌ده‌ن كه‌ ژیانی‌ سیاسی‌ له‌ كۆمه‌ڵی‌ مه‌ده‌نی‌ جیابكرێته‌وه‌‌و به‌ناچاری‌ گۆشه‌گیری‌ نێوان مرۆڤه‌كانیش ده‌رده‌كه‌ون، ماركس بڕوای‌ وایه‌ دامه‌زراوه‌ی‌ خاوه‌ندارێتی‌ تایبه‌تی‌ به‌و مانایه‌ ده‌بێت كه‌ خه‌ڵك ته‌نها بتوانن تاكێتی‌ خۆیان له‌ به‌رامبه‌ر كه‌سانی‌ دیكه‌دا بپارێزن (نه‌ك ئازادی‌ ‌و سه‌روه‌ری‌ خۆیان بپارێزن !).
هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌، ڕه‌خنه‌ی‌ ماركس له‌ كۆمه‌ڵی‌ مه‌وجود ته‌نها له‌ چوارچێوه‌ی‌ وێناكردنی‌ جیهانێكی‌ نوێ‌ مانای‌ ده‌بێت، له‌و جیهانه‌دا گرنگی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ ژیانی‌ هه‌ر تاكێك به‌بێ‌ هیچ نێوه‌ندكارێك له‌لای‌ خودی‌ ئه‌و ڕۆشن ‌و دیاره‌، به‌ڵام تاكێتی‌ ئه‌و له‌ لێكچوونی‌ بێ‌ ڕه‌نگیدا نقوم نابێت پێشمه‌رجی‌ ئه‌م ئه‌ندێشه‌یه‌ له‌وه‌دایه‌ كه‌ ئاشكراكردنی‌ ته‌واوی‌ تایبه‌تمه‌ندی‌ نێوان به‌رژه‌وه‌ندی‌ گشتی‌ و تاك پێشبینی‌ كراوه‌و زه‌مینه‌ (خۆپه‌رستیه‌) تایبه‌ته‌كانیش له‌به‌رژه‌وه‌ندی‌ گشتی‌ و له‌ یه‌كێتی‌ ره‌هادا له‌گه‌ڵ گشت له‌ناوبچن. ماركس بڕوای‌ وابوو ئه‌و كۆمه‌ڵه‌ی‌ زه‌مینه‌و سه‌رچاوه‌ی‌ هه‌موو جیاوازی‌ ‌و دژایه‌تی‌ و توندوتیژییه‌كانی‌ تیادا له‌ناو چووه‌، نه‌ك ته‌نها شایانی‌ وێناكردنه‌، به‌ڵكو له‌ رێبازی‌ مێژوودا له‌ به‌رنامه‌ی‌ كاری‌ رۆژدایه‌.
5- دیموكراسی‌: ئازادی‌ سیاسی‌ و ئازادی‌ مرۆڤ :
له‌ سیسته‌می‌ پادشاییدا له‌گه‌ڵ مرۆڤی‌ یاسا رووبه‌رووین، به‌ڵام له‌ دیموكراسی‌ له‌گه‌ڵ یاسای‌ مرۆڤ .. هیگڵ (دیدگای‌ خۆی‌) له‌ ده‌وڵه‌ته‌وه‌ ده‌ست پێده‌كات و مرۆڤ ده‌گۆڕێته‌وه‌ به‌ ده‌وڵه‌ت له‌ شێوه‌ زهینیه‌كه‌یدا. دیموكراسی‌ له‌ مرۆڤه‌وه‌ ده‌ست پێده‌كات و ده‌وڵه‌ت ده‌كات یان ده‌گۆڕێت به‌ مرۆڤی‌ بابه‌تی‌ بوون یان ده‌یكات به‌ به‌شێك له‌ مرۆڤایه‌تی‌. هه‌روه‌كو چۆن ئایین مرۆڤی‌ دروست نه‌كردووه‌، به‌ڵكو مرۆڤ دروستكاری‌ ئایینه‌، یاساش مرۆڤی‌ دروست نه‌كردووه‌، به‌ڵكو مرۆڤ یاسای‌ هێناوه‌ته‌ دی‌.
ماركس روانگه‌ی‌ خۆی‌ ده‌رباره‌ی‌ پرسه‌كانی‌ دیموكراسی‌ ده‌خاته‌روو: بوونی‌ مرۆڤ له‌ پێناوی‌ یاسادا نیه‌، به‌ڵكو ده‌بێت یاسا له‌ پێناوی‌ مرۆڤدا بێت. (له‌ دیموكراسیدا) یاسا یه‌كێكه‌ له‌ روخساره‌كانی‌ مرۆڤ، له‌ كاتێكدا له‌ شێوازه‌كانی‌ دیكه‌ی‌ ده‌وڵه‌تدا مرۆڤ یه‌كێكه‌ له‌ روخساره‌كانی‌ یاسا. ته‌واوی‌ شێوه‌كانی‌ ده‌وڵه‌ت (جگه‌ له‌ دیموكراسی‌) شێوازی‌ دیارو تایبه‌تین بۆ ده‌وڵه‌ت. به‌ڵام دیموكراسی‌ یه‌كبوونی‌ راسته‌قینه‌ی‌ گشته‌ له‌گه‌ڵ خوده‌كان. روانگه‌ی‌ ماركس ده‌رباره‌ی‌ دیموكراسی‌ به‌ ئاشكرا بریتیه‌ له‌ دیموكراسی‌ راسته‌قینه‌و مرۆیی‌، نه‌ك كۆماری‌ بۆرژوایی‌، هه‌ربۆیه‌ش ده‌نووسێ‌: له‌ دیموكراسیدا، ده‌وڵه‌ت وه‌كو پرسی‌ تایبه‌تی‌ تاكه‌كان، ره‌وشێكی‌ ته‌واو تایبه‌ته‌و وه‌كو پرسێكی‌ گشتیش به‌ ڕاستی‌ ره‌هه‌ندی‌ گشتی‌ هه‌یه‌، واته‌ پرسێكی‌ تایبه‌ت و گشتیه‌و له‌ ناوه‌رۆكیشدا جیانین. له‌م دواییانه‌دا فه‌ڕه‌نسیه‌كان (مه‌به‌ست له‌ سان سیمۆن و لایه‌نگرانی‌) ئه‌م پرسه‌یان به‌م شێوه‌یه‌ ناساندووه‌ كه‌ له‌دیموكراسی‌ ڕاسته‌قینه‌دا ده‌وڵه‌تی‌ سیاسی‌ نامێنێ‌، ئه‌م پرسه‌ تا ئه‌و جێگایه‌ دروسته‌ كه‌ ده‌وڵه‌تی‌ سیاسی‌ یان هه‌ر پێكهاته‌یه‌كی‌ سیاسی‌، ده‌بێت وه‌كو پرسێكی‌ گشتی‌ ‌و سه‌رانسه‌ری‌ چاوی‌ لێنه‌كرێت .
به‌ڵام ده‌بێت ئه‌وه‌ش بزانین ئه‌و كاته‌ی‌ ماركس دیموكراسی‌ به‌ فراوانتر ‌و ڕاستتر ده‌بینی‌ له‌كۆماری‌ بۆرژوایی‌، بڕوای‌ به‌وه‌نیه‌ كه‌ ده‌وڵه‌ت ده‌بێت به‌یه‌كجار نه‌مێنێ‌ (وه‌كو بڕوای‌ ئانارشیسته‌كان)، به‌ڵكو بڕوای‌ وابوو كه‌ نه‌مانی‌ شێوه‌یه‌كی‌ سیاسی‌ به‌ره‌‌و شێوه‌ی‌ ناسیاسی‌ به‌قۆناغ ده‌بێت، كه‌ ڕه‌وه‌ند‌وئامانجه‌كه‌ی‌ ده‌بێت به‌ دیاریكردنی‌ چاره‌نووسی‌ مرۆڤه‌كان به‌ده‌ستی‌ خۆیان. له‌و قۆناغه‌دا ده‌وڵه‌تی‌ سیاسی‌ ئازاد به‌ره‌‌و ئه‌وه‌ ده‌چێت كه‌ ببێت به‌ ده‌وڵه‌تی‌ به‌مانای‌ ڕاسته‌قینه‌ كه‌ به‌ڕێگای‌ ئازادی‌ سیاسی‌ ‌و مرۆیی‌ ته‌واودا به‌ره‌‌و دیموكراسی‌ ڕاسته‌قینه‌ بچێت. كه‌واته‌ دیدگای‌ ماركس بۆ دیموكراسی‌ ڕاسته‌قینه‌، كه‌ به‌ته‌نها شێوازی‌ پێویست بۆ ده‌وڵه‌ت ده‌یناسێ‌، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ دیموكراسی‌ ده‌بێت ئازادی‌ سیاسی‌ ‌و مرۆیی‌ بهێنێته‌ دی‌. ئه‌م شێوازه‌ له‌ده‌وڵه‌تی‌ ئازاد نێوه‌ندكارێكه‌ له‌نێوان مرۆڤ ‌و به‌ده‌ست هێنانی‌ ئازادییه‌ مرۆییه‌كان، كه‌ له‌وێدا مرۆڤه‌كان ده‌بێت به‌هره‌مه‌ند بن له‌ ئازادییه‌كان (مافی‌ سیاسی‌ ‌و مه‌ده‌نی‌) ‌و له‌ ئازادییه‌ مرۆییه‌كانیش (ئازادی‌ هێز ‌و تواناكانی‌ مرۆڤ له‌ هێنانه‌دی‌ ئازادی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ ‌و ئابووری‌) . ئه‌گه‌رچی‌ ئازادی‌ سیاسی‌ ئومێدی‌ كۆتایی‌ ماركس نیه‌، به‌ڵام له‌لای‌ ئه‌‌و هه‌نگاوێكی‌ مه‌زنه‌ بۆ پێشه‌وه‌، كه‌ خۆی‌ ده‌ڵێت: هه‌رچه‌ند ئه‌م شێوازه‌ له‌ئازادی‌ شێوه‌ی‌ كۆتایی‌ ئازادی‌ مرۆڤ نیه‌، چونكه‌ هێشتا مرۆڤایه‌تی‌ له‌ناو سیسته‌می‌ جیهانیدا ئه‌م ئازادییه‌ی‌ نه‌هێناوه‌ته‌دی‌، به‌ڵام هه‌نگاوێكی‌ گرنگه‌ بۆ پێشه‌وه‌ یان به‌ره‌‌و ئه‌و ئامانجه‌ .
ده‌وڵه‌تی‌ سیاسی‌ ئازاد یان دیموكراسی‌ دڵخوازی‌ ماركس ئه‌و نێوه‌ندكاره‌یه‌ كه‌ مرۆڤه‌كان له‌و ڕێگایه‌وه‌ ته‌واوی‌ ئامانج ‌و خه‌ون ‌و ئازادییه‌كانی‌ خۆیان ده‌هێننه‌دی‌ ‌و ده‌وڵه‌تی‌ ئازاد به‌پێی‌ ماهیه‌ته‌كه‌ی‌ بریتی یه‌ له‌ هێنانه‌دی‌ ژیانی‌ چۆنایه‌تی‌ شایسته‌ ‌و به‌ڕێز بۆ مرۆڤ له‌به‌رانبه‌ر ژیانی‌ مادی‌ كه‌ ئێستا ده‌سه‌ڵاتداره‌ یان ده‌سه‌ڵاتدار كراوه‌. ده‌وڵه‌تی‌ دیموكراتیك، یان دیموكراسی‌ ڕاسته‌قینه‌ بۆ سه‌لماندن ‌و هێنانه‌دی‌ خۆی‌ پێویستی‌ به‌ ئایین ‌و نه‌ته‌وه‌ ‌و چینه‌كان نیه‌. به‌ڵكو ئه‌وان نادیده‌ ده‌گرێت، به‌ڵام هه‌موو ڕه‌هه‌نده‌ مرۆییه‌كانی‌ تاك له‌جیاوازییه‌كاندا شایسته‌ ‌و به‌ڕێز ته‌ماشا ده‌كات. سه‌رئه‌نجام ده‌وڵه‌ت ده‌بێته‌ نوێنه‌ری‌ ڕاسته‌قینه‌ی‌ هه‌موو كۆمه‌ڵ ‌و هه‌موو به‌رژه‌وه‌ندییه‌كان. ماركس به‌ پێچه‌وانه‌ی‌ هیگڵ كاركرده‌كانی‌ ده‌وڵه‌ت به‌وه‌ نازانێ‌ كه‌ ته‌نها به‌ڕێكه‌وت په‌یوه‌ندی‌ به‌تاكه‌كانه‌وه‌ هه‌بێت، به‌ڵكو ئه‌م په‌یوه‌ندی ‌و نزیكایه‌تیه‌ وه‌كو پرسێكی‌ جه‌وهه‌ری‌ ‌و پێویست ده‌ناسێنێ‌. هیگڵ كاركردنه‌كانی‌ ده‌وڵه‌ت له‌ناوخۆی‌ ده‌وڵه‌ت ‌و به‌شێوه‌ی‌ دابڕا‌و (ته‌جریدی‌) شیده‌كاته‌وه‌. به‌ڵام ماركس مرۆڤ له‌ ڕوانگه‌ی‌ سروشتی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ نه‌ك تایبه‌تی‌ به‌ نوێنه‌ری‌ كاركرده‌كان ‌و مه‌رجه‌عیه‌تی‌ ده‌وڵه‌ت ده‌زانێ‌. له‌لای‌ هیگڵ مرۆڤ شێوه‌ یان كۆپی‌ دووه‌م ‌و زهنی‌ ده‌وڵه‌ته‌. له‌لای‌ ماركس ده‌وڵه‌تی‌ دیموكراسی‌ له‌ مرۆڤه‌وه‌ ده‌ست پێده‌كات ‌و ده‌وڵه‌ت ده‌كات یان ده‌گۆڕێت به‌ مرۆڤی‌ بابه‌تی‌ كرا‌و. له‌لای‌ ماركس ئامانجی‌ دیموكراسی‌ گۆڕینی‌ سه‌رله‌نوێ‌ ‌و سه‌رله‌به‌ری‌ ده‌وڵه‌ته‌ به‌ ئامرازێك له‌ ده‌ستی‌ مرۆڤ ‌و له‌پێناوی‌ مرۆڤ، یان ماركس ده‌یه‌وێ‌ سروشتی‌ له‌خۆنامۆی‌ نیهاده‌ سیاسیه‌كان نه‌هێڵێ‌. ته‌نها ده‌وڵه‌تێك ده‌وڵه‌ته‌ كه‌ ئامانجه‌كانی‌ مرۆڤ بهێنێته‌دی‌، ده‌وڵه‌تی‌ نادیموكرات له‌ بنه‌مادا ده‌وڵه‌ت نیه‌. كۆمه‌ڵ ‌و ده‌وڵه‌ت له‌لای‌ ماركس، ئه‌و ژینگه‌یه‌یه‌ كه‌ تیایدا مرۆڤه‌كان ده‌ستیان به‌ ئازادییه‌ ڕاسته‌قینه‌كان بگات، ژینگه‌یه‌كه‌ نایه‌كسانی‌ ‌و نامۆبوونی‌ مرۆڤ به‌رامبه‌ر مرۆڤ ‌و له‌ ئه‌نجامدا سته‌می‌ مرۆڤ بۆ مرۆڤ به‌ڕاستی‌ نه‌هێڵێ‌، نه‌ك ته‌نها له‌ به‌یان ‌و له‌ خه‌یاڵ ‌و له‌ نووسراوه‌ ڕه‌سمیه‌كاندا.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

شه‌هید لوقمان بێریاتی‌

شه‌هید لوقمان عه‌بدولڕه‌حمان ئه‌حمه‌د ئیسماعیل له‌ خانه‌واده‌یه‌كی‌ كوردپه‌روه‌رو دڵسۆزی‌ نه‌ته‌وه‌كه‌مان ...