سەرەکی » دۆسێ » ئەمڕۆ و دوێنێی رۆژنامەنووسیی كوردی(1)

ئەمڕۆ و دوێنێی رۆژنامەنووسیی كوردی(1)

پەیڤێک

ئه‌و نووسینه‌ی مامۆستا محه‌مه‌دی مه‌لا كه‌ریم له‌ بنچینه‌دا بابه‌تی كۆڕێكه‌ رۆژی 16/3/1983 له‌ هه‌ولێر پێشكه‌شی كردووه‌. یه‌كێكه‌ له‌و نووسینه‌ ده‌گمه‌نانه‌ی له‌سه‌ر ئه‌زموونی رۆژنامه‌نووسی كوردی و ره‌وتی گه‌شه‌ و گرفته‌كانی به‌رده‌م نووسین و رووناكبیرییه‌ و رۆژنامه‌نووسانی به‌ سه‌لیقه‌یه‌ كه‌ تا ئه‌و رۆژه‌ به‌ ده‌ست گرفته‌كانی رۆژنامه‌گه‌ری كوردییه‌وه‌ گیری خواردبوو.
دوای چوار ده‌یه‌ به‌شێكی ئه‌و گرفتانه‌ له‌ رۆژنامه‌ی كوردیدا هه‌ر ماون. بۆ یادی كاكه‌ حه‌مه‌ و بیری تیژی له‌ ده‌ستیشانكردنی حاڵی رۆژنامه‌نووسی كوردیدا. پێمان خۆش بوو جارێكی تر بۆ خوێنه‌رانی بڵاوبكه‌ینه‌وه‌.

کوردستانی نوێ

محەمەدی مەلا كەریم

لەگەڵ ئەوەشدا كە ئەوانەی خەریكی توێژ هەڵدانەوە لە مێژووی پەیدابوون و گەشەكردنی ڕۆژنامەنووسین لە جیهاندا، بەڵگە و نیشانەی ئەوەیان بە خەیاڵی خۆیان دۆزیوەتەوە كە ڕۆژنامە لە دێر زەمانەوە لە جیهاندا بووە و نموونەی وا ئەخەنە بەردەست كەوا چەند سەد بەڵكو پتر لە هەزار ساڵ لەمەپێش لە چین یا لە دەوڵەتی ڕۆمان یا لە شوێنی تر جۆرە بڵاوكراوەی وا بووە دەنگوباسی دەوڵەت و فەرمان و قانوونەكانی میری یان تێدا نووسراوەتەوە و هەڵواسراوە بۆ ئەوەی خەڵك بی یانخوێننەوە و لێ یان ئاگادار بن و بە گوێرەیان بجووڵێنەوە، ئەم جۆرە بڵاوكراوانە ناوئەنێن ڕۆژنامە، ئەڵێم لەگەڵ ئەمەشدا ئەوەمان هەر بۆ ئەمێنێتەوە كە بڵێین ڕۆژنامە بەوجۆرەی ئەمڕۆ خەڵك لە مانای وشەی (ڕۆژنامە) ئەگەن، پێوەندی یەكی بەتینی بە داهاتنی چاپەوە هەیە و هەردووكیشیان پێوەندی یەكی پتەویان بە سەرهەڵدانی چەرخی ڕاپەڕین و پەیدابوونی بۆرژوای ئەورووپاوە هەیە و، بۆیە ئەبێ داهاتنی ڕۆژنامە، وەك داهاتنی چاپ، بە دیمەنێك لە دیمەنەكانی چەرخی شۆڕشی پیشەسازی واتە چەرخی دەست پێ كردنی هەرەس هێنانی دەرەبەگی و هاتنە كایەی سەرمایەداری دابنێین كە لە سەرەتادا لە ئەوروپاوە دەستی پێ كرد. بەڵێ ڕاستە چاپ لە سەرەتادا بۆ لەچاپدانی كتێب و بەتایبەتی كتێبی ئاینیی بەكارئەهات، بەڵام زۆریشی نەخایاند مەكینەی چاپی چاكتر و بەروبوو فرەتر لەوەی یەكەمجار، دروست كرا و بەهۆی ئەمەشەوە ڕێگا بۆ بیركردنەوە لە دەركردنی ڕۆژنامە كرایەوە كە بووبوو بە یەكێ لە پێویستی یەكانی چەرخی نوێ و، بەم جۆرە ڕۆژنامە لەم لاو لەولا وردە وردە سەری هەڵدا.

رۆژنامەگەری لە رۆژهەڵات دا
لە ڕیزی وڵاتانی جیهانی شۆڕشی پیشەسازیدا نە دەوڵەتی عوسمانی و نە ئێران كە كوردستانیان لە نێوان خۆیاندا كردبوو بە دوو كەرتی گەورە و بچووكەوە، ناویان نەبوو. ڕژێمی حوكمڕان لە هەركام لەم دوو وڵاتەدا ڕژێمێكی لەبارەی كۆمەڵایەتی یەوە دەرەبەگی و، لەبارەی ئایدیایی یەوە ئایینی بوو. هەركامیشیان بگری دەوڵەتێكی پاشكەوتوو و فرە نەتەوە و، لە ڕوویەكی كەشەوە خاوەنی سامانێكی لێشاو كردوو بوو كە سەرمایەدارییی چەرخی ئیمپریالیزمی ئەورووپا لیكاوی بە لالغاوەدا بۆ ئەهاتە خوار.
لە ئەنجامی وردە وردە كەوتنە بەر لێشاوی كومپانی یە مۆنۆپۆلی یەكانی ئەوروپا و گەشەكردنی ناكۆكیی چیناتیەتی و هەست بە ستەمی نەتەوەیی كردندا، كەم كەم لەم دوو وڵاتەشدا بزووتنەوەی نوێی نیشتمانی و نەتەوەیی پەیدابوو. بیری نوێی چەرخی شۆڕشی فەرەنسە وردە وردە لە هەزار ڕێوە خۆی گەیاندە مێشك و بیری وەچەیەكی تازە پێگەیشتووی ئەو كۆڕە كۆمەڵایەتی یانەی نەتەوە جیاجیاكانی ئەم دوو وڵاتە كە سوود و قازانجیان لەگەڵ شێوەی حوكمڕانی و فەرمانداریی پشت بە داو و دەزگای دەرەبەگی بەستوو ڕێك نەئەكەوت. ئەمانە بیریان لە پێكەوەنانی كۆڕ و كۆمەڵی سیاسی و ڕاگەیاندنی بیر و ڕای خۆیان بە جەماوەری خەڵك كردەوە.
ئەگەر ئەم ڕێبازە نوێ یە نەیتوانیبێ بە ئاسانی زووبەزوو بگاتە شاخەكانی كوردستان خۆی، خۆ هیچ نەبێ لە قۆناغی یەكەمدا كۆمەڵی لەو كوردانەی بۆ خوێندن چووبونە ئەستەمبووڵ یا بۆ هەر مەبەستێكی تری كۆمەڵایەتی پێوەندیان پێ یەوە پتەو بووە، زووتر لە هاووڵاتەكانی ناوەوەیان تونی یان بیری نوێ وەربگرن و ببن بە مەشخەڵ هەڵگری لەناو هاونیشتمانەكانیاندا.
لەم مەیدانە لە نێوان عەرەبی عێراق، بەڵكو هەموو عەرەب و تێكڕای كوردی عوسمانیدا ماوەیەكی ئەوەندە نەبوو. بە هاتنی مەدحەت پاشا بە والی یەتی بۆ سەر عیراق لە ساڵی 1869 دا یەكەمین ڕۆژنامەی عێراقی بە عەرەبی و توركی بە ناوی (زوراء) دەرچوو. بە داهاتنی ساڵی 1898 یش یەكەمین ڕۆژنامەی كوردی بە زمانی كوردی و توركی بە ناوی (كوردستان) لە ئەستەمووڵ دەرچوو. بۆیە ئەمڕۆ ڕۆژی 22 ی نیسانی هەموو ساڵێك لە ناو ڕۆشنبیرانی گەلی كورددا بە ڕۆژی ڕۆژنامەنووسیی كوردی دائەنرێ.
لەو ڕۆژەوە تا ئێستا بەیناوبەینێكی كەم نەبێ كە لەبەر هەندێ بار و دۆخی تایبەتی ڕۆژنامەی تێدا دەرنەچوە، لە تێكڕای كوردستاندا، لەم بەشی ئەو یا لەو بەشی، ڕۆژنامە و گۆڤار هەر بووە و شان بە شانی هەموو هۆكانی تری خزمەتی گەل و ڕۆشن كردنەوەی بیری جەماوەر و پیشاندانی ڕێگای ڕاست بۆ دابین كردنی ئازادی و بەختەوەری لە خەباتدا بووە.
مەبەستی دیاری كراوی ئەم باسەی، ئەمڕۆ من لێرەدا پێشكەشتانی ئەكەم، وەك نەقابەی ڕۆژنامەنووسانی عێراق، لقی ناوچەی ئۆتۆنۆمی دەست نیشانی كردووە، دەرخستنی باری لەمەوپێش و ئەمڕۆی ڕۆژنامەی كوردی و بەراوردكردنی ئەم بارەیە لەم دوو چەرخ و قۆناغەدا.
لەبەرئەوە ئەبێ پێشەكی شتێ لەبارەی تێكڕای ڕۆژنامەوە وەك بابەت و فۆرم لە جیهانی ئەمڕۆدا باس بكەین، ئەوجا بێینە سەر ڕۆژنامەی كوردی و بزانین بەم پێ یە لەم دوو ڕووەوە لە چیدا بووە و ئێستا گەیشتووەتە كوێ؟

بابەت و فۆڕمی رۆژنامەی مۆدێرن
ئەمڕۆ هەر ڕۆژنامەیەك ئەگرین، بە پێی قەوارەی خۆی لەگەلێ جۆر و بابەتی تێدایە: دەنگوباسی جیهان، دەنگوباسی ناوچە، دەنگوباسی ناوخۆ، لێكۆڵینەوەی باری سیاسی و كۆمەڵایەتی و ئابووریی جیهان و ناوچە و ناوخۆ لەگەڵ قورسایی خستنێكی تایبەتیی هەر ڕۆژنامەیەك بەسەر ئەو جۆرە هەواڵانە و هەواڵی ئەو شوێنانە كە سوودی دەزگای بەڕێوەبەری ڕۆژنامەكەیان پتر پێوە بەستراوە، گێڕانەوەی سیاسی یەكانی جیهان و بە تایبەتی ڕۆژنامەكان لەبارەی بایەخدارترین بابەتەكانی ڕۆژەوە، بابەتی كولتوور و ئەدەب و هونەر و زانست، كاروباری مناڵان و ئافرەتان و لاوان و قوتابی یان، نەقابەكانی كرێكاران، وەرزش، دەنگوباسی ناسیاسی، هەواڵی سەیر و سەمەرە، بەرنامەی ڕادیۆ و تەلەفزیۆن، جاڕی كەلوپەلی فرۆتەنی و هەواڵی تری تایبەتی كە خاوەنەكانیان مەبەستیانە خوێندەواران پێیان بزانن، بابەتی بێ تاقەتی وەك شەوچەرەی كولتووری.

جیاوازی رۆژنامەگەری لە نێوان وڵاتانی سۆسیالیستی و سەرمایەداری
لە مەیدانی جیاوازیی ڕۆژنامەدا لە یەكدی لەناو خۆیاندا، ئەبێ پەنجە بۆ جیاوازیی تێكڕای ڕۆژنامەی وڵاتانی سەرمایەداری و سۆشیالیستی لە یەكتر ڕاكێشن. لە ناو ڕۆژنامەكانی وڵاتانی سەرمایەداریشدا ئەبێ ئەوە بڵێین كە ڕۆژنامە كۆمۆنیستی یەكانی ئەم وڵاتانە تێكڕا شێوەیەكی تایبەتی یان هەیە كە لەپاڵ ڕاگیركردنی كاكڵە ئایدیایی یەكەیاندا فۆرمی گشتیی ڕۆژنامەی وڵاتانی سەرمایەداری یان تێدا پارێزراوە. كە دێشینە سەر جیاوازی یەكانی تێكڕای ڕۆژنامەی وڵاتانی سەرمایەداری و سۆشیالیستی لە یەك ئەوەی بە ئاسانی ئەتوانرێ دەست نیشان بكرێ، یەك ڕایی هەموو ڕۆژنامەكانی هەر وڵاتێكی سوشیالیستی یە بە تایبەتی لە بابەتە بەبایەخەكاندا، خۆقورس گرتنە لە ئاست هەندێ بابەتی وا كە لە ڕووی پەروەردەكردنی گیانی مرۆوە لای باری سەرنجی سۆشیالیستی، وەك شتێكی جوزئی، ئەوەندەی بایەخ نی یە با ئەگەر بڵاویش بكرێتەوە سەرنجی خەڵكێكی فراوان ڕاكێشێ، پەلەنەكردن بۆ ڕادەربڕین بەرابەر بەو ڕووداوە گەورانەی ڕووئەدەن و حوكم لەسەردانیان پێویستی بە هەڵسەنگاندنی هەموو سەرێكیانە، دەرنەبڕینی هەواڵی تاوان و ڕووداوی كۆمەڵایەتی سەیر و سەمەرە. بەرابەر بەمە ڕۆژنامەی وڵاتی سەرمایەداری، یا وردتر بڵێین ڕۆژنامەی بۆرژوازی لە وڵاتێكدا كە لەژێر سیستمێكی فەرمانڕەوایی دیموكراتی بۆرژوازیدا بێ، بە مەیدان دانی تا ڕادەیەكی زۆری پیشاندانی بیر و ڕای جیاواز، بڵاوكردنەوەی هەر جۆرە بابەتێ كە خوێندەوار زۆرتر ڕابكێشێ بۆ كڕینی ڕۆژنامە كە بێ گوێ دانە ئەوە سوودی ئەو بابەتانە بۆ كۆمەڵ و جەماوەر چەندە _ شەقڵی ڕێبازی خۆی دیاری ئەكا.
لێرەدا ئەبێ ئەوە بڵێم ئەم جیاوازی یەی ڕۆژنامەی وڵاتانی سەرمایەداری و سۆشیالیستی، ئەگەر وردبینەوە، بە نیشانەی ئەوە دانانرێ كە ڕۆژنامەی بۆرژوازی بیری ئازادە و ڕۆژنامەی سۆشیالیستی بە پێچەوانەوە. لەوانەیە بووترێ لەولا تاڕادەیەك بەر بەرەڵڵایی و لەم لا تا ڕادەیەك تەسك كردنەوەی مەیدانی دەربڕینی بیر بەرچاو ئەكەوێ، بەڵام مەسەلەكە لە بنەڕەتا ئەگەڕێتەوە بۆ ئەوە كە ڕۆژنامەی بۆرژوا هەرچەند ئازادانە ڕادەرببڕێ، ئازادی یەكەی بۆ ئەوەیە سوودی سیستێمی سەرمایەداریی چاكتر پێ بپارێزێ و لای وایە ئەو ڕایەی ئەو پەسەندی ئەكا سوودی چاكتری چینی بۆرژوای پێ دابین ئەكرێ.
سەرەڕای ئەوە ئەم ئازادی یە هی ئەو خۆی نی یە دابێتی، كۆمەڵانی گەل بە خەباتی سەختی ساڵەهای لە شۆڕشی پیشەسازی یەوە تا ئەمڕۆیان دەستیان خستووە و ئەمڕۆ 90% ی بەری ئەو خەباتە بە حوكمی واقیعی چینایەتی ناو كۆمەڵگای سەرمایەداری بۆ بۆرژواكان خۆیان و بۆ ئەوانەیە بیروباوەڕی ئەوان هەڵ ئەگرن و تەنها 10% ی بۆ چینی كرێكار و گەلی ڕەنجكێشە كە بە حوكمی نەدارایی هۆیەكانی هێنانە بەرهەم و نەدارایی هۆیەكانی ڕاگەیاندن و ئازادی یەكەیان تەنها وەك شتێكی دەمی و خەیاڵی ئەمێنێتەوە و بە هیچ كلۆجێ لەگەڵ ئازادیی بۆرژوازی یەكان بەراورد ناكرێ. بەڵام لە وڵاتی سۆشیتالیستیدا چینی كرێكار و گەل خاوەنی هەموو شتێكە، هەرچەند لێرە و لەوێ، لە مەیدانی پراكتیكا هەڵە یا دەست درێژی ڕووبدا، با توێژاڵێكی بیرۆكرات بەسەر ڕووی حوكمڕانی یەوە پەیدا ببێ و ناووبانگی دەسەڵاتی گەل ناشیرین بكا.
لەمەش بەولاوە ڕۆژنامەی وڵاتی سۆشیالیستی بە حوكمی ئەوەی لەلایەن دەوڵەت و حیزب و ڕێكخراوەكانی جەماوەرەوە بەڕێوەئەبرێ، لە سیاسەتی وڵات جوێ ناكرێتەوە، بەڵام ڕۆژنامەی بۆرژوازی هەردەم ئەتوانێ، وەك بەشێكی بڕگەی سەرمایەداری، لە ئاست لێ پرسینەوەی سیاسی و ئەخلاقی شان هەڵتەكێنێ و سەنگ و قورسی یەك بۆ قسەی خۆی دانەنێ. بە واتەیەكی تر ڕۆژنامەی سۆشیالیستی لە یەك ڕێگاوە داكۆكی لە قازانجی چینی حوكمڕان ئەكا، لەبەرئەوە یەك شاڕێی هەیە بۆ دەربڕینی بیر بەڵام ڕۆژنامەی بۆرژوازی بە حوكمی ئەوەی لەناو كۆمەڵدا دەیان كەڕەت لە بیر و دەسەڵاتی سۆشیالیزمی تازە هاتووە دنیا ڕیشە داكوتاوترە و ، ڕێگای زۆری هەیە پەلیان لێوە ئەهاوێ بۆ ناو كۆمەڵ، ڕێگای دەربڕینی بیریشی زۆرە و ئەوەی لا مەبەستە كە لە دوا لێكدانەوەدا هەموو ڕێگاكان بۆ (بانە) بچن و زەرەرێ بە پەزەكانی سەرمایەداری نەگا.
جیاوازی یەكی تری ڕۆژنامەی وڵاتانی بۆرژوا و وڵاتانی سۆشیالیستی لە سەرچاوەی دارایی ڕۆژنامەدایە كە دەورێكی زۆری لە دیاری كردنی ڕێبازی سیاسیی ڕۆژنامەدا هەیە. لە وڵاتانی سەرمایەداریدا ڕۆژنامە هیی كومپانی یا هی تاكە كەسە. تەنانەت ڕۆژنامە كۆمۆنیستی یەكانیش لەم وڵاتانەدا، بە حوكمی ڕژێمی ئابووریی وڵات، ئەو دەزگایانەی دەریان ئەكەن لەناو خۆیاندا كومپانی یەكی قانوونی یان بۆ موڵكیەتی ڕۆژنامەكە پێكەوەناوە. لە وڵاتە سەرمایەداری یەكاندا گەلێ كۆمپانیی گەورەی وا هەیە یەكی چەند ڕۆژنامە و گۆڤار بە ملیۆنەها دانە بڵاوئەكەنەوە و بەم جۆرە دەستیان بەسەر دیاری كردنی ڕێبازی بیری ڕای گشتیدا گرتووە و بە ڕێگای سوودی سەرمایەداریدا ڕێ بە دێ ییی ئەكەن و ئەگەر ڕۆژنامەیەكی پێچەوانەشیان ڕاست بێتەوە، لەبەر كەم دەسەڵاتی دەنگی ئەوەندە كزە لە چوارچێوەی بەشێكی كەمی كۆمەڵدا نەبێ كەس گوێی لێ نی یە. لە وڵاتی سۆشیالیستیدا ڕۆژنامە هەمووی هی دەوڵەت و چینی حوكمڕان و حیزب و ڕێكخراوە كۆمەڵایەتی یەكانیەتی. دوو چینی چەوسێنەوە و چەوساوەش نی یە، تا ئەو دەسەڵاتە ببێبە هۆی دەم كوت كردنی چینی چەوساوە،لەبەر ئەوە پێكەوەنانی ڕای گشتی هەر بۆ سوودی ڕای گشتی خۆی و بۆ سودی سۆشیالیزمە.
ڕۆژنامەكانی جیهان ئەمڕۆ هەموو هەوڵی ئەوە ئەدەن هەریەكە بە گوێرەی دەستەڵاتی خۆی و شوێنی لە كۆمەڵدا و شوێنی وڵاتەكەی لە مەیدانی جیهانیدا باشتر بتوانن لە ئەمڕۆو سبەینێ پێوەندی نێوان دەوڵەتان بكۆڵنەوە و پێشبینی وردتر و باشتر پێشكەش بكەن، بۆ ئەوەی بتوانن هەریەكە بەپێی سوودی سیاسی خۆیان باشتر جڵەوی كاری دواڕۆژ بەلای خۆیاندا وەرسووڕێنن. هەوڵ ئەدەن لە هەر مەیدانێكا كارامەترین كەس لە خۆیان كۆبكەنەوە. بە تایبەتی ڕۆژنامە بۆرژواكان كە ئەبینن لە هەموولایەك ئاگری خەبات لە دژی ئەمپریالیزم و خوێن مژین و لە پێناوی ئازادیی سیاسی و ئابووریی گەلانا زیاتر گڕئەستێنێ، ئەیانەوێ باشتر پەنجە بخەنە ناو كون و كەلەبەرەكانی سیاسەتی دەوڵەتان و، زۆریان بۆ خۆیان بوون بە دەزگایەك لەو دەزگایانەی لە بەڕێوەبردنی كاروباری وڵات یا ناوچە و بەڵكو جیهانیشدا جێ پەنجەیان دیارە.

رۆژنامەی حیزبی
ڕۆژنامەی حیزبە سیاسی یەكانیش لەو وڵاتانەدا كە كێشەی حیزبی یان تیایە و كۆمەڵ لە چەند چینی جیاواز پێكهاتووە و، هەر چینە حیزبێك یان زیاتری هەیە، بە گوێرەی دەستەبەندیی سوودی كۆمەڵایەتی لەناو چینەكەدا، هۆیەكی گەورەی گەیاندنی بیر و ڕای حیزبەكان بە جەماوەر. ئەمڕۆ هیچ حیزبێك نی یە لە جیهاندا بتوانێ بێ لای كەمی ڕۆژنامەیەك بژی كە بیروڕای بە جەماوەر بگەیەنێ و پڕۆپاگەندەی بۆ بكا لەناویاندا و شەڕی دوژمنی لێ دووربخاتەوە. بۆیە ئەبینین لە هەموو ئەو وڵاتانەدا كە ئازادی یە دیموكراتی یەكانیان تێدا پێ شێل كراوە، حیزبەكان هەوڵ ئەدەن بڵاوكراوەی نهێنی یان ببێ و ، تەنانەت هۆی ڕاگەیاندنی لە ڕۆژنامە بە دەست و بردتریش وەك ئێسگەی ڕادیۆ و شریتی كاسێت و شتی وا ناتوانێ جێگەی ڕۆژنامە بگرێتەوە، چونكە ڕۆژنامە وەك دەكومێنتێكی هەڵگیراو لە فەوتان نایێ و نكووڵیشی لێ ناكرێ و خاوەنەكەی ناتوانێ بڵێ فڵانە هەڵوێستم نەبوە مادەم خستبێتیە سەر لاپەڕەی قاقەز.

کێشە تەکنییەکانی رۆژنامەی کوردی لە ساڵانی پێشوودا
لە ڕووی تەكنیكیشەوە ئەوەی سی ساڵ لەمەپێش لەم عێراقی ئێمەدا ڕۆژنامەی خوێندبێتەوە و ئێستاش مابێ، ئەزانێ چ جۆرە جیاوازی یەك لە نێوان ڕۆژنامەی ئەوسا و ئێستادا پەیدابووە. جاران وتارەكانی ڕۆژنامە بە پیتی تاك ڕێك ئەخران. وێنە یا هەر نەبوو یان ئەبوو لە كارگەكانی زەنكۆگرافدا بكرایە بە كلیشە. مانشێت نەبوو، بۆ دەرخستنی هەواڵێكی بایەخدار یان دروشمێكی زۆر مەبەست هەر پیتی گەورە هەبوو بەفریادا بگا. پاشان وای لێ هات خۆش نووسێك هەواڵەكە یان دروشمەكەی ئەنووسی و یەكێكی تر لەسەر ماددەیەكی وەك پلاستیك دای ئەناو بە كاربۆن ئەینووسی یەوە و ئەوجا دەوروبەرەكەی ئەتاشی تا وێنەی خەتی خۆش نووسەكە وەك پیتی درشتی قوڕقوشمی لێ دەرئەچوو و ئەیانخستە ناو مەكینەی چاپەوە. هەنگاوێكی تر بەرەوپێش چووین خەتی خۆش نووسەكەمان ئەبردە زەنكۆگراف و ئەمان كرد بە كلیشە. لەبەرئەوە لەو سەردەمەدا ڕۆژنامە لە 4 لاپەڕە و زۆر خۆی بكوشتایە لە 8 لاپەڕە تێ نەئەپەڕی. لەبارەی ژمارەوە ئەگەر زۆری لێ دەربچوایە بەحاڵ ئەیگەیاندە 10 هەزار ژمارە.
تەنها پاش شۆڕشی 14ی تەمووز و هەر بەش بە حاڵی یەكێ لە ڕۆژنامە هەرە بەبرەوەكانی ئەو سەردەمە توانی بیگەیەنێتە 20 هەزار و هەندێ جاریش لێی تێپەڕێنێ. ئەمە هەمووی بەهۆی نەبوونی خوێندەواری ڕۆژنامەخوێنەوە نەبوو، بەڵكو هیی ئەوەش بوو تەكنیكی چاپ لە عێراقدا پاشكەوتوو بوو. ڕۆژنامە بۆ ڕۆژی دووهەمی دەرچوونی ئەگەیشتە مەركەزی لیواكان. مەگەر هەرە نزیكەكانیان لە بەغداوە لە یەكەم ڕۆژدا پێیان بگەیشتایە. بۆ هەواڵ وەرگرتنیش ئەبوو ڕۆژنامەنووسێك بەدیار ڕادیۆوە دانیشتایە لێی وەرگرتایە. زۆر لە ئێسگە گەورەكان بەرنامەیەكیان بڵاو ئەكردەوە لەو بەرنامەیەدا هەواڵیان بە ئاستەم ئەخوێندەوە تا ڕۆژنامەنووس بتوانێ پیادا بگاو بینووسیتەوە. پاشان ڕیكۆردەر داهات كە هەواڵی لەسەر شربت پێ تۆمار ئەكرا و لێ ئەدرایەوە و لەبەری ئەنووسرایەوە. پەیامنێری شاران ئەبوو خۆی بێت هەواڵەكانی بێنێ یا بە یەكێكی متمانە پێ كراودا بینێرێ.

گەشەسەندنی تەکنیکی رۆژنامەگەری لە عیراق
هەرچەند عێراقی ئێمە هێشتا لەم مەیدانەدا زۆر هەنگاو لەدوای وڵاتە پێشكەوتووەكانەوەیە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا لەچاو ڕابووردوودا شتی زۆر گەورە كراوە. ئەمڕۆ پیت ڕیكخستن نەماوە، بەڵكو لە زۆر ڕۆژنامەدا داڕشتنی دێڕی قۆڕقوشمیش نەماوە. ئێستا دێڕ بە شێوەی ئەلكترۆنی ئەنووسرێ و چاپە هەمووی بە فلیم بۆ كردن و پلێتە دروست كردن و بە شێوەی ئۆفسێت تەواو ئەكرێ كە لە توانادا هەیە لە چەند دەقیقەیەكدا هەزاران دانە بە چەند ڕەنگ بهێنرێتە بەرهەم. ئەمڕۆ لە هەر ڕۆژنامەیەكی بایەخدار ئامێری تایبەتیی وا هەیە هەواڵی لە ئاژانسەكانی دەنگوباسی ناوخۆ و دەرەوە پێ وەرئەگیرێ و هەر بەو ئامێرەش ئەنووسرێتەوە و ئەدرێتە دەستی ڕۆژنامەنووس بەپێی سیاسەتی ڕۆژنامەكەی دەسكاریی تێدا بكا و ئامادەی بكا بۆ بڵاوكردنەوە. نەك هەر هەواڵ، بەڵكو وێنەش هەر بەم چەشنە بە ئامێری تایبەتی لە وڵاتانی دوورەوە وەرئەگیرێ و ئەگاتە سەر لاپەڕەی ڕۆژنامە. بۆ دەست خستنی هەواڵ و وێنە لە ئاژانسەكانەوە ئەبێ ڕۆژنامە ببێ بە ئابوونە و ساڵی بۆ ئەم مەبەستە پارەیەكی زۆر بەو ئاژانسانە بدا.
بەڵام ئەمەی كە وتمان، نە ئەوەی لەمەپێشی و نە ئەوەی ئێستای، ڕۆژنامەی كوردی ناگرێتەوە، ئەوەیش لەبەر هۆیەكی زۆر سادە و ئاسان كە ئەوەتە لە جێگیربوونی حوكوومەتی خۆماڵی یەوە لە عیراقدا تا شۆڕشی 14ی تەمووز ڕۆژنامەی سیاسیمان نەبوەو، لەوەپاشیش جارجارێ كە بووە هەرگیز لە ئاستی ئەوەدا نەبووە بیر لەم شتانە بكاتەوە كە بۆ ڕۆژنامەیەكی لات بە خۆراكی خواپێداوان دائەنرێ. تەنانەت (هاوكاری) یە دەوڵەتی یەكەی ئێستایشمان هەر ئەوەندەی لە تەكنیكی نوێ پێ بڕاوە كە بە ئۆفسێت لە چاپ ئەدرێ.

بڵاوکردنەوەی بیری نەتەوایەتیی
لە جیهانێكدا كە سەربەندی هەمووشتێكی لە هەموولایەكدا تێدا ئەچێتەوە سەر سیاسەت و سیاسەتیش لە هەموولایەك بریتی یە لە كێشە لەسەر فەرمانڕەوایی لەنێوان هێزە دژبەیەكەكاندا، چ لە ناوخۆ و چ لە دەرەوە و چ لە مەیدانی شەڕی دەستەویەخە یا شەڕە بیر یا شەڕی سوود و قازانجی تایبەتیدا، بەڵێ لە جیهانێكی وادا ناتوانین حوكمی موتڵەقی پێشكەوتن یا پاشكەوتن بەسەر هەموو شتێكدا بدەین. ڕۆژنامەی كوردی لە كۆنەوە تا ئەمڕۆ كە مەیدانی قسە لێ كردنی ئەم دانیشتنەمانە، یەكەم هەنگاوی كە بە دوو پێی باریك و لاوازی ڕۆژنامەی (كوردستان) ی میقداد مەدحەت بەدرخان نای، بەرەو ئامانجی (( وریاكردنەوەی كوردان و هاندانیان بۆ ئارەزووی پیشەسازی)) نای. مەعنای ئەمە لە زمانی لێكۆڵینەوەدا واتە گەڕان بەدوای دۆزینەوە و وەرگرتنەوەی مافی میللیدا پاش ساڵەهای دوور و درێژی دیلی و نووستن و بێ ئاگایی و، ڕزگاربوون لە داوی دەرەبەگی و چوونە چەرخی سەرمایەداری یەوە كە بەش بە حاڵی ئەوڕۆژەی كوردستان و هەموو وڵاتانی ڕۆژهەڵات هەنگاوێكی پێشكەوتوو بوو. لەو ڕۆژەوەتا ئەمڕۆ ئامانجی ڕۆژنامەی كوردی تێكڕا لەم چوارچێوە پێشكەوتووە دەرنەچوە. بەڵێ وابووە داگیركەرێك یا حوكوومەتێكی كۆنەپەرست و دوژمن بە گەل ڕۆژنامەیەكی بۆ سوودی خۆی بە كوردی دەركردووە، بەڵام ئەویش هەر ناچار بووە لە بەرگێكی پێشكەوتنخوازی یا كوردایەتیدا بۆ ئامانجە كۆنەپەرستانەكەی خۆی تێ بكۆشێ. ئەم ڕاستی یە نەك هەر لە ڕۆژنامەیەكی وەك (( تێگەیشتنی ڕاستی)) دا دەرئەكەوێ كە لە بارو دۆخێكا دەرچوو كوردستان ئەوەندە پاشكەوتوو بوو هەرجۆرە گۆڕانێك ڕووی بدایە ئەبوو بە ناچاری سەرێكی پێشكەوتووی ئاشكراشی هەبێ، بەڵكو تەنانەت لە بەناو (كوردستان)ە كەی حەمەڕەزا شای ئێران و لە (پەیام) ەكەی باڵیۆزخانەی ئەمریكاشدا لە بەغدا، بە زەقی دەرئەكەوێ. بەڵام بەرانبەر بەمە ڕۆشنبیرانی دڵسۆزی كوردیش پلانی خۆیان بووە و زۆر جار خۆیان گەیاندووەتە ئەوجۆرە ڕۆژنامانەش و بۆ سوودی گەلەكەیان با تەنها لە مەیدانی زیندووكردنەوەی زمان و ئەدەب و مێژوویشدا بێ بەكاریان هێناون. ئەم ڕاستی یەش هەروەها لەو ڕۆژنامانەدا كە ناوم هێنان و لە ڕۆژنامە و گۆڤاری تریشدا دیاری هەر داوە.

ئامانجەکانی رۆژنامەی کوردستان
دەوری ڕۆژنامەی كوردی لە ڕۆشن كردنەوەی ڕێگای سیاسیی نەتەوەی كورددا بەدرێژایی مێژوو، شایانی بایەخ پێدان و توێژ لێ هەڵدانەوەو لێكۆڵینەوەیە. یەكەم ڕۆژنامەی كوردی، (كوردستان)، بێ ئەوەی كە خۆی مەبەستی بووبێ و دەركی پێ كردبێ، بە دەرچوونی لە قاهیرە، دوو نیشانەی گەورەی لە ڕێگای نەتەوەی كورد دانا ئەو دوو نیشانەیەی لەبەرچاو بێ ونیان نەكا، بە بۆچوونی من، باشتر و ڕوونتر ڕێگای پاشەڕۆژی پێ دیاری ئەكرێ. ئەو دوو نیشانەیەش یەكەم بایەخی ئازادی یە دیموكراتی یەكانە لە گەشەكردنی گەلدا و، دووهەمیش یەكێتیی خەباتی گەلانی هاوئامانجە بۆ گەیشتنیان بە ئامانجیان. كە بیر لە دەركردنی (كوردستان) كرایەوە وڵاتانی عوسمانی لەژێر باری قورسی حوكمی ملهوڕانە و خودسەرانەی عەبدولحەمیددا بوون. مەیدانی دەربڕینی دەنگێكی ئازاد لە سەرانسەری وڵاتی عوسمانیدا نەبوو. بۆیە میقداد مەدحەت بەدرخان پەنای بردە بەر قاهیرە كە ئەو سەردەمە جەردەیەك تیشكی ئازادیی بیری لە ئەورووپاوە گەیشتبوویەو لەژێر دەستی عوسمانی دەرچووبوو، هەرچەند خۆیشی نیمچە موستەعمەرەی وڵاتە ئەمپریالیستیەكانی ئەورووپا بوو. ئەمە دەرزی یەكەم بوو بۆ كورد لە بابەتی بایەخی ئازادیی دیموكراتیدا بۆ گەل.

رۆڵی رۆژنامەی کوردی لە بەهێزکردنی دۆستایەتی کورد و عەرەبدا
نیشانەی دووهەمیش ئەوەیە عەرەب و كورد تێكڕا لەو گەلانە بوون كە لەژێر باری جەور و ستەمی عوسمانیدا ئەیان ناڵاند. باوەش كردنەوەی قاهیرەی عەرەب بۆ ڕۆژنامەیەكی كوردی، هەم نیشانەیەكی تری یەكێتیی خەباتی گەلانی بەش خوراو و، هەم هەنگاوی یەكەمە بە ڕێگای دانانی بناغەی كۆشكی پتەوی برایەتیی گەلانی عەرەب و كورددا لە خەباتدا لە دژی ئیمپریالیزم و كۆنەپەرستیی ناوخۆ كە ئێستاش بەش بە حاڵی ئێمەی كورد و عەرەب لە عێراقدا، وەك چۆن بە درێژایی ساڵانی خەباتمان بۆ ئازادی و دیموكراسی و پێشكەوتنی كۆمەڵایەتی یش وابووە، هەر مەرجێكی گەورەی سەركەوتنی هەردولامانە. هەر لە بەر ڕووناكیی ئەو تەجرەبەیە و بەهۆی ئەو دەورە پڕ شانازی یەوە كە پێشەنگانی بزووتنەوەی نیشتمانی و دیموكراتی لە عێراقدا دیویانە بۆ زاخاودانەوەی بیری جەماوەری عەرەب و كوردی عێراق بە بایەخی برایەتی و یەكێتیی خەبات، لە دابین كردنی سەركەوتنی یەكجاریی گەل و گەیشتنیدا بە هەموو ئامانجەكانی، ڕۆژنامەی كوردی یش، بە نهێنی و بە ئاشكرایانەوە، بە تایبەتی نهێنی یەكانیان، هەمیشە كەم و زۆر دروشمی برایەتیی كورد و عەرەب و یەكێتیی خەباتیان هەڵگرتووە و، ئەمەی كە ئەمڕۆ ئەیبینین كەوا ئەم دوو گەلە لەگەڵ ئەو هەموو تاڵی و سوێری یەش كە لە ژیانی سیاسی خۆیاندا دیویانە، وەك گەل و وەك جەماوەر، نەكەوتونەتە سەر لاڕێی شۆڤێنیەتی و دوورەپەرێزی لە یەك و ئەوانەی كە ئاگری كینەی نەتەوەیی یان لە نێوان عەرەب و كورددا تیژ كردووە، هەمیشە لەبەر چاوی جەماوەری فراوانی گەلدا وەك كۆمەڵێكی سەرلێ شێوێن تەماشا كراون. بەڵێ ئەم دیاردە گرانبەهایەی باوەڕ بە برایەتیی عەرەب و كوردە كە ئەمڕۆش لەناو جەماوەردا بە باشی هەستی پێ ئەكەین، یەكێكە لە ئەنجامە بەنرخەكانی كاری گەلێ لاو دەزگاو لە ڕێزی پێشەوەیانەوە ڕۆژنامەی تێكۆشەری كوردی.

رۆژنامەی کوردی لەسەدەی بیستەمدا
هەروەك (كوردستان) لەسەردەمی خۆیدا، لە ماوەی بزووتنەوەی سمكۆشدا ڕۆژنامەی (ڕۆژی كورد)، لە ماوەی حوكمڕانی و خەباتی شێخ مەحمووددا (بانگی کوردستان ) و( رۆژی کوردستان) و ( بانگی حەق) و ( ئومێدی ئیستیقلال) و، لە سەردەمی كۆمەڵە و كۆماری مەهاباددا (كوردستان) و دەستەخوشكەكانی و، لە چەرخی پاشایەتیی عێراقدا (نزار) و پاش شۆڕشی تەمووز ( ئازادی) و (خەبات) و (كوردستان) و (ڕای گەل) و (ڕۆژی نوێ) و لە 1967 ەوە (برایەتی) وەك ڕۆژنامەی سیاسی، هەموو پێشەنگ و پێشەوای خەباتی گەلی كورد و ڕوون كەرەوەی ڕێگای بوون. ئەمە جگە لەو هەموو گۆڤار و ڕۆژنامە ئەدەبی و گشتی و كۆمەڵایەتی یانەی كە لە مەیدانی ئەدەب و زمان و كۆمەڵایەتی و پێشكەوتنی شارستانەتیدا دەوریان لە دەوری سیاسی ئەو ڕۆژنامە سیاسی یانە كەمتر نەبوە كە بە درێژایی ئەم نزیكەی 90 ساڵە دەرچوون. بەڵكو لە مێژوی ڕۆژنامەنووسیی كوردیدا كە بە هۆی بارودۆخی وڵاتەوە زۆربەی وەخت مەیدانی دەركردنی ڕۆژنامەی سیاسی كوردی نەدراوە، زۆر جار ڕێ كەوتووە ڕۆشنبیرانی كورد ڕۆژنامەی ئەدەبی و كۆمەڵایەتی یان لە ڕاستیدا كردووە بە ڕۆژنامەی سیاسی و بەشی زۆری ئەو ئەركە سیاسی یانەیان پێ بینیون كە بە ڕۆژنامەی سیاسی ئەبینرێن. (گەلاوێژ)ی ساڵانی 1939- 1949، (ژین)ی ساڵانی 1953- 1954 و (بیری نوێ) ی ساڵانی 1972- 1979 و (هاوكاری)ی ئەم دوازدە- سیانزە ساڵەی دوایی، نموونەیەكی ئاشكرای ئەمەن و، ئەم ڕۆژنامانە و گەلێكی تر دەورێكی باڵایان لەم مەیدانەدا بووە. لەگەڵ ئەوەشدا كە تا شۆڕشی 14ی تەمووزی 1958 ئەو وڵاتانەی كە یەكی بەشێكی كوردستانیان بەركەوتووە زیاتر لە ڕووی سیاسەتەوە دۆست و هاوڕێ و هاوبیری یەك بوون، هەرگیز مەیدانی ئەوەیان نەداوە ئەو یەكێتی و دۆستی و هاوپەیمانەتی یەیان بگاتە ئەو ئەنجامەش كە تەگەرەكانی ڕێی پێوەندی نێوان بەشەكانی كوردستان سووك ببێ، چونكە نەیانوستووە كوردی ئەم بەشانە پێوەندیان بەیەكەوە ببێ، بەڵام هێشتا هەر كەم تا زۆر ڕۆژنامەیەك لە هەرلایەكیان دەرچووبێ، گەیشتووەتە ئەو لاكانیش. بەم جۆرە (هاوار)ی كوردەكانی سووریا ئەگەیشتە عێراق و توركیا و تیشكی (گەلاوێژ)ی لە عێراق هەڵاتوویش ئەیدا لە ئێران و سووریا و، بە تایبەتی (كوردستان)ی مەهاباد و دەستە خوشكەكانی بە شێوەیەكی ڕێكوپێك و بێ ئەوەی داوای ڤیزە لە كاربەدەستانی توركیا و عێراق و سووریا بكەن لە سنوور ئەپەڕینەوە و مژدەی بەیانی نوێی كوردی ئەودیویان بۆ برایانی نزیك و دوور ئەبرد. بەم جۆرە ڕۆژنامەی كوردی دەورێكی باڵای لە وریاكردنەوەی گەلی كورد و بە تایبەتی لە بەیەك ناساندنی ڕۆشنبیران و خوێندەوارانی _ سەرانسەری ناوچەكانی كوردستاندا بە یەكتر بینیوە.

گرفتەکانی رۆژنامەگەری کوردی لەسەدەی نوێدا
پێشتر وتمان تا ئەم چەند ساڵەی دوایی مەیدانی قسە لە پێش خستنی تەكنیكی ڕۆژنامەنووسی نەبوو لە عێراقدا، نەك هەر بەش بە حاڵی ڕۆژنامەی كوردی، بەڵكو بۆ ڕۆژنامەی عەرەبی یش، بەڵام باری سەرشانی ڕۆژنامەی كوردی لەم مەیدانەشدا گەڵی قورستربووە سەرەڕای ئەوە كە كورد نەیتوانیبوو ئەو ئەندازە ئازادی یە بۆ خۆی داسەپێنێ كە بۆ عەرەب لوابوو دایسەپێنن، گەلێ گیروگرفتی گەورەی تریش لە مەیدانا بوو. بۆ نموونە ڕۆژنامەی كوردی تێكڕا یا پیتی دەست نەئەكەوت یا كرێكاری كورد نەبوو پیتەكانی بچنێ، یا بابەتی وای بۆ نەئەهات كە بە بێ دەستكاری و داڕشتنەوە و هەر هیچ نەبێ بە بێ سەرلەنوێ نووسینەوە بۆ ئەوە بشێ بخرێتە بەردەستی كرێكاری چاپخانە، یا دەرامەتی هەرگیز ئەوەندە نەبوە ئەركی لەچاپدانی دەربێنێ و لەبەرئەوە پتر پشتی بە لێبووردوویی كارگێڕەكانی و یارمەتیی هەندێ كوردی دڵسۆز بەستووە و بەوە بەڕێ چووە. هەر بۆیەش تا شۆڕشی 14ی تەمووز تاقانە ڕۆژنامەیەكی كوردی كە هەبوو، ئەدەبی و كۆمەڵایەتی بوو. لەپاش سەركوت كردنی بزووتنەوەكانی شێخ مەحوودیشەوە تا 14ی تەمووز تەنها چەند مانگێكی پاش ڕاپەڕینەكەی كانوونی دووهەمی 1948 كوردی عێراق ڕۆژنامەیەكی سیاسیی قانوونی یان بەخۆیانەوە دیوە كە گۆڤاری (نزار)ن كە بە كوردی و عەرەبی دەرئەچوو، بۆیە بەدرێژاییی ئەو ماوەیە ڕۆژنامەی سیاسی هەر نهێنی بووە، بەڵام بەئاشكرا جێی خۆی لەناو ڕیزی میللەتدا كردووتەوە و بووە بە پێشەنگی خەباتی بۆ ئازادی.
لەپاش دامركاندنەوەی بزووتنەوەكانی شێخ مەحموودەوە تا دواڕۆژی ڕژێمی پاشایەتی، لە سلێمانی تەنها (ژیان) و (ژیانەوە) و پاشان (ژین) و لە ڕەواندز (زاری كرمانجی) و لە هەولێر (ڕووناكی) و پاشان (اربیل _ هەولێر) و ئەوجا (هەتاو) دەرچووە و، لە بەغدایش (گەلاوێژ) و(نزار) و (پێشكەوتن) و (هیوا) دەرچووە. پێش ئەو ماوەیەش ناوەناوە هەندێ وردە گۆڤار لە بەغدا بە كوردی دەرچووە.
ئەم وەزعە مەیدانی ئەوەی نەدا ڕۆژنامەنووسی كارامە و شارەزای كورد پێ بگا، چونكە ڕۆژنامە پێی نەئەكرا كەس بەڕێوەبەرێ و كەس نەیئەتوانی بۆ ژیانی ڕۆژانەی پشت بە ڕۆژنامەنووسی یەتی ببەستێ. شۆڕشی 14ی تەمووز لە سەرەتادا دەرگای ئاواڵە كرد و چەند ڕۆژنامە و گۆڤاری سیاسی و ئەدەبی و كۆمەڵایەتی یە كوردی دەرچوون. كادری ڕۆژنامە سیاسی یە كۆنە نهێنی یەكانی چەرخی پاشایەتی و كۆمەڵێ لاوی تری تازەكاری خوێن گەرم بە چەكی بڕواوە هاتە مەیدان و توانی یان زووبەزوو هونەری ڕۆژنامەنووسی بە سەنگ و ترازووی ئەو سەردەمە فێر ببن. لەبەرئەوەش كە تێكڕا ئەركی نووسینی سیاسی و ئەدەبی لە ئەستۆی كادرە كۆنە پێگەیشتووەكاندا بوو، كادرە لاوەكان توانی یان بەكاوەخۆ كەلێنەكانی تری ڕۆژنامەكان پڕبكەنەوە.
بەڵام بەداخەوە ناوازیی ئامانجەكانی شۆڕش و كاربەدەستانی شۆڕش زۆر زوو ئەو تەجرەبەیەشی زیندەبەچاڵ كردو هەر مایەوە سەر (ژین) و ئەو چەند ڕۆژنامە و گۆڤارە كە لە چەرخی پاشایەتی یەوە هەبوون.
لەگەڵ ئەوەشدا ئەو تەجرەبە كۆتا تەمەنە زۆر بە نرخ بوو. لەو ماوەیەدا بوو ڕۆژنامەی كوردی بۆ یەكەمین جار بە ئەنتەرتایپ و لاینۆتایپ لێ ئەدرا و بە هۆی ئەوەوە كەرەستەیەكی زۆر لە لاپەڕەكانیدا كۆئەكرایەوە. ڕۆژنامەیەكی وەكو (ئازادی) ماوەیەكی تەمەنی هەفتەی سێ ژمارەو ماوەیەكیش هەفتەی دوو ژمارەی دەرئەكرد. (ژین) بۆ ماوەیەك بە لاپەڕەی گەورە دەرچوو. ماوەیەكیش هەفتەی دوو ژمارەی بڵاوئەكردەوە. ڕۆژنامەی (خەبات) ژمارەی عەرەبی و كوردیی لێ دەرئەچوو. لەگەڵ ئەو هەموو تەنگ و چەڵەمە زۆرانەشدا كە داو و دەزگای ڕژێمی جومهووری كە زۆربەیان لە پاشماوە داخ لە دڵەكانی چەرخی ڕووخاوی پاشایەتی بوون، ئەیانهێنانەڕێی ڕۆژنامە كوردی یەكان و بە تایبەتی ئەوانەیان كە ڕێبازی پێشكەوتنخوازانەیان زەق بوو، ئەم ڕۆژنامانە بە ڕێكوپێكی ئەگەیشتنە هەموو ناوچەكانی كوردستانی عیراق و بەڵكو ئەشپەڕینەوە بۆ ئەودیوی سنوور و، كەم گەورەدێی كوردستان هەبوو خوێندەوارانی ئەم ڕۆژنامانەی تێدا نەبێ.

قۆناغی نوێی رۆژنامەنووسی کوردی
قۆناغی نوێی گەشەكردنی رۆژنامەنووسیی كوردی لە ساڵی 1967ەوە دەست پێ ئەكا كە ئەوەبوو لەگەڵ دەرچوونی تەئاخیدا بە عەرەبی (برایەتی)یش بە كوردی، لەپێشا هەفتەی جارێ بە 8 لاپەڕەی نیوقەوارە و پاشان هەموو ڕۆژێ بە دوو لاپەڕەی گەورە دەرئەچوو. ئەم ڕۆژنامە كوردی یە هەم لە ڕووی سیاسی یەوە دەورێكی گەورەی لە بڵاوكردنەوەی هۆشیاریی نەتەوەیی و دیموكراتیدا گێڕا، نەك هەروەك ڕۆژنامەیەكی كوردستانی بەڵكو وەكو ڕۆژنامەیەكی عێراقی یش بە كوردی. هەم لە ڕووی تەكنیكی یشەوە هەنگاوێكی گەورە بوو بۆ پێشەوە چونكە بە ڕێكوپێكی دەرئەچوو و ماوەیەكیش وەك هەر ڕۆژنامەیەكی عەرەبی قەوارەیەكی گەورەی هەبوو.
قۆناغی خۆئامادەكردن بۆ دەركردنی بەیانی 11ی مارت گوڕێكی تازەی بە ڕۆژنامەنووسیی كوردی دا. بۆ یەكەمین جار لە مێژووی عێراقدا ڕۆژنامەیەكی ڕێكوپێكی هەفتانەی كوردی لەسەر ئەركی میری دەرئەچوو كە ڕۆژنامەنووسەكانی لەبەرئەوەی لای میری كاریان ئەكرد ترسی نان بڕانیان نەبوو و لەگەڵ ئەوەشدا تا ڕادەیەك توانای بە ئازادی دەربڕینی بیر و ڕای تێدا هەبوو. ئەم ڕۆژنامەیە ڕۆژنامەی (هاوكاری) بوو كە ئێستاش هەیە و،مەودایەكی باشی خزمەتی زمان و ئەدەبمانە. لەگەڵ بوونی (هاوكاری)دا دەرچوونەوەی (برایی) و پاشان دەرچوونی (بیری نوێ)یش بە كوردی، كارێكیان كرد ساڵانی 72-1973 شا ساڵی ڕۆژنامەی كوردی بن لە عێراقدا. لە ڕووی سیاسی یەوە هەركام لەم ڕۆژنامانە توێژێكی بیروباوەڕی ناو كۆمەڵی كوردەواری یان گرتبوە خۆیان. لە ڕووی تواناشەوەهیچ كامیان ڕۆژنامەیەكی بازرگانی نەبوون تا پشتیان بە یەك دوو كەس قایم بێ، داو و دەزگایەكی زلیان لە پشتەوە بوو. باری تایبەتیی ناو كۆمەڵ و جۆری دەستەبەندیی هێزیش مەیدانی ئازادی یەكی تا ڕادەیەك زۆری بیری خوڵقاندبوو. بەدەوری ئەم سێ ڕۆژنامەیەدا كۆمەڵێك گۆڤاری جۆربەجۆریش هەبوون بە هەموویانەوە هێزێكی گەورە بوون بۆ كورد و بۆ ڕۆژنامەنووسیی دیموكراتی.
كشان و پاشەكشە هەمیشە بووە و هەر ئەشبێ. من لێرەدا لەتوانامدا نی یە زۆر درێژە بە هەڵسەنگاندنی باری مێژوو بدەم لە نیگای ڕۆژنامە نووسی یەوە كە لەو مێژووە وە تا ئێستا چی ڕووی داوە و چۆن بووە، بەڵام ئەبێ بڵێین لە سەرەتای 1974ەوە وەرزی پاشەكشەی گەشەكردنی ڕۆنامەنووسیی كوردی دەستی پێ كردووە و ئێستاش هێشتا لەگەڵ گەشەكردنی تەكنیكی و دەرچوونی (هاوكاری) و (بەیان) و (ڕۆشنبیری نوێ) و پاشبەندی (عێراق) و (ئۆتۆنۆمی) و ئێستاش (كاروان) دا هەر نەبڕاوەتەوە.

رۆژنامەنووسی مانای چییە؟
تەكنیكی ڕۆژنامەنووسیی كوردی پێش كەوتووە، ئەمە ڕاستە. بەڵام ئەشتوانرا گەلێ لەپێشتر بێ. ئێستاش لە دوو سێ تەكنیكی كورد زیاتر لە بەردەستدا نی یە كە لە چاپخانە نەك هەرە تازەكان، بەڵكو تەنانەت لە چاپخانە مام ناوەندی یەكاندا كاربكەن. ڕۆژنامەنووسی ئەمڕۆ لەسەر بناغەی حەزی خۆی و لەسەر بناغەی كارامەیی دانانرێ، كەچی ڕۆژنامە نووسیی لە خودی خۆیدا جۆرە دڵداری یەكی كارەكەیە، هەموو كۆسپ و تەگەرەیەك لەڕێی ڕۆژنامەنووسدا تەخت و ئاسان ئەكا. ڕۆژنامە نووسێ كە بە سۆزەوە بۆ كارەكەی هاتبێتە مەیدان، لەگەڵ هەزار دیوار و شوورەی زەبروزەنگ و تۆقاندنی ڕژێمیشدا ڕستەی وا ئەدۆزێتەوە چەردەیەك بیر و خولیای دڵ و دەروونی خۆی تێدا دەرببڕێ. ئەمەی كە وتم واناگەیەنێ ڕۆژنامە نووسەكانی ئەمڕۆمان حەزیان لە كارەكەیان نی یە، بەڵكو مەبەستم ئەوەیە كارامە و لێ هاتووەكانیشیان زۆربەیان هەر ڕێكەوتی ژیان خستوونیەتە سەر ئەم ڕێگا. ڕۆژنامەنووسی ڕاستەقینە هەزار كون و كەلەبەر ئەپشكنێ بۆ هەواڵێك، بۆ پەردە لە ڕوودانی ڕازێ، هەزار فێڵ و فەرەج ئەدۆزێتەوە بۆ وەدەست هێنانی هەل بۆ دەربڕینی ڕایەك، نووسینی وتارێ.. چاپخانەبەجێ ناهێڵێ تا یەكەم ژمارەی ڕۆژنامەكەی لە مەكینەی چاپ دەرئەچێ و ئەم دیوو ئەودیوی ئەكاو بە چاوی دایكێ بۆی ئەڕوانێ كە مناڵی نۆسكەی لە یەكەم كاتەكانی پاش لەدایك بوونیدا بەدەستیەوە ئەگرێ..
ئەمڕۆ لەبەرئەوە كە ڕۆژنامە هەمووی هیی میری یە و، ئەمەش لە كۆمەڵێكی فرە _ چین دا تەنها ئەنجامێك بەدەستەوە ئەدا ك ئەویش قۆرخ كردنی توانای بیروڕا دەربڕینە بۆ كۆمەڵێك و بێ بەش كردنی كۆمەڵانێكی تری زۆر و، تاقەكۆمەڵێكیش لە كۆمەڵگای فرەچیندا هەرگیز ناتوانێ و نایەوێ دڵ و دەروونی خۆی ئەوەندە فراوان و بەربڵاو بكا بێ سڵ كردنەوە گوێ لە بیر و ڕای كەسانی تریش بگرێ كە لەوانەیە وەك ئەو بیر نەكەنەوە. _ بەڵێ لەبەر ئەم هۆیە ناتوانین بڵێین كوردستان ڕۆژنامەی بەڕاستی ئازادبیری تیایە. تەنانەت لە مەیدانی ئەدەبیشدا ئەو چەند ڕۆژنامە و گۆڤارە كە هەن،ناتوانن هەموو بیروڕا و ڕێبازە ئەدەبی یەكانی ناو كۆمەڵەی كوردەواری لە دەوری خۆیان خڕبكەنەوە. هەر لەبەرئەوەی كە ڕۆژنامەنووسان، گەورە و بچووكیان،وەك هەر مووچەخۆرێكی تری میری دائەمەزرێن، گەلێ جار ئەبینین قەڵەمی نەك هەر لە ڕووی هونەری، بەڵكو لە ڕووی سیاسی یشەوە لێ نەهاتوو بەناو ڕۆژنامەو گۆڤارەكانا تەراتێن ئەكەن و، بنووسی بێ كارەی لاوەكی یش كە لە ڕۆژنامە و گۆڤارەكانا كار ناكەن بەڵام تییایاندا هاوبەشن و ئەنووسن، لە سایەی سەری هەڵسەنگاندنی چەوت و چەوێڵی ئەوانەوە ڕێ یان ئەكەوێتە مەیدانی ڕۆژنامەنووسی و شوێنێكی زۆری بە ناهەق تێدا داگیر ئەكەن.

هەڵەی چاپ
هەڵەی چاپ ئەمڕۆ بووە بە دەردێكی كوشندەی سەرانسەری ڕۆژنامە و گۆڤارەكان. بە دەگمەن وتاری وات بەرچاو ئەكەوێ هەڵەی لە سنوورێكدا بێ سەر لە خوێندەوار تێك نەدا. ئەم هەڵە زۆری یە نیشانەی ئەوەیە زۆر لە بنووسەكانیش و ڕۆژنامەنووسەكانیش بنووس و ڕۆژنامەنووسی ڕاستەقینە نین. ئەوان پاداش خۆر و ئەمان مووچەخۆرن. كەسیان دڵیان بە كاری ڕاستەقینەی ڕۆژنامەنووسی ناسووتێ، بۆیەشە هەنگاوێ بۆ چارەكردنی ئەم دەردە نانرێ.

نەبوونی رۆژنامە لە کوردستانی عیراقدا
لە چەرخی پاشایەتیدا كە بە شایەتیی هەموان لە ڕووی سیاسی یەوە نۆكەری ئیمپریالیزم و لە ڕووی كۆمەڵایەتی یەوە نوێنەر و داردەستی دەرەبەگی و بۆرژوای مفتەخۆر بوو، كوردستانی عێراق، لە سلێمانی (ژین) و لە هەولێر (هەتاو) ێكی تێدابوو. كەچی ئێستا پاش تێپەڕبوونی نزیكەی چارەكە سەدەیەك بەسەر شۆڕشی تەمووزی 1958 دا كە ئەو چەرخە نۆكەرو و داردەستەی ئیمپریالیزم و دەرەبەگی و بۆرژوای مفتەخۆری ڕووخاند، هەموو كوردستان تەنها گۆڤارێكی (ئۆتۆنۆمی) ی تیایە كە ڕاستتر ئەوەیە بڵێین تا ئێستا لە مەحزەر جەلسە چووە تا لە گۆڤار. وا تازە (كاروان) یشی تیدا ئەكەوێتە ڕێ و بە دڵ ئاواتەخوازم ڕێگای تەختان بێ و كەندو كۆسپی نەیەتەڕێ تا قاچی هەڵنەكەوێ، كەچی لقێكی نەقابەی ڕۆژنامەنووسانیشی تیایە كە ئەوتە ئەم كۆڕەی بۆ ئامادە كردووین.
ئەگەر لێم نەگرن و ئەو پەندی پێشینانەی كوردمان لەیادنەچێ كە ئەڵێ: ((دۆستت ئەوەیە ئەتگرێنێ، دوژمنت ئەوەیە پێت ئەكەنێنێ))، یا ئەوەی عەرەب كە ئەڵێ: ((صدیقك من صدقك، لامن صدقك)) واتە: ((دۆستت ئەوەیە قسەی ڕاستت بۆ ئەكا نەك ئەوەیە كە هەرچی بڵێیت ئەڵێ، بەڵێ))، ئەبێ بڵێم شوورەیی یە هێشتا لە كوردستاندا چاپخانەیەكی میری نەكەوتبێتە كار بتوانرێ ڕۆژنامە و گۆڤارێكی تێدا لەچاپ بدرێ، سەرمایەی خۆماڵیش تا موقاوەلات بەپێوە بێ، توخنی پرۆژەیەكی شارستانەتی یانەی وەك دانانی چاپخانەیەكی لەم چەشنە نەكەوێ، یا قازانجی خۆی تێدا بەدی نەكا.. مەنتیقی نی یە ڕۆژنامەیەكی وەك هاوكاری كە ڕۆژنامەی دەوڵەت خۆیەتی و كارگێڕەكانی هەموو كاربەدەستی میرین و، بێ چەند چار شەن و كەو كردن و بە زەڕەبین خوێندنەوە وتارێكی ئەدەبیی تێدا بڵاو ناكرێتەوە هێشتا ئیمتیازەكەی ئیمتیازی ڕۆژنامەیەكی سیاسی نی یە.
پێشنیاز بۆ رۆژنامەگەری کوردی
بۆیە، پێشنیهادم لە بارودۆخی ئەمڕۆدا و ئەوەندەی ئەمڕۆ توانی جێ بەجێ كردنی هەبێ، ئەوەتە ڕۆژنامەیەكی ڕۆژانەی سیاسی هەر هیچ نەبێ چوار لاپەڕەیی لە هەولێر بڵاوبكرێتەوە و، لە هەر كام لە سلێمانی و دهۆكیش مەیدانی دەركردنی ڕۆژنامەیەكی هەفتانەی ئەدەبی و هەمەجۆر بدرێ.. كارێك بكرێ بە نزیكترین وەخت چاپخانەی ئەمیندارێتیی ڕۆشنبیری و لاوان بخرێتە كار و هێڵی تایبەتیی بۆ لە چاپ دانی ڕۆژنامە و گۆڤار و كتێبی بڕگەی تایبەتی، زیاد لە هیی ئەمیندارێتیی ڕۆشنبیری و لاوان خۆی، تێدا دابمەزرێنرێ. بایەخێكی تایبەتی بە كۆكردنەوەی كادری لێ هاتوو بۆ ڕۆژنامە و گۆڤارەكانی میری و دوور خستنەوەی كەسانی لەڕووی هونەری و سیاسی یەوە بوودەڵە بدرێ. لە هەموو ڕۆژنامە و گۆڤارەكانا سەرپەرشتی كەری زمانەوانی دامەزرێنرێ و كەسانی وا بن كۆمەڵەی كوردەواری وەك كوردی زان و زمان ڕەوان ناسینی. لای كەمی یەكێتیی ڕێنووس لەو ڕۆژنامە و گۆڤارانەدا ڕەچاو بكرێ. ڕادەیەك دانرێ بۆ تەشەنەكردنی هەڵەی چاپ. هەوڵ بدرێ ئەوانەی دەمێ ساڵە جێ پەنجەیان بە ژیانی ڕۆژنامەنووسی و كولتووریمانەوە دیارە و ئێستە دورەپەرێزن بهێنرێنەوە مەیدان. بۆ ئەمەش پێویستە ڕادەیەكی دڵسۆزانە بۆ ئەم تەنگەچیكڵدانی یەی ئێستا دانرێ كە لە ئاست بیری ئازاددا لە هەموو لایەكدا لە تام دەرچووە.. با ڕۆژنامە لەوە بكەوێ كە لە ئاست تەنگ و چەڵەمە و گیروگرفتەكانی ژیانی كۆمەڵانی خەڵك و بەتایبەتی ڕەنجكێشاندا، دەمی بەسترابێ.. با كە خەڵك شكاتێكیان لا كرد، بۆیان بڵاوبكاتەوە.. با پەیامنێرەكانی بچنە ناو خەڵك و ئاگاداری دەرد و ئازاریان ببن و لەبارەیانەوە بنووسن.. با كە كاربەدەستێك وەڵامێكی دایەوە و ڕۆژنامە بۆی دەركەوت ڕاست ناكا، بوێرێ بەرپەچی بداتەوە.. با ئەگەر پێشنیهادێكی بەجێیی لە كەسێكەوە بۆ هات نەترسێ بڵاوی بكاتەوە.. با لە مەیدانی بیر و ئەدەبدا ئاسۆی تۆزێ فراوان بێ و ڕێ بدا لە باخچەی نیشتماندا هەزار جۆرە گوڵ بپشكوێ.. لەم جیهانە تەنها یەك ڕەنگی تێدا نی یە و خەڵكیش بە كەل و پەل و جل و بەرگی یەك ڕەنگ قنیات ناكەن و داناكەون. هەر ئەمەیە رێگای ڕاستی پێشكەوتنی گەل و وڵات و، هەر ئەو گەلە ئەتوانێ داكۆكی لە وڵات بكا و ڕێ لە دوژمن و داگیركەر بگرێ كە دڵی بە جۆرێ ژیانی خۆی خۆش بێ و بتوانێ ناتەواوی یەكانی دەست نیشان بكا، تا بزانێ چۆنیان چارئەكا.

پەراوێزەکان
(1) ئەمە ئەو موحازەرەیەیە كە بە داوای لقی نەقابەی ڕۆژنامەنووسانی عیراق لە ناوچەی ئۆتۆنۆمی لە رۆژی 16/3/1983 دا لە هۆڵی ڕۆشنبیریی جەماوەر لە هەولێر خوێندمەوە.
هەلی بڵاوكردنەوەی ئەم موحازەرەریە زۆر بۆ ئەوە بە لەبار ئەزانم كە داوای لێبووردن و چاوپۆشی لەو برادەرانە بكەم كە وەڵامی پرسیارەكانیانم نەدایەوە و، ئەمەوێ متمانەیان بدەمێ كە تاقە هۆی ئەو وەڵام نەدانەوەیە، بەش بە حاڵی من، ئەوەبوو پرسیارەكانیان نەخرایە بەردەستم. پاشان كە پرسیارە وەڵام نەدراوەكانم خرایە بەردەست زۆر دڵگران بووم كە وەڵامیان دەسگیر نەبوو، بە تایبەتی هەندێكیان كە بۆچوونیان لەگەڵ هیی من جیاواز بوو و زۆرم مەبەست بوو وەڵامی ئەوانە بدەمەوە _ م.م.ك.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

شیكاری سەربازیی: كەركوك‌ و ئەوەی دەتوانرا رزگار بكرێ

پەیڤێک ماوەیەکی زۆرە قسەوباسی بێ مانا و ناڕەوا لە بارەی ...