سەرەکی » وتار » ئەكرەم میهرداد » دیموكراسی و سەروەری و سەربەخۆیی

دیموكراسی و سەروەری و سەربەخۆیی

سەربەخۆیی مانایەكی ترە بۆ خۆبەڕێوەبردن یا سەروەری و خودفه‌رمانی، لەم سەردەمەدا زۆربەی بیروباوەڕەكان دەڵێن كە سەربەخۆیی پەیوەندی زۆر نزیكی لەگەڵ دیموكراسی هەیە، هەندێك جاریش دەڵێن كە تەنیا لە دیموكراسیدا تاك یان نەتەوەكان دەتوانن بە مانای راستەقینە سەروەر و سەربەخۆ بن. بەڵام شیكردنەوەی ئەوەی كە ئەم پرسە بۆچی وایە نیازی بە لێكۆڵینەوە و باسی باشتر هەیە.
چەمكی كۆن یان دێرینی سەربەخۆیی مەبەست و باسی بۆ تاكەكان نیە، بەڵكو نیازە بۆ سەروەری و سەربەخۆیی نەتەوە و وڵاتەكان، نەتەوەی سەروەر و سەربەخۆیش ئەو نەتەوەیە كە ژێر دەسەڵاتێكی دەرەكی یان بێگانەدا نەبێت و خۆی بەڕێوەبەری خۆی بێت. لەم سەردەمەشدا هێشتا هەر بۆ ئەم پرسە زیاتر بەكاردێت، بۆ نموونە دەڵێن كورد نەتەوەیەكی سەروەر و سەربەخۆ نیە، هەرچەندە هەموو جیهان و تەنانەت دەوڵەتانی داگیركار و دابەشكاری كوردستانیش دەڵێن كورد نە تورك و نە عەرەب و نە فارسە، بەڵام مادام دەسەڵاتی نیشتمانی و نەتەوەیی خۆی نیە، بۆیە سەروەر و سەربەخۆ نیە. لەلای بیروباوەڕی دیموكراسی و تایبەتیش ئەو دیموكراسیە ئازادیخواز و پلورالەی كە مافی دیاریكردنی چارەنووسی سەروەری و سەربەخۆیی نەتەوەكان پەسەند دەكات، سەربەخۆیی بەشێكی پێویست و نیازییە بۆ دیموكراسی یان دیموكرات بوونی هەر وڵاتێك، بەڵام نابێت ئەوەشمان لەبیر بچێت كە تەنانەت لەوانەیە ستەمكارترین دەوڵەتانی جیهان (كۆن و نوێ) لە سەربەخۆترین وڵاتەكان بن. سەرەنجام چاكتر وایە بڵێین كە دیموكراسی راستەقینە بەبێ سەروەری و سەربەخۆیی تاك و كۆمەڵەكان نابێت، بەڵام سەربەخۆیی نەتەوەكان هەندێك جار لە رێگای ستەمكاری ئەو دەوڵەتانەوە هاتوونەتە دی، كە لە مێژوودا ژمارەیان كەم نەبووە و هەتا ئێستاش كەم نین.

لە نووسینە فەلسەفیەكاندا
بەڵام لەم سەردەمەدا سەربەخۆیی و سەروەری تەنیا سنووردار ناكرێت بە نەتەوە و وڵاتان، بەڵكو پرسی ماف و ئازادی تاكەكانیش پەیوەندی بە هێزی بەم چەمكانەوە هەیە. لە نووسینە فەلسەفیەكاندا ، سەربەخۆیی بە مانای فرە و جۆراوجۆر بەكارهاتووە، وەكو خودفەرمانی ، ئازادی، بەرپرسیاری، ئەخلاقیات، سەربڵندی و خۆناسین. بەڵام لە هەموویان گرنگتر ئەوەیە كە تاك و نەتەوەی سەربەخۆ ئەوانەن كە خۆیان بڕیاردەدەن و كاردەكەن.
وابزانم جان جاك رۆسۆ فەیلەسوفی فەرەنسای سەدەی هەژدە، پەیوەندی نێوان سەربەخۆیی و دیموكراسی لە هەمووان باشتر و بە شێوەی سوودمەندتر بەیان كردووە و لە (پەیمانی كۆمەڵایەتی) ساڵی 1762 بەم شێوەیە دەڵێ: (( ئازادی بریتیە لە پەیڕەوی لەو یاسایانەی كە بۆ خۆمانی دادەنێین و لەم كاتەشدا پرسی سیستەمی كۆمەڵایەتی دەگۆڕێت بۆ سازگاركردنی مافی سەربەخۆیی تاك لەگەڵ دەسەڵاتی دەوڵەتدا، و بە تایبەتیش دەبێت بە مافی بڕیاردانی یاسا و جێبەجێكردنی لەلایەن دەوڵەتەوە)).، هەروەها لە دەفتەری یەكەمی پەیمانی كۆمەڵایەتی و لە بەشی شەشەمدا ئەم پرسە وەكو نیاز و پێویستی بۆ بەدەستهێنانی شێوازێكی لە كۆمەڵی دڵخواز دەخاتەڕوو كە (( لەوێدا هەركەس لەناو هاوكاری لەگەڵ هەمووان، دەتوانێ تەنیا پەیڕەوی لە خۆی بكات و هەروەكو دەیەوێت ئازاد بێت))1. دیدگاكانیس رۆسۆ زەمینە و ئیلهام بەخشی بیروباوەڕەكانی ئیمانوێل كانت و هیگل و ماركسیش بوون. رێگا چارەی رۆسۆ سادە و جوانە و زۆر سازگاریشە لەگەڵ چەمكی سەروەری و سەربەخۆیی و پەیوەندییان بە دیموكراسیەوە: هەموو خەڵك دەبێت بەشداربن لە دانانی ئەو یاسایانەی كە بە شێوەی یەكسان پەیڕەوی لێدەكەن. یان سەربەخۆیی تاك لەلایەن دیموكراسی راستەخۆ و بەشدارییەوە لەگەڵ هەلومەرجەكانی حكومەت و دەوڵەتدا دەبێت سازگاربن و لە هەمان كاتیشدا سەربەخۆیی گشتی و نیشتمانیش پارێزراو بێت. دەوڵەتی خوازیاری رۆسۆ دەسەڵاتێكی خۆبەڕێوەبەر و سەربەخۆیە.
بەڵام دیموكراسی لیبرالی و پەرلەمانی دەربارەی كارایی و گونجاندنی ئەم رێگاچارە دڵخوازەی رۆسۆ گومانیان هەیە. رەخنەكارانی ئەم تێزە دەڵێن سەربەخۆیی و خۆبەڕێوەبردنی تاك و پەیڕەوی تاك لە خۆی لەگەڵ هەلومەرجی گشتی یاسا و دەستوور و حوكم دا. جیاوازییان هەیە، چونكە تاك ناتوانێ لە ناو ئەو هەلومەرجە گشتی و یاساییەدا پەیڕەوی لە گشت نەكات، یان تەنیا بۆ خۆی سەربەخۆ بێت و سەرەنجام ناچارە پەیڕەوی لەو قەید و بەندانە بكات كە بەدڵی نین و سەریەخۆییشی سنووردار دەكەن. هەندێكی دیكەو دەڵێن تەنیا شێوازی حكومەتی شایستەی سەربەخۆیی لە دیموكراسی راستەوخۆدا دەبێت،كە لەوێدا یاساكان راستەوخۆ لەلایەن هەموو خەڵكەوە بە كۆی دەنگ پەسەند دەكرێن. بەڵام لەبەرئەوەی بەدەستهێنانی ئەم جۆرە حكومەتە لە كار و كردەوەدا نەگونجاوە بۆیە هیچ تاكێك ناتوانێ سەربەخۆ بێت، چونكە دەبێت پەیڕەوی لەو رەوش و یاسا و رێسایانە بكات كە هەمیشە فەرمانیان پێدەكەن و ناچار واداری دەكەن كە پەیڕەوكار بێت نەك سەربەخۆ.
بەڵام نەیاران و وەڵامدەرانی دیموكراسی پەرلەمانی بۆ داكۆكی لە مافی سەروەری و سەربەخۆیی تاك بەڵگەی ئەوە دەهێننەوە كە تاكی سەربەخۆ دەتوانێ سوود لە دەسكەوتەكانی دەوڵەت و ماف و ئازادییەكان وەربگرێ بۆ هێنانەدی ئامانجەكانی خۆی. بەڵام دیسان ئەم بڕوایەش ئەو كەسانە ناگرێتەوە كە رای كەسانی دیكە یان دەنگی زۆرینە لە مەیدان دەریان كردوون یان ناچار و بێبەشیان كردوون. لەم پرسەدا دەبێت كێشە و ئاستەنگی چینایەتی و دارایی و پرسی پەنابەران بخەینە بەرچاوی سەرنج. ستراتیژییەكی ئومێدەوارتر ئەوەیە كە شایستەیی سەربەخۆیی و سەروەری تاك و كۆمەڵەكان لە دوای بەیاننامەی ماف وئازادییەكانی مرۆڤ زەمینە و زهنیەتێكی گشتی و سازگاری وای دروست كردووە، كە ئەگەر مرۆڤ بە تەواویش سەروەر و سەربەخۆ نەبێت، بەڵام مافی خەبات و تێكۆشاتنی بە شێوەی یاسایی و دەستووری بۆ دابینكراوە. یان بە هۆی بیروباوەڕەكانی دیكەوە مرۆڤەكان دەتوانن لەو پرسانەدا بیركردنەوەی باشتر و رێگاچارەی گونجاوتر بدۆزنەوە. بەپێی بنەماكانی مافی مرۆڤ دەوڵەت ئاسایشی تاك و گشتی و هەروەها ئاستێك لە ژیان و گوزەرانی گونجاو بۆ خەڵك فەراهەم دەكات و بێگومان بەدەست هێنانی ئەوانەش بەبێ دەوڵەت هەرگیز نابێت، هەر بۆیە بوونی دەوڵەتی ئازاد و دیموكرات ئەگەر لە خودی خۆیدا سەروەری و سەربەخۆیش نەبێت، بەڵام رێگا و زەمینە بۆ ئەم پرسانە دەسازێنێ. یان هەروەكو جۆن ستیوارت فەیلەسوفی ئینگلیزی سەدەی نۆزدە لە كتێبی (دەربارەی ئازادی) ساڵی 1859دا: (( هەموو ئەوانەی كە بەها بۆ ژیانی تایبەتی هەر تاكێك دەبەخشێت، پەیوەندیدارە بەو هەلومەرجە گشتیەی كە كاریگەری لەسەر ژیانی ئەوانی دیكە دەبێت، بۆیە ژیان بەبێ یاسا بێ بەها دەبێت)).
سەرئەنجام، بە هاوئاهەنگ كردنی سەربەخۆیی و ناسینی گرنگی ژیان و ئاسایشی گشتی، دەتوانین بڵێین كە هێشتا دیموكراسی نزیكترین رێگای گونجاوە بۆ نزیك كردنەوەی هەردوو پرسی سەربەخۆیی و مافەكانی مرۆڤ و ئازادییە دیموكراتیەكان. چونكە بەبێ دەوڵەتی ماف و یاسا سەروەری و سەربەخۆیی تاك و كۆمەڵەكانیش جێگای بڕوا و داكۆكی نابێت، هەر ئەمەش وادەكات كە شێوازی دیموكراسی لە هەموو شێوازەكانی دیكەی حكومەت و دەوڵەت باشتر دەتوانێ پارێزەری سەروەری و سەربەخۆیی بێت، تەنانەت ناسیۆنالیزمیش بەبێ دیموكراسی و ماف و ئازادییەكانی مرۆڤ ناتوانێ سەروەری و سەربەخۆیی تاك و كۆمەڵەكان بەدی بهێنێ. زۆرێك لە دەسەڵاتە نەتەوەیی و نەژادپەرستەكان بەهۆی ستەمكاری دەوڵەتەكانیانەوە سەروەری و سەربەخۆیی هەندێك وڵات و نەتەوەیان پێشێل كرد و سەرەنجام لە ئەنجامی جەنگ و ئاشوبەوە سەروەری و سەربەخۆیی نەتەوە و وڵاتەكەی خۆشیان لەناوبرد یان تووشی قەیران كرد.

هەژموونی بەردەوامی بازاڕی جیهانی
بەڵام ئایا دیموكراسیە لیبراڵەكان، یان شارستانی رۆژئاوا لەگەڵ ئەم چەمكە دێرینەی سەروەری و سەربەخۆیی سازگارن، یان ئایا لە راستیدا خۆشیان سەروەر و سەربەخۆن؟ هەژموونی بەردەوامی بازاڕی جیهانی، كاریگەری كۆمپانیا فرە نەتەوەكان، دەسەڵات و دەوڵەمەندیی بانك و رێكخراوە سیاسیە جیهانیەكان هۆكاری كەمكردنەوەی توانای نەتەوە و وڵاتەكان سەبارەت بە چارەنووسی خۆیان و بە تایبەتیش لە مەیدانی سیاسەتی ئابووری. لەم جیهانەدا، دەوڵەتەكان كەمتر لە جاران سەروەر و سەربەخۆن، هەژموونی سیاسەت و جەنگ و بانك و بازرگانی نەوت و چەك وردە وردە سەروەری و سەربەخۆیی تاك و وڵات و نەتەوەكانی سنووردار یان پێشێل كردووە. هەر ئەمەش وادەكات كە لە نەیاری ئەو هەژموون و دەسەڵاتانەدا جارێكی دیكە بە كۆمەكی هەموو ئەو بڕوا و بزاڤانەی كە فەلسەفەی بوونیان سەروەری و سەربەخۆییە ئەم چەمكانە بخەینەوە بەر باس و رۆشنكردنەوە و دیموكراسیش لەم رێگایەوە باشتر بە ماف و ئازادیی و دادپەروەری شاددەبێتەوە. كە سەرەتای ئەم كارەش بەوە (( دەبێت چەندین جار باس و خواستەكان دەربارەی مافەكانی مرۆڤ بخەینەوە بەر باس و لێكۆڵینەوە، بیركردنەوەش لەم مافانە بە مانای بێ گوناهی مرۆڤ نیە، بەڵكو تێڕامانە لە پەیوەنی سیاسەت و دەسەڵات لەگەڵ ئەو ماف و ئازادییانەی بەهۆی مەحكومیەتێكەوە، كە بە وتەی سارتەر ئازادی مرۆڤ یان سەروەری و سەربەخۆییەكەشی هەر لەو هەلومەرجەدا دەبێت))2. بێ بەها كردن یان پێشێلكردنی مافەكانی مرۆڤ و نكۆلی كردنیان بە مانای ژێرپێ خستنی توانا و شایستەیی مرۆڤ و لەناوبردنی سەروەری و سەربەخۆییەكەیەتی، یان كەمكردنەوە و گۆڕینی مرۆڤە لە بوونەوەرێكی بۆ بوونەوەرێكی مەعقول، بێگومان مەعقول لەلای سیاسەت و دەسەڵاتی وەخت. سەرەنجام نكۆلی یان برینداركردنی ماف و ئازادییەكانی مرۆڤ، بێ رێزی و كەمایەسیە بەرامبەر چەمكی گشتی مرۆڤ لەلایەن سیستەمی بەهاكانی لۆجیكی سیاسەت و دەسەڵات،سەرچاوەی بیركردنەوەكەی لە دەرەوەی مرۆڤ دەهێنێت كە یان لە ئایین، ئایدۆلۆژیا و بیركردنەوەی نامۆ بە بوون و سەروەری و سەربەخۆیی مرۆڤ وەریانگرتووە. هەر بۆیە پشتیوانی لە سەروەری و سەربەخۆیی شایستەیی مرۆڤ لە دژی ستەم و دەسەڵاتی ئایین و ئایدۆلۆژیاكان ( كە مرۆڤیان كردۆتە هۆكار، نەك ئامانج) پایە و بناغەی سیاسەتی مافەكانی مرۆڤ دیاری دەكات.

هێشتا ئەمەش ناتوانێ
هاوكێشەی داكۆكی لە سەروەری و سەربەخۆیی مرۆڤ و پەیوەندییان بە ماف و ئازادییەكانەوە لەوێدا دەبێت كە مرۆڤ ( لە خۆیەوە بۆ خۆی) واتە ئەو مرۆڤایەتیەی كە بوون و شایستەیی خۆی لە بەرامبەر هەلومەرجی بابەتی و دەسەڵاتی سیاسی و كۆمەڵایەتی و ئابووری دەنەخشێنێت. بێگومان بەیاننامەی جیهانی ماف و ئازادییەكان وەكو بەڵگە و دەسكەوتێكی مەدەنی و سیاسی هەلومەرجی سیاسی و مەدەنی گونجاو یان (ئازاد) دەسازێنێت بۆ پێگەی خەبات و تێكۆشان لە دژی ستەمكاری و زۆرداری بە هەموو شێوە دەسەڵاتەكانیەوە، بەڵام هێشتا ئەمەش ناتوانێ رزگاری تەواوی مرۆڤ و بەدەستهێنانەوەی سەروەری سەربەخۆییەكەی دابین بكات و بیپارێزێت. لەم زەمینەیەشدا مەبەست لە مرۆڤ یان (تاك) ئەو بكەرە ئازادەیە كە لەگەڵ سەرجەم مرۆڤایەتیدا دەبێت خەبات بكات بۆ هێنانەدی واڵاترین شێوازی ژیان و باشترین سیستەمی سیاسی، كە ئەمەش رۆحی دڵخوازی فەلسەفەی سیاسیە. گوتاری سەروەری و سەربەخۆیی مرۆیی تەنیا بەم شێوەیە دەتوانێ بوونەوەری كۆمەڵایەتی و تاكانە بەدەست بهێنێ كە بێگومان بەرهەمەكەی دەبێتە ژیان و سیستەمێكی باشتر بۆ مرۆڤ و بۆ كۆمەڵ.

سەروەری و سەربەخۆیی مرۆڤ
ئەو شێوە سیستەم و دەسەڵاتەی كە تا ئێستا بۆتە زەمینە و هۆكار (نەك ئامانج) بۆ داكۆكی لە ماف و ئازادییەكانی مرۆڤ یان مرۆڤ و بكەری ئازادی تاك و كۆ كردویانە بە زەمینە و هۆكاری خۆیان بۆ بەدیهێنان و پاراستنی سەروەری و سەربەخۆیی مرۆڤ، هێشتا دیموكراسیە. دیموكراسیش بۆیە دەتوانێ ئەم زەمینە و هۆكارە بێت چونكە تەنیا دامەزراوەی سیاسیە كە لەسەر بنەمای رێزگرتنی دوو پرانسیپی (تاكێتی و داهێنان) ی سەروەر و سەربەخۆیی تاكەكانی ناو كۆمەڵ دامەزراوە. هەرچەندە دیموكراسی و بە تایبەتیش دیموكراسی نوێنەرایەتی و لیبرالی ئەم پرسەی كردۆتە ئایدۆلۆژی زاڵبوونی خۆی و رازیكردنی خەڵك بەو زاڵبوونە كە گوایە ریشەی بوونی خۆی لە فەلسەفەی مافەكانی مرۆڤ و چوارچێوەی دەسەڵاتەكەشی لە مافە مەدەنیەكانی هاووڵاتیاندا دامەزراندووە، بەڵام هێشتا هەلومەرجی گشتی و یاسایی بۆ خەبات و تێكۆشان فەراهەم كردووە كە مرۆڤی ئەم سەردەمە دیسان و بەردەوام داكۆكی لە سەروەری و سەربەخۆیی خۆی بكات. لە راستای ئەم سیستەمە حوكمڕانیەدا گونجاوترین كاری مرۆڤ بۆ داكۆكی و پاراستنی سەروەری و سەربەخۆیی ئەوەیە كە لە دەرەوە و فراوانتر لە سیاسەت و ئایدۆلۆژیاكان وەكو بونەوەرێكی داهێنەر و سەربەخۆ ئەو كارە بكات و باشترین هۆكاریش بۆ ئەم ئامانجە خەباتی بەردەوامی مرۆڤە لە دژی توندوتیژی و بێ مافی و بێ ئازادی و بێ دادی. باشترین و تەنیا دەسكەوتی دیموكراسیش ئەوەیە كە زەمینەی گشتی بۆ ئازادی و تێكۆشان لە پێناوی مافەكان و سەروەری و سەربەخۆیی كردۆتە یاسای گشتی، یان ئەوەی بە راگەیاندنی جیهانی ماف و ئازادییەكانی مرۆڤ ناوی دەركردووە.
یەكێك لە چەمكە گرنگەكانی فەلسەفە و سیاسەت پرسی سەربەخۆییە، مەبەستیش لە پرسی سەربەخۆیی بێگومان بە سەروەری و ئازادیی مرۆڤ دەستپێدەكات. لە راستیشدا ((سەربەخۆیی و سەروەری)) چەمكی سەرەكی گشتی فەلسەفەیە كە ئەم چەمكە رەها و بێ سنوورە و هەموو شتێكیش دەخاتە ژێر پرسیارەوە. واتە ئامانجی ئازادیی مرۆڤ ئەوەیە كە سەروەر و سەربەخۆ بێت و بیركردنەوەی فەلسەفیش بیركردنەوەیە لەو ئازادی و سەربەخۆییە، كە بوون و بەڵگەی بوونی مرۆڤ لە خودی مرۆڤدایە، واتە لە ماهیەتی مرۆژدایە، نەك لە سیاسەت یان یاسا و دەسەڵاتی میتافیزیك. مادام فەلسەفەش دەیەوێت ماهیەتی بوونەكان بناسێت، بۆیە باشترین و دڵخوازترین ماهیەتی بوونی مرۆڤیش هەر لە سەروەری و سەربەخۆییەكەی خۆیدایە. لەبەرئەوەی كە ئەگەر فەلسەفە بیروباوەڕێكی سەربەخۆیە، دەبێت بتوانێ كە هاوكات ناوەڕۆكی خۆی و ناوەڕۆكی ئەندێشەكانی پێش خۆیشی بخاتە ژێر پرسیارەوە. بەڵام هەردوو چەمكی سەروەری و سەربەخۆیی پێمان دەڵێن كە مێژووی فەلسەفە پێچەوانەی ئەمەی نیشانمان داوە، چونكە زۆربەی فەیلەسوفانی مەزن بە شێوەی سیستەم و بیركردنەوە ی داخراو دەركەوتوون و بیروباوەڕیشیان رێگایان لە پرسیار و رەخنەكان گرتووە. بەڵام سەرەنجام فەلسەفە چونكە لە گەوهەری خۆیدا بیركردنەوەیەكی سەربەخۆیە بۆیە هەندجێك جار ئەم نەخشە راستەقینەیەی خۆی هێناوەتە دی.
هەر سەردەمێك كە فەلسەفە لە سیاسەت و كۆمەڵدا كارا بووبێ، سیاسەت و دەسەڵاتیش كاریگەرییان لێكراوە. بۆ ئەم مەبەستەش یەكەمین كاری فەلسەفە لەسەر دیموكراسی ئەوه‌یە كە لەم سنووربەندی و ناراستەوخۆ و ناسەربەخۆییە رزگاری بكات و دیموكراسی نوێنەرایەتی بەرەو دیموكراسی راستەخۆ و رادیكال و پلورال بەرێت. هەرچەند لە دیموكراسی مۆدێرندا رووبەر و پانتاییەك لە ئازادی هەیە و بە تایبەتی لە مەیدانی ئازادییە مەدەنیەكاندا، بەڵام هەلومەرجی دەسەڵات لە لایەن (( ئۆلیگارشیە لیبرالەكانەوە)) بەڕێوەدەبرێن و رێگا بە هاووڵاتیان دەدەن كە چوار ساڵ یان زیاتر جارێك پێكهاتەی سیاسی حكومەتەكان بگۆڕن. بەڵام دیدگای سەروەری و سەربەخۆیی مرۆڤ و روانگەی ئازاد و سەربەخۆیی فەلسەفە فێرمان دەكەن ، كە دیموكراسی ئۆلگارشی بە ناوی ئازادی و مافی مرۆڤەوە رێگری و سنووردارییەكان بخەنە سەر رێگای ئەم سەروەری و سەربەخۆییەی مرۆڤ. ئەندێشەی فەلسەفی بۆ دیموكراسی ئەوەمان فێردەكات كە مرۆڤ ئامانجی سیاسەت و دەسەڵاتە،نەك هۆكار و زەمینەی ئەزموونەكانی بێت و ئامانجی گوتاری سەربەخۆیی فەلسەفیش ئەوەیە كە دەبێت مرۆڤەكان لە دیاریكردنی چارەنووسی خۆیان و لە رێگای دەسەڵاتی خۆیان بۆ خۆیان بێت، نەك لە رێگای ئەو كەمایەتیە دەسەڵاتدار و سەرمایەدارانەوە بێت كە چوار ساڵ یان زیاتر جێگاكانیان لە نێوان دەسەڵات و ئۆپۆزسیۆندا دەگۆڕنەوە.
یەكێكی دیكە لەپەیامە سەربەخۆكانی فەلسەفە ئەوەیە كە بەها و شێوازەكانی ژیان و دەسەڵات پیرۆز و رەها و ئەبەدی نین و هەموویان شایانی ئەوەن لەلایەن مرۆڤ و لە پێناوی سەروەری و سەربەخۆیی مرۆڤدا بگۆڕێن و هەربۆیەش شێوازی دەسەڵاتی دیموكراتی لیبرال و نوێنەرایەتیش شایانی رەخنەو پرسیار و گۆڕینن. ئەندێشەی فەلسەفی كارا و بەردەوام و گۆڕاوە چونكە سەرچاوەكەی مرۆڤە نەك بوونەكانی دەرەوەی مرۆڤ. كاتێك كە سوكرات دەڵێت: (( ژیان بەبێ ئەندێشە شایانی ژیان نیە)) مەبەستی ئەوەیە لەداكۆكی لەبەهای فەلسەفە بكات. بەڵام بەهای راستەقینەی فەلسەفە لە چیدایە؟ لەباس و لێكۆڵینەوە پرسە جۆراوجۆرەكانی ژیانی مرۆڤدایە، لەبەر ئەوەش كە نەریت و ئایین و ئایدۆلۆژی و زۆر جاریش سیاسەت و دەسەڵات، حەزیان لەبیركردنەوە و پرسیار و گومان نیە یان هەتا بۆیان بكرێت رێگرییان لێدەكەن، بۆیە ئەركی فەلسەفە ئەوەیە كە لە نەیاریی ئەمانەدا بەهاو هەلومەرجە كۆمەڵایەتی و گشتییەكان بە قازانجی مرۆڤ بخاتە بەردەمی نەیاری و رەخنەوە. لەم زەمینەیەشدا ( پەروەردەو فێركردن) دەبێتە پایەو بنەرەتی بیركردنەوەی فەلسەفی. یان وەكو كۆرنیلۆس كاستوریادیس دەڵێت: (( تەنها فێركردن و پەروەردەكردنی مرۆڤ وەكو هاوڵاتی دەتوانێ ناوەڕۆكی گەوهەری و بەنرخی هەلومەرجی گشتی دروست بكات. فێركردنیش مەبەست لە خوێندنەوەی كتێب و بەدەستهێنانی بڕوانامەی ئەكادیمی نیە،بەڵكو پێش هەر شتێك بەمانای هۆشیار بوونە لە چارەنووسی دەوڵەت، یان ئاگابوونە لە رەفتار و بڕیارەكانی هەرتاكێك لەزەمینەی بەشداری لەژیانی سیاسی و كۆمەڵایەتیدا)) 3. بۆیە ئەركی پەروەردەو فێركردنی فەلسەفی دروستكردنی مرۆڤی ئازاد و سەربەخۆیە. مرۆڤی سەروەر و سەربەخۆش ئەو كەسەیە كەتوانای هەڵبژاردن و دیاری كردنی ئایندەی خۆی هەیە. بەڵام مەخابن كەپەروەردە و فێركردنی ئەم سەردەمە پێچەوانەی پەیامی سەروەری و سەربەخۆی فەلسەفەیە، كە ئەویش گرنگی نەدانە بەپرسی سیاسی، نەبوونی ئەخلاقی مەدەنی، گۆشەگیری تاكەكان لە ژیانی تایبەتیدا و بەتایبەتی دەسەڵات و فشاری بەها دارایی و ئابووریی و بیرۆكراتیەكانە لەناو كۆمەڵ و دەسەڵاتدا. كۆمەڵی مۆدێرن مرۆڤی لەسەروەری و سەربەخۆیی بێیەش كردووە و لە زیندانی سازش و تەسلیم بووندا هەمووانی دیل كردووە و هەربۆیەش مرۆڤەكان ناتوانن ئەو بیركردنەوە فەلسەفیە سەروەر و سەربەخۆیە لەپانتاییەكی فراواندا بەهێز و كارا بكەن. سازشكەری و لەخۆنامۆبوونی مرۆڤ بێگومان بەمانای لەدەستدانی ئەندێشەیە و بیركردنەوەی فەلسەفی و سەربەخۆییە.

حوكمی راستەخۆی مرۆڤەكان
سەرئەنجام ئامانجی سەروەری و سەربەخۆیی بەرامبەر دیموكراسی چی لێدێ؟ بێگومان لە هێنانەدی كۆمەڵی یۆتۆپیدا نیە، یان لەڕێگای هێنانەدی ئەو كۆمەڵ و دەسەڵاتانەدا نیە كە گوایە بەهۆی كاركردی مێژوویی عەقڵ یان رۆشنگەری و چینی كرێكارەوە دروست ئەبن، بەڵكو كۆمەڵی سەروەری و سەربەخۆ تەنیا لە رێگای كار و دەسەڵات و شێوازی حوكمی راستەخۆی مرۆڤەكان دەبێت لە كار و ژیانی خۆیاندا و زەمینەی گشتیش ئەوەیە كە جارێكی دیكە ئەندێشەی فەلسەفی خەڵك بەرەو دیموكراسی و ئازادی و بەشداری و دادپەروەری و پرسە گشتیەكان بانگەواز بكاتەوە. مەرجی یەكەمی كۆمەڵی سەربەخۆ بە گشتی كردنی ئەو پرسانەیە كە كاریگەرییان لەسەر چارەنووسی گشتی هەیە و دەبێت لە دەستی ئۆلگارشیە دەسەڵاتدارەكان دەربێنە دەرەوە. بێگومان رەگ و ریشەی ئەم بیركردنەوە فەلسەفیە دیموكراسی راستەوخۆی یۆنان و لەلای فەیلەسوفە مەزنەكانی ئەو سەردەمە هەبووە. لە مێژووی هاوچەرخیشدا شۆڕشەكانی ئەمریكا و فەرەنسا و بزووتنەوەكانی ژنان و لاوان و خوێندكارانیش نیشاندەر ئەو هەوڵ و تێكۆشانەن كە مرۆڤەكان بۆ سەروەری و سەربەخۆیی بەرپایان كردووە. لەوانەیە هەندێك بڵێن كە ئەم گەشبینیە لە رادە بەدەرە لەگەڵ بیركردنەوەی گشتیدا ناگونجێت، بەڵام ئەندێشەی فەلسەفی و بە تایبەتیش فەلسەفەی سیاسی لە زەمینەی سەروەری و سەربەخۆییدا و لە هەموو سەردەمەكاندا بە ئاڕاستەی هێنانەدی باشترین سیستەمی حوكمڕانی و باشترین ژیانی گشتی بۆ مرۆڤ هەوڵیداوە. ئەگەرچی دیدگای سەروەری و سەربەخۆیی رەوتی پێچەوانەی دەسەڵات و ئابووری و كۆمەڵایەتی و فەرهەنگی ئەم سەردەمەیە، بەڵام لەو رێگایە زیاترمان نیە بۆ گەڕانەوەی شكۆ و شایستەیی بۆ مرۆڤ.

1. دایرە المعارف دموكراسی، زیرنڤر: سیمور مارتین لیپست، جلد دوم، ل 661.
2. رامین جهانبگلو، بین گزشتە و ایندە، نشرنی، چاپ اول 1384- ص 73-74.
3. رامین جهانبگلو، نقد عقل مدرن، جلد یكم، نشر فرزان، چاپ سوم 1385، ل 171.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*