سەرەکی » راپۆرت » پێنج رووداو به‌ڕێوه‌ن، ره‌نگه‌ جیهان بگۆڕن

پێنج رووداو به‌ڕێوه‌ن، ره‌نگه‌ جیهان بگۆڕن

ستیڤن م. واڵت

و: كورده‌وان محه‌مه‌د سه‌عید

ستیڤن واڵت له‌ وتارێكیدا كه‌ له‌ گۆڤاری‌ فۆرین پۆلیسی‌ بڵاوی‌ كرده‌وه‌، باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ ده‌یان ساڵه‌ پسپۆڕانی‌ بواری‌ سیاسی‌ وه‌ك سامۆئێل هانتینگتۆن‌و رۆبه‌رت كابڵان‌و بێڵ مه‌كابن پێشبینییان كردووه‌ شارستانیی مرۆڤایه‌تی‌ به‌ره‌و پێكدادان ده‌چێت‌و چاوه‌ڕێی‌ ئه‌نجامی‌ باشی‌ لێ ناكرێت، ئه‌مڕۆش زۆر كه‌س هه‌ن پێیان وایه‌ دۆناڵد تره‌مپ كۆتایی به‌ دیموكراسی‌ ده‌هێنێت‌و جیهان به‌ره‌و واقیعێكی‌ تر ده‌بات. به‌ڵام كه‌سانی‌ تر هه‌ن له‌ بابه‌تی‌ ستڤ بێنكه‌ر‌و جاشوا گۆڵدستاین‌و جۆن مۆله‌ر گه‌شبینن‌و پێیان وایه‌ جیهان به‌ره‌و باشتر هه‌نگاو ده‌نێت‌و ده‌گه‌ینه‌ ئاستێك له‌ ئاسایش‌و ئارامیدا كه‌ 500 ساڵ ده‌بێت مرۆڤایه‌تی‌ به‌خۆیه‌وه‌ نه‌دیوه‌. نووسه‌ر ئه‌م وتاره‌ ده‌ڵێ: هه‌رچه‌نده‌ خۆی‌ كه‌سێكی‌ گه‌شبینه‌، به‌ڵام هه‌ندێك شت هه‌ن كه‌ زۆر ده‌یترسێنن‌و ئه‌و شتانه‌شی‌ به‌م جۆره‌ ریز كردووه‌:
ستیڤن له‌م باره‌یه‌وه‌ ده‌ڵێ: پێشتر نه‌مانده‌زانی‌ گۆڕانكاریی كه‌ش‌و هه‌وا له‌سه‌ر ده‌ستی‌ مرۆڤ هه‌یه‌‌و روو ده‌دات، به‌ڵام ئێستا رۆژ به‌ رۆژ به‌ڵگه‌كانی‌ ئه‌و گۆڕانكارییه‌‌و ئه‌نجامه‌ خراپه‌كانی‌ كه‌ڵه‌كه‌ ده‌بێت. نه‌ك هه‌ر ئه‌وه‌، به‌ڵكو خێرایی گۆڕانكارییه‌كان به‌ جۆرێكن خراپترین كاره‌سات زۆر نزیكه‌. گومان له‌وه‌دا نییه‌ كه‌ پله‌ی‌ گه‌رمای‌ به‌رگه‌زه‌پۆش له‌ 20 ساڵی‌ داهاتوودا (1,5) پله‌ی‌ سیلیزی‌ به‌رز ده‌بێته‌وه‌، لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كیش كه‌ لیژنه‌ی‌ تایبه‌ت به‌ گۆڕانكارییه‌كانی‌ كه‌ش‌و هه‌وا له‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان ئه‌نجامی‌ داوه‌ ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌كات، ئه‌و به‌رزبوونه‌وه‌یه‌ 54 تریلیۆن دۆلار زیان به‌ جیهان ده‌گه‌یه‌نێت. به‌ڵام له‌ هه‌مووی‌ مه‌ترسیدارتر نه‌بوونی‌ كاردانه‌وه‌یه‌ به‌رامبه‌ر ئه‌م مه‌ترسییه‌، چونكه‌ به‌شێكی‌ زۆر له‌ خه‌ڵكی‌ سه‌رزه‌وی‌ ده‌یانه‌وێ بیسه‌لمێنن كه‌ كێشه‌یه‌كی‌ له‌و جۆره‌ بوونی‌ نییه‌، سه‌رۆكی‌ ئه‌مریكاش یه‌كێكه‌ له‌وانه‌‌و به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ بڕیار ده‌دات كانه‌كانی‌ خه‌ڵوزی‌ به‌ردین بخرێنه‌وه‌ گه‌ڕ، كه‌ مه‌ترسیدارترین جۆری‌ سوته‌مه‌نییه‌ بۆ كه‌ش‌و هه‌وا.
ستیڤن واڵت له‌و وتاره‌یدا پێی‌ وایه‌ یه‌كێك له‌و رووداوانه‌ی‌ ده‌بنه‌ هۆی‌ گۆڕینی‌ جیهان، چاره‌سه‌ری‌ دوو ده‌وڵه‌تی‌ ئیسرائیل‌و فه‌له‌ستینه‌، چونكه‌ به‌ درێژایی 30 ساڵی‌ رابردوو باوه‌ڕی‌ باو ئه‌وه‌ بوو كه‌ بیرۆكه‌ی‌ دوو ده‌وڵه‌ت بۆ دوو گه‌ل چاره‌سه‌ری‌ گونجاوه‌ بۆ ئه‌و ململانێ درێژخایه‌نه‌، سێ سه‌رۆكی‌ ئه‌مریكا‌و به‌شی‌ زۆری‌ سه‌ركرده‌ فه‌له‌ستینییه‌كان‌و نێردراوانی‌ ئاشتی‌ بۆ خۆرهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاستیش هه‌مان بۆچوونیان هه‌بوو، راسته‌ باشترین چاره‌سه‌ر نه‌بوو، به‌ڵام گونجاو بوو به‌رامبه‌ر داواكاری‌ نه‌ته‌وه‌چییه‌كانی‌ فه‌له‌ستین‌و ئیسرائیلیش.
هه‌رچه‌نده‌ سروشتی‌ چاره‌سه‌ره‌ چاوه‌ڕوان كراوه‌كه‌ی‌ جارید كۆشنه‌ری‌ راوێژكاری‌ ئه‌مریكا هێشتا نازانرێت، به‌ڵام ره‌نگه‌ جددی‌ بێت‌و دوا بزمار بێت له‌ تابوونی‌ كێشه‌ی‌ فه‌له‌ستین بدرێت. ئیداره‌كه‌ی‌ دۆناڵد تره‌مپ ده‌ستبه‌رداری‌ راگرتنی‌ هاوسه‌نگی‌ بووه‌ له‌ كێشه‌كه‌دا‌و كه‌سێكی‌ كردۆته‌ باڵیۆزی‌ وڵاته‌كه‌ی‌ له‌ ئیسرائیل كه‌ لایه‌نگری‌ نیشته‌جێ كردنی‌ ئیسرائیلییه‌كانه‌، ئه‌و كه‌سه‌ له‌ لێدوانێكدا بۆ كۆمه‌ڵێك خه‌ڵك وتی‌: ئسرائیل چه‌كێكی‌ نهێنی‌ هه‌یه‌‌و خوداش پشتیوانی‌ لێ ده‌كات. ستیڤن پێی‌ وایه‌ ئه‌م لێدوانه‌ هه‌ڵوێستێكی‌ دیپلۆماسیانه‌ نییه‌.
پێشتر زۆر كه‌س هۆشدارییان داوه‌ له‌وه‌ی‌ نه‌مانی‌ چاره‌سه‌ری‌ دوو ده‌وڵه‌ت جێگره‌وه‌ی‌ خراپتری به‌دوادا دێت، یه‌كێك له‌ جێگره‌وه‌كانی‌ ئه‌و چاره‌سه‌ره‌ یه‌كلایی كردنه‌وه‌ی‌ ره‌گه‌زپه‌رستانه‌یه‌، ئه‌و كاتیش ئیسرائیل هه‌موو ده‌سه‌ڵات‌و مافێكی‌ ده‌بێت له‌سه‌رتاسه‌ری‌ ئیسرائیلی‌ گه‌وره‌دا‌و فه‌له‌ستنییه‌كانیش هیچ. ئه‌گه‌ری‌ سێیه‌م كه‌ هه‌ر برای‌ چاره‌سه‌ری‌ دووه‌مه‌، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئیسرائیل ورده‌ ورده‌‌و به‌ تێپه‌ڕبوونی‌ كات كارێكی‌ وا بكات فه‌له‌ستینییه‌كان جێگه‌یان نه‌بێته‌وه‌ له‌و شوێنه‌و ناچار بن جێی‌ بهێڵن، ئه‌مه‌شیان پێی‌ ده‌وترێ پاكتاوی‌ ره‌گه‌زی‌ له‌سه‌رخۆ. نووسه‌ری‌ ئه‌م وتاره‌ ده‌ڵێ، هه‌ر رێگه‌چاره‌یه‌ك له‌وانه‌ی‌ باس كران، به‌ تاوانی‌ مێژوویی هه‌ژمار ده‌كرێت‌و ئه‌مریكاش ده‌ستی‌ تێیدا هه‌یه‌، به‌مه‌ش جارێكی‌ تر ئه‌مریكا كه‌ بانگه‌شه‌ی‌ ئه‌وه‌ ده‌كات به‌رگریكاری‌ مافی‌ مرۆڤه‌، ده‌كه‌وێته‌ ژێر پرسیاره‌وه‌.
نووسه‌ر ده‌ڵێ: چه‌مكی‌ یه‌كێتیی له‌ بنه‌ڕه‌تدا بوێرانه‌‌و داهێنه‌رانه‌ بوو، چونكه‌ یه‌كێتی‌ ئه‌وروپا‌و رێكخراوه‌كه‌ی‌ پێش خۆیشی‌ واته‌ گروپی‌ خه‌ڵوز‌و پۆڵای‌ ئه‌وروپا‌و گروپی‌ ئابووری‌ ئه‌وروپا، ساڵانێكی‌ زۆر یارمه‌تیده‌ر بوون بۆ گه‌شه‌ی‌ ئابووری‌‌و بڵاو كردنه‌وه‌ی‌ دیموكراسی‌‌و گیانی‌ لێبورده‌یی، به‌شێك له‌م كارانه‌شیان بۆ ئه‌وه‌بوو ئه‌وروپا به‌ره‌و سیاسه‌ت‌و فیكری‌ نیشتمانی‌ نه‌ڕوات. به‌ڵام قورسه‌ گه‌شبینانه‌ بیر له‌ داهاتووی‌ یه‌كێتیی ئه‌وروپا بكه‌ین، چونكه‌ بریتانیا دره‌نگ یان زوو لێی‌ ده‌چێته‌ ده‌ره‌وه‌، ئه‌مریكاش له‌ سایه‌ی‌ سه‌رۆكایه‌تی‌ تره‌مپدا به‌ ئاشكرا دژی‌ یه‌كێتییه‌كه‌یه‌، هاوكات پۆپۆلیسته‌كان كه‌ دژی‌ یه‌كێتی‌ ئه‌وروپان جه‌ماوه‌ریان له‌ زیادبووندایه‌ له‌ وڵاته‌ ئه‌وروپاییه‌كاندا، وه‌ك ئیتالیا‌و ئه‌ڵمانیا، برۆكسل-یش نه‌یتوانی‌ جڵه‌وی‌ نه‌ته‌وه‌چییه‌ لیبراڵه‌كانی‌ وه‌ك ڤیكتۆر ئۆربان بگرێت، له‌ پۆڵه‌نداش حزبی‌ یاسا‌و دادپه‌روه‌ری‌ به‌ هه‌مان شێوه‌ له‌ بره‌ودایه‌.
هه‌وڵه‌كانی‌ یه‌كخستنی‌ ده‌نگی‌ ئه‌وروپا، یان هێزی‌ ئه‌وروپا تا ئێستا به‌ هیچ شوێنێك نه‌گه‌یشتووه‌، ئه‌و بابه‌ته‌ش به‌ روونی‌ ده‌ركه‌وت كاتێك ئه‌مریكا هه‌ڕه‌شه‌ی‌ سه‌پاندنی‌ شه‌پۆلی‌ دووه‌می‌ گه‌مارۆكانی‌ به‌سه‌ر ئێراندا كرد‌و یه‌كێتی‌ ئه‌وروپا هیچی‌ پێ نه‌كرا، ئه‌وروپا زیاتر به‌ره‌و بازاڕه‌ هاوبه‌شه‌كی‌ خۆی‌ ده‌ڕوات تا ئه‌و ئامانجه‌ قوڵانه‌ی‌ هه‌وڵی‌ بۆ ده‌دا، گومان له‌وه‌دا نییه‌ كه‌ یه‌كێتی‌ ئه‌وروپا نه‌رم ده‌بێت به‌رامبه‌ر به‌ گۆڕانكارییه‌كان‌و تێچوونی‌ جیابوونه‌وه‌ له‌ یۆرۆ‌و كاروباری‌ گه‌ڕانه‌وه‌ش كه‌متر مه‌ركه‌زی‌ ده‌بن، به‌ واتایه‌كی‌ دیكه‌ گۆڕانكارییه‌كان به‌ نه‌رمی‌‌و به‌كاوه‌خۆ روو ده‌ده‌ن، ئه‌مه‌ش مانای‌ وایه‌ یه‌كێتیی ئه‌وروپا به‌رله‌وه‌ی‌ هه‌ڵوه‌شێته‌وه‌ ساڵانێكی‌ زۆر ده‌خایه‌نێت، به‌ڵام ئه‌وه‌ی‌ كه‌ مسۆگه‌ره‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ چاوه‌ڕێی‌ گه‌شه‌ كردنی‌ لێ ناكرێت.
به‌ بۆچوونی‌ ستیڤن ئامانجی‌ رێكه‌وتنی‌ ئه‌تۆمی‌ له‌گه‌ڵ ئێران ئه‌وه‌بوو تاران ده‌ستی‌ نه‌گات به‌ چه‌كی‌ ئه‌تۆمی‌‌و دواتر هه‌وڵدان بۆ چاره‌سه‌ری‌ كێشه‌كانی‌ تری‌ نێوان ئێران‌و خۆرئاوا، به‌ڵام ئه‌مه‌ نه‌فره‌تێك بۆ ئیسرائیل‌و گروپه‌كانی‌ فشاری‌ لایه‌نگری‌ ئیسرائیل‌و ده‌وڵه‌مه‌نده‌ كۆمارییه‌كان‌و دامه‌زراوه‌ی‌ به‌رگری‌ له‌ دیموكراسی‌ وه‌ك شیڵدۆن ئه‌دلسۆن‌و وڵاتانی‌ سعودیه‌‌و هه‌ندێك وڵاتی‌ تری‌ كه‌نداو. ئه‌و گروپانه‌ش توانیان سه‌رۆكه‌ ساویلكه‌كه‌ی‌ ئه‌مریكا رازی‌ بكه‌ن كه‌ سیاسه‌ته‌كه‌ی‌ بگۆڕێت به‌ سیاسه‌تی‌ قورسترین فشار، روونیش نییه‌ ئیداره‌ی‌ ئه‌مریكا چ سوودێك له‌م سیاسه‌ته‌ وه‌رده‌گرێت، ئه‌وه‌ی‌ كه‌ روونه‌ ئه‌وه‌یه‌ هه‌ریه‌كه‌ له‌ تره‌مپ‌و جۆن بۆڵتۆنی‌ راوێژكاری‌ ئاسایشی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌و مایك بۆمبۆی‌ وه‌زیری‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ ئه‌مریكا ده‌یانه‌وێ ئێران له‌ خانه‌ی‌ سزاداندا بهێڵنه‌وه‌‌و لاوازی‌ بكه‌ن‌و رێگه‌ نه‌ده‌ن په‌یوه‌ندی‌ سروشتی‌ له‌گه‌ڵ وڵاتانی‌ دیكه‌دا هه‌بێت.
ئه‌وه‌ی‌ جێگه‌ی‌ نیگه‌رانییه‌ ئه‌و قورسترین فشاره‌ی‌ به‌كاری‌ ده‌هێنن رژێمی‌ ئێران ناڕووخێنێت، ده‌نگه‌ میانڕه‌وه‌كانی‌ ئێرانیش به‌هێز ناكات، هیچ ناكۆكییه‌كی‌ نێوان تاران‌و واشنتۆنیش چاره‌سه‌ر ناكات، به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ ئێران هان ده‌دات بۆ ده‌ستپێكردنه‌وه‌ی‌ په‌ره‌پێدانی‌ به‌رنامه‌ ئه‌تۆمییه‌كه‌ی‌‌و وه‌گه‌ڕخستنی‌ چه‌كی‌ ئه‌تۆمی‌ كه‌ تا ئێستا نه‌یكردووه‌، ئه‌وه‌تا كیم جۆنگ ئۆن سه‌رۆكی‌ كۆریای‌ باكوور كه‌س‌و كاره‌كه‌ی‌ خۆی‌‌و ركابه‌ره‌كانی‌ خۆی‌ كوشت‌و ده‌وڵه‌ت به‌ مشتی‌ ئاسنین به‌ڕێوه‌ ده‌بات، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا كۆبوونه‌وه‌ی‌ تایبه‌ت له‌گه‌ڵ تره‌مپ ده‌كات، ده‌وترێ ئه‌و دوانه‌ عاشقی‌ یه‌كتر بوون، نووسه‌ر لێره‌دا ده‌پرسێ، بۆچی‌ به‌و شێوه‌یه‌ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ كیمدا ده‌كات، هه‌ر خۆیشی‌ وه‌ڵام ده‌داته‌وه‌‌و ده‌ڵێ: له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ كۆریای‌ باكوور جبه‌خانه‌یه‌كی‌ له‌ چه‌كی‌ ئه‌تۆمی‌ هه‌یه‌. به‌ڵام ئێران هێزێكی‌ نووستووی‌ ئه‌تۆمییه‌‌و ئه‌گه‌ر بیه‌وێ ده‌توانێ چه‌كی‌ ئه‌تۆمی‌ دروست بكات، به‌ڵام تا ئێستا دروستی‌ نه‌كردووه‌‌و تا ئێستا به‌ ته‌واوی‌ پابه‌نده‌ به‌ رێكه‌ننامه‌ی‌ رێگرتن له‌ بڵاوبوونه‌وه‌ی‌ چه‌كی‌ ئه‌تۆمییه‌وه‌، ئه‌م دان به‌خۆدا گرتنه‌ی‌ ئێران له‌لایه‌ن ئه‌مریكاوه‌ به‌وه‌ وه‌ڵامی‌ ده‌درێته‌وه‌ كه‌ گه‌مارۆی‌ زیاتری‌ ده‌خاته‌ سه‌ر‌و به‌رپرسه‌ باڵاكانی‌ به‌ ئاشكرا ده‌ڵێن ئامانجی‌ راسته‌قینه‌یان گۆڕینی‌ رژێمی‌ ئێرانه‌‌و تا ئێستاش ئه‌مریكا هیچ جۆره‌ په‌یوه‌ندییه‌كی‌ به‌ ئێرانه‌وه‌ نییه‌.
خۆ ئه‌گه‌ر ئێران بڕیار بدات هاوكاری‌ كردنی‌ له‌گه‌ڵ ئه‌مریكا‌و وڵاتانی‌ تر‌و ده‌ستبه‌رداربوونی‌ له‌ چه‌كی‌ ئه‌تۆمی‌ هیچ به‌رهه‌مێكی‌ نابێت، ئه‌وا ده‌گه‌ڕێینه‌وه‌ سه‌ر رێی‌ شه‌ڕ، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ سیاسییه‌كانی‌ ئه‌مریكا هه‌میشه‌ باس له‌ شه‌ڕی‌ خۆپاراستن ده‌كه‌ن له‌گه‌ڵ ئێراندا‌و ئه‌وه‌ش بۆته‌ به‌شێك له‌ سروشتی‌ كه‌لتووری‌ ئه‌مریكا، ئه‌وه‌تا هه‌ر دوو هه‌فته‌یه‌ك له‌مه‌وبه‌ر مانشێتێكی‌ واشنتۆن پۆست نووسیبووی‌: تره‌مپ پێی‌ وانییه‌ كاته‌كه‌ی‌ گونجاو بێت بۆ شه‌ڕ له‌گه‌ڵ ئێران. كه‌واته‌ شه‌ڕ ته‌نیا ئه‌وه‌ی‌ ماوه‌ كاته‌كه‌ی‌ دیاری‌ بكرێت.
هۆكاری‌ واقیعی‌‌و نوێ هه‌ن وا ده‌كه‌ن ئه‌مریكا هه‌واڵ بدات له‌ رووی‌ ئاسایشه‌وه‌ له‌ ناوچه‌ی‌ ئاسیا‌و زه‌ریای‌ ئارامدا بوونی‌ هه‌بێت. نووسه‌ر ده‌پرسێت بۆ؟ هه‌ر خۆیشی‌ وه‌ڵام ده‌داته‌وه‌‌و ده‌ڵێ: بۆ رێگرتن له‌ چین ئه‌گه‌ر بیه‌وێ باڵاده‌ست بێت له‌ ناوچه‌كه‌دا، چونكه‌ ئه‌گه‌ر چین بتوانێ بنكه‌یه‌ك له‌ ئاسیا بنیات بنێت كه‌ نزیكتر بێت له‌ بنكه‌‌و پێگه‌ی‌ ئه‌مریكاوه‌ له‌ نیوه‌ خۆرئاواییه‌كه‌ی‌ گۆی‌ زه‌وی‌، واته‌ بنكه‌یه‌كی‌ ئه‌وتۆ بێت كه‌ چین بێخه‌م بێت له‌ هه‌ر ناڕه‌زایی‌و ئۆپۆزسیۆنێكی‌ ئیقلیمی‌، ئه‌و كات سه‌ربه‌ستانه‌‌و بێمنه‌تانه‌ هێزی‌ خۆی‌ بۆ هه‌موو جیهان ده‌خاته‌ روو، وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ كه‌ ئێستا ئه‌مریكا ده‌یكات.
له‌ رووی‌ تیۆرییه‌وه‌ ره‌نگه‌ رێگرتن له‌ ده‌ره‌نجامێكی‌ وا ئاسان بێت، وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ تیۆری‌ هاوسه‌نگی‌ هێز یان باشتر وایه‌ بڵێین هاوسه‌نگی‌ هه‌ڕه‌شه‌كان لێكی‌ ده‌داته‌وه‌، چونكه‌ ئه‌گه‌ر به‌و پێیه‌ بێت ئه‌وا هه‌ر وڵاتێك هێزی‌ له‌ هه‌ڵكشاندا بێت، حه‌ز ده‌كات وای‌ پیشان بدات كه‌ له‌ ژێر هه‌ڕه‌شه‌دایه‌، ئه‌مه‌ش وا ده‌كات ئه‌و وڵاته‌ هه‌وڵی‌ به‌رپه‌رچدانه‌وه‌ی‌ هه‌ر هێزێكی‌ تازه‌ هه‌ڵكشاو بدات، هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌شه‌ وڵاتانی‌ ئاسیا له‌گه‌ڵ هه‌ڵكشانی‌ چیندا حه‌ز ده‌كه‌ن هاوپه‌یمانییان له‌گه‌ڵ ئه‌مریكادا توندوتۆڵتر بكه‌ن. به‌ڵام له‌سه‌ر ئه‌رزی‌ واقیع به‌ڕێوه‌بردنی‌ هاوسه‌نگی‌ هێز له‌ ئاسیا ئاسان نییه‌، ئیداره‌كه‌ی‌ دۆناڵد تره‌مپیش له‌و ئاسته‌دا نییه‌، هه‌ر هاوپه‌یمانییه‌كیش دژی‌ چین فشه‌ڵ ده‌بێت، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ یه‌كه‌م مه‌ودای‌ نێوانیان دووره‌‌و ئه‌مه‌ش وا ده‌كات هه‌ندێك له‌ وڵاتان خۆیان له‌ كێشه‌كان بدزنه‌وه‌، دووه‌م ئه‌و وڵاتانه‌ نایانه‌وێ په‌یوه‌ندی‌ ئابووری‌ خۆیان له‌گه‌ڵ چین بخه‌نه‌ مه‌ترسییه‌وه‌‌و سێیه‌میش هه‌ندێك له‌و وڵاتانه‌ له‌ نێوان خۆشیاندا ململانێیانه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ دۆخه‌كه‌ پێویستی‌ به‌ سه‌ركردایه‌تی‌ هاوپه‌یمانییه‌كی‌ وریا‌و لێهاتوو هه‌یه‌، ئه‌وه‌ش ئه‌مریكا ده‌توانێ دابینی‌ بكات ئه‌گه‌ر سه‌ركرده‌كانی‌ له‌ گرنگییه‌كه‌ی‌ تێبگه‌ن.
لێره‌دا نووسه‌ر ده‌ڵێ: به‌ داخه‌وه‌ كه‌ تره‌مپ هه‌موو شته‌كانی‌ به‌ هه‌ڵه‌ جێبه‌جێ كرد، له‌ رێكه‌وتنی‌ هاوبه‌شیی ئه‌مبه‌راوبه‌ری‌ زه‌ریای‌ ئارام كشایه‌وه‌، كه‌ هه‌ڵوێستی‌ ئه‌مریكای‌ پێ به‌هێز ده‌بوو له‌ ئاسیا، بیانووی‌ به‌ كۆریای‌ باشوور‌و ژاپۆن گرت له‌ رووی‌ بازرگانییه‌وه‌، له‌ كاتێكدا كه‌وته‌ كه‌وته‌ دڵداری‌‌و سه‌ره‌تاتكێیه‌كی‌ هه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ كۆریای‌ باكووردا، هه‌ر له‌ سه‌ره‌تای‌ ده‌ستبه‌كاربوونیه‌وه‌ له‌ په‌یوه‌ندییه‌كی‌ ته‌له‌فۆنیدا به‌ شێوه‌یه‌كی‌ ناخۆش قسه‌ی‌ له‌گه‌ڵ سه‌رۆك وه‌زیری‌ ئوسترالیا كرد‌و ئه‌وه‌ش بووه‌ هۆی‌ گرژبوونی‌ په‌یوه‌ندییه‌كانی‌ نێوان هه‌ردوو وڵات.
چین بۆی‌ گرنگ نییه‌ فراوانخوازی‌ له‌ ناوچه‌كه‌دا بكات، جگه‌ له‌و چه‌ند دوورگه‌ ده‌ستكرده‌ی‌ كه‌ خۆی‌ له‌ باشووری‌ ده‌ریای‌ چیندا دروستیان ده‌كات، چین ده‌یه‌وێ هه‌ژموون‌و باڵاده‌ستی‌ ته‌نیا له‌ ده‌وروبه‌ری‌ خۆیدا هه‌بێت. چین هێزێكی‌ گه‌وره‌یه‌ به‌ كۆمه‌ڵێك وڵات ده‌وره‌ دراوه‌ كه‌ به‌ ره‌سمی‌ له‌گه‌ڵ ئه‌مریكادا هاوپه‌یمانن، واته‌ ئه‌مریكا هه‌ر كاتێك بیه‌وێ ده‌توانێ هێزی‌ ده‌ریایی‌و ئاسمانی‌ له‌ نزیك چین بجووڵێنێت. ئه‌گه‌ر چین بیه‌وێ ئه‌مریكا له‌ ئاسیا ده‌ربكات، ئه‌وا له‌ رێگه‌ی‌ جه‌نگه‌وه‌ ناتوانێ به‌ڵكو ده‌بێ هێز‌و وڵاته‌كانی‌ تری‌ ئاسیا قه‌ناعه‌ت پێبكات به‌وه‌ی‌ كه‌ ئه‌مریكا لاواز بووه‌‌و جێگه‌ی‌ متمانه‌ نه‌ماوه‌. تا ئه‌م ساته‌وه‌خته‌ش هه‌ریه‌ك له‌ ترامپ‌و مایك بۆمبۆ یارمه‌تیده‌رن بۆ ئه‌وه‌ی‌ ئه‌و قسه‌یه‌ راست ده‌رچێت‌و ئه‌مریكا به‌ره‌و لاوازی‌ ببه‌ن.
له‌ كۆتاییدا نووسه‌ر هه‌ندێك ئه‌گه‌ری‌ تری‌ جێهێشتووه‌‌و به‌ وردی‌ باسی‌ نه‌كردووه‌ وه‌ك ئه‌گه‌ری‌ سه‌ركه‌وتنی‌ تاڵیبان له‌ ئه‌فغانستان‌و قه‌یرانی‌ په‌نابه‌ران‌و ئه‌گه‌ری‌ تێكچوونی‌ دیموگرافیا‌و قه‌یرانی‌ جه‌مسه‌رگیری‌ سیاسی‌ له‌ ئه‌مریكا، ره‌نگه‌ به‌ گشتی‌ وێنه‌كه‌ زۆر روون نه‌بێت، به‌ڵام كه‌ روون نه‌بوو مانای‌ ئه‌وه‌ نییه‌ گۆڕانكارییه‌كان روو ناده‌ن، ئه‌گه‌ر ئه‌و گۆڕانكارییه‌ پێشبینی‌ كراوانه‌ش روویان نه‌دا، ئه‌وا نووسه‌ره‌كه‌ی‌ هه‌ڵه‌یه‌‌و
هیچی‌ تر.

فۆرین پۆلیسی‌

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

״زامنكردنی مافەكانی گەلی كوردستان״

دوای دەستپێشخەرییەكەی كۆسرەت رەسوڵ عەلی جێگری سكرتێری گشتیی یەكێتیی نیشتمانیی ...