سەرەکی » ئاراستە » گوندی‌ كوڵه‌بان، هه‌وارگه‌ی‌ 23 ئه‌نفال ‌و 18 شه‌هید

گوندی‌ كوڵه‌بان، هه‌وارگه‌ی‌ 23 ئه‌نفال ‌و 18 شه‌هید

ئا: بارام سوبحی‌ تاڵه‌بانی‌

گوندی‌ كوڵه‌بان یه‌كێكه‌ له‌ گونده‌كانی‌ هۆزی‌ جه‌باری‌، له‌ڕوی‌ ئیدارییه‌وه‌ له‌كۆندا سه‌ر به‌ ناحیه‌ی‌ قادركه‌ره‌م بووه‌. له‌دوای‌ روخانی‌ رژێمی‌ به‌عس ئاوه‌دانكراوه‌ته‌وه‌و له‌ئێستادا سه‌ر به‌ ناحیه‌ی‌ ته‌كیه‌ی‌ جه‌بارییه‌. زیاتر له‌ (400) ساڵه‌ ئاوه‌دانه‌و چوار جار سوتێنراوه‌و پاشان ئاوه‌دانكراوه‌ته‌وه‌. روبه‌ری‌ گشتی‌ گونده‌كه‌ (12) كم2یه‌و زیاتر له‌ پێنج دۆنمی‌ ده‌یمی‌‌و به‌راوه‌و به‌شه‌كه‌ی‌ دیكه‌ی‌ به‌رده‌ڵانه‌.
كتێبی‌ له‌ په‌راوێزی‌ ئه‌نفالی‌ سێدا گوندی‌ كوڵه‌بان به‌نمونه‌ له‌ نوسینی‌ كازم ئه‌حمه‌د سه‌دره‌دین (كازم جه‌باری‌)یه‌و (300) لاپه‌ڕه‌یه‌و له‌ ساڵی‌ (2019) چاپكراوه‌. كتێبه‌كه‌ به‌سه‌ر چوار به‌شدا دابه‌شكراوه‌ كه‌ بریتین له‌: به‌شی‌ یه‌كه‌م چوارچێوه‌ی‌ توێژینه‌وه‌كه‌، به‌شی‌ دوه‌م ئه‌نفال وه‌ك چه‌مك، ئه‌نفال وه‌ك مه‌رگه‌سات، به‌شی‌ سێیه‌م ناوچه‌ی‌ جه‌باری‌، به‌شی‌ چواره‌م گوندی‌ كوڵه‌بان.

ناوو مێژوی‌ گونده‌كه‌
سه‌باره‌ت به‌ناوی‌ گونده‌كه‌، نوسه‌ر ده‌ڵێت: خه‌ڵكی‌ گونده‌كه‌ پێیانوایه‌ ناوی‌ گونده‌كه‌ له‌ (گوڵه‌بان)ه‌وه‌ هاتبێت، به‌و پێیه‌ی‌ هه‌ڵكه‌وته‌ی‌ گونده‌كه‌ له‌ (بان)ێك پێكهاتووه‌و ئه‌ملاو ئه‌ولای‌ به‌دوو چه‌م ده‌وره‌ دراوه‌. له‌ ناوه‌ڕاستی‌ گونده‌كه‌ بانێكی‌ ته‌خت هه‌یه‌ پێی‌ ده‌ڵێن (بان كۆسپیه‌كه‌)و له‌كۆندا له‌و بانه‌ گوڵی‌ زه‌ردو سور ڕواوه‌، بۆیه‌ پێیانوتوه‌ (گوڵه‌بان)‌و به‌تێپه‌ڕبونی‌ كات‌و له‌به‌رئه‌وه‌ی‌ له‌ زمانی‌ عه‌ره‌بیدا پیتی‌ (گ) نییه‌ ناوه‌كه‌ گۆڕاوه‌و بووه‌ته‌ (كوڵه‌بان).
كاتێك نوسه‌ر دێته‌ سه‌ر باسی‌ مێژوی‌ گونده‌كه‌، ده‌ڵێت: واده‌رده‌كه‌وێت گوندی‌ كوڵه‌بان مێژوییه‌كی‌ كۆنی‌ هه‌بێت، چونكه‌ زیاتر له‌ چوار سه‌ده‌یه‌ ئاوه‌دانه‌… گونده‌كه‌ سێ‌ گۆڕستانی‌ تێدایه‌ به‌ناوه‌كانی‌ (گۆڕستانی‌ ئاوماڵ، گۆڕستانی‌ ته‌په‌قوچ، گۆڕستانه‌ تازه‌كه‌)، بوونی‌ ئه‌م سێ‌ گۆڕستانه‌ سه‌لمێنه‌ری‌ ئه‌و راستیه‌یه‌ كه‌ گونده‌كه‌ مێژوویه‌كی‌ كۆنی‌ هه‌یه‌.
ئه‌م گونده‌ له‌مێژوی‌ خۆیدا چوارجار سوتاوه‌و روخێنراوه‌. جاری‌ یه‌كه‌م له‌ (27/10/1963) بووه‌، دوای‌ ئه‌وه‌ی‌ پۆلێك پێشمه‌رگه‌ی‌ شۆڕشی‌ ئه‌یلول به‌ره‌نگاری‌ هێزه‌ سه‌ربازییه‌كانی‌ حكومه‌تی‌ عێراق ده‌بنه‌وه‌، له‌ ئاكامدا دوو پێشمه‌رگه‌ شه‌هید ده‌بن. دوای‌ شه‌ڕه‌كه‌ سه‌ربازانی‌ سوپای‌ عێراق گونده‌كه‌یان سوتاندوه‌و له‌گه‌ڵ زه‌وی‌ یه‌كسانیان كردوه‌. هه‌روه‌ها له‌ ساڵه‌كانی‌ (1974، 1983)و پاشان له‌ ساڵی‌ (1988) له‌ چوارچێوه‌ی‌ پرۆسه‌ی‌ ئه‌نفالدا گونده‌كه‌ خاپوركراوه‌. له‌و ساڵه‌شه‌وه‌ هه‌تا روخاندنی‌ رژێمی‌ به‌عس له‌ ساڵی‌ (2003) گونده‌كه‌ له‌ چوارچێوه‌ی‌ ناوچه‌ قه‌ده‌غه‌كراوه‌كان (موحه‌ڕه‌مه‌) بووه‌. دوای‌ روخانی‌ رژێم گونده‌كه‌ ئاوه‌دانكراوه‌ته‌وه‌.

ژماره‌ی‌ دانیشتوان
به‌پێی‌ سه‌رژمێری‌ حكومه‌تی‌ عێراقی‌ له‌ ساڵی‌ (1977)، ژماره‌ی‌ دانیشتوانی‌ گوندی‌ كوڵه‌بان به‌ (34) خێزان‌و (203) كه‌س تۆماركراوه‌. له‌ سه‌رژمێری‌ ساڵی‌ (1988) به‌ر له‌ ئه‌نجامدانی‌ پرۆسه‌ی‌ ئه‌نفال، ژماره‌ی‌ خێزانه‌كانی‌ بۆ (41) خێزان‌و ژماره‌ی‌ دانیشتوان بۆ (222) كه‌س زیادیكردوه‌. ئه‌مه‌ له‌كاتێكدا پێش هه‌ردوو سه‌رژمێرییه‌كه‌ چه‌ندین خێزانی‌ دانیشتوی‌ گونده‌كه‌ رویانكردۆته‌ شاره‌كانی‌ سلێمانی‌‌و كه‌ركوك‌و چه‌مچه‌ماڵ‌و له‌وێ‌ نیشته‌جێبوون. له‌ئێستاشدا به‌پێی‌ ئامارێكی‌ نافه‌رمی‌ بۆ ساڵی‌ (2018) ته‌نها هه‌ژده‌ ماڵ له‌ گونده‌كه‌دا هه‌ن، به‌ڵام ژماره‌ی‌ دانیشتوانی‌ گونده‌كه‌ كه‌ له‌ پارێزگاو قه‌زاو ناحییه‌كانی‌ كوردستان ده‌ژین ده‌گاته‌ (181) خێزان‌و (785) كه‌س.

به‌شداری‌ له‌ شۆڕشه‌كاندا
له‌باره‌ی‌ به‌شداری‌ خه‌ڵكی‌ ئه‌م گونده‌ له‌ شۆڕشه‌كانی‌ كورددا، نوسه‌ر ده‌ڵێت: گونده‌كه‌ پشت‌و په‌نای‌ شێخ مه‌حمودی‌ نه‌مر بووه‌، سواری‌ گوند له‌گه‌ڵ بابا سه‌ید (محه‌مه‌دی‌ جه‌باری‌)یدا شۆڕه‌ سوار بوو، كاتێك سه‌ید ئه‌مین زۆر به‌ ئه‌مانه‌ته‌وه‌ پاسه‌وانی‌ گوند بوو. له‌ سه‌روه‌ختی‌ شۆڕشی‌ ئه‌یلولیشدا شه‌ش كه‌سی‌ دانیشتوی‌ گونده‌كه‌ بوونه‌ته‌ پێشمه‌رگه‌ی‌ ئه‌و شۆڕشه‌.
دوای‌ هه‌ڵگیرسانی‌ شۆڕشی‌ نوێ له‌ ساڵی‌ (1976) گونده‌كه‌ بوه‌ته‌ لانكه‌ی‌ شۆڕش‌و جێگه‌ نفوزی‌ كه‌رتی‌ چواری‌ جه‌باری‌ به‌فه‌رمانده‌یی‌ شه‌هید مامه‌ڕیشه‌. له‌ (8/2/1983) هێزێكی‌ سه‌ربازی‌ به‌عسییه‌كان به‌پاڵپشتی‌ هێلیكۆپته‌رو فڕۆكه‌ په‌لاماری‌ گونده‌كه‌ ده‌ده‌ن‌و پێشمه‌رگانی‌ كه‌رتی‌ چواری‌ جه‌باری‌ به‌فه‌رمانده‌یی‌ مامه‌ڕیشه‌ به‌ره‌نگاریان ده‌بنه‌وه‌، له‌م شه‌ڕه‌دا دوو پێشمه‌رگه‌ شه‌هید ده‌بن. دوای‌ كۆتایهاتنی‌ شه‌ڕه‌كه‌ به‌عسیه‌كان بۆردومانی‌ گونده‌كه‌ ده‌كه‌ن، له‌ ئاكامدا هاوڵاتیه‌ك شه‌هید ده‌بێت‌و ده‌ هاوڵاتی‌ بریندار ده‌بن‌و ته‌واوی‌ خانوه‌كانی‌ گوندو ره‌زو باخه‌كانی‌ له‌ ئاكامی‌ بۆردومانه‌كه‌دا سوتان.

ئه‌نفال‌و شه‌هیدانی‌ كوڵه‌بان
له‌ چوارچێوه‌ی‌ قۆناغی‌ سێیه‌می‌ ئه‌نفالدا، ئه‌م گونده‌ به‌ر شاڵاوی‌ ئه‌نفال ده‌كه‌وێت. رۆژی‌ (9/4/1988) هێزێكی‌ سه‌ربازی‌ رژێمی‌ به‌عس له‌ قۆڵی‌ كه‌ركوك – بانی‌ مقان‌و به‌ شاڕێگه‌ی‌ بانی‌ مقان – قادكه‌ره‌مدا په‌لاماری‌ گونده‌كه‌ ده‌ده‌ن، پێشمه‌رگه‌كانی‌ كه‌رتی‌ چواری‌ جه‌باری‌ له‌گه‌ڵ ژماره‌یه‌ك پێشمه‌رگه‌ی‌ سۆسیالیست‌و شیوعی‌ به‌ره‌نگاریان ده‌بنه‌وه‌، به‌ڵام هێزه‌كانی‌ رژێم به‌پاڵپشتی‌ هێلیكۆپته‌ری‌ جه‌نگی‌‌و چه‌كی‌ پێشكه‌وتوو سه‌نگه‌ره‌كانی‌ به‌رگری‌ هێزی‌ پێشمه‌رگه‌ ده‌شكێنن‌و خه‌ڵكه‌كه‌ی‌ ئه‌نفال ده‌كه‌ن.
وه‌كو له‌ ئه‌نجامی‌ ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌دا ده‌رده‌كه‌وێت كۆی‌ گشتی‌ ئه‌نفالكراوانی‌ گوندی‌ كوڵه‌بان (23) كه‌سه‌و هه‌موویان له‌ ره‌گه‌زی‌ نێرن‌و هه‌ندێكیان پێشمه‌رگه‌ بوون. پێكهاته‌ی‌ ته‌مه‌نیان زۆرتر له‌نێوان گه‌نجی‌ (45) بۆ هه‌ژده‌ ساڵیدایه‌و زۆربه‌یان خێزاندار بوون. له‌كۆی‌ (13) ئه‌نفالكراوی‌ خێزاندار (47) كه‌سیان لێ‌ به‌جێماوه‌، به‌جێماوه‌كانیش زۆربه‌یان منداڵی‌ ساوا بوون، هه‌ندێكیان له‌و منداڵانه‌ له‌ زیندانه‌كانی‌ به‌عس‌و به‌ هه‌تیوی‌ له‌دایكبوون. له‌و (23) كه‌سه‌ش حه‌ڤده‌ كه‌سیان له‌لایه‌ن رژێمی‌ به‌عسه‌وه‌ به‌ڵگه‌نامه‌ی‌ مردن (شه‌هاده‌ وه‌فات)یان بۆ كراوه‌، به‌بێ‌ دیاریكردنی‌ شوێنی‌ ناشتن‌و پێدانه‌وه‌ی‌ ته‌رمه‌كان به‌ كه‌سوكاریان.
گونده‌كه‌ خاوه‌نی‌ (11) شه‌هیدی‌ سه‌نگه‌ره‌، كه‌ شه‌ش كه‌سیان سه‌ڵت بوون‌و واته‌ هه‌ر به‌ گه‌نجی‌ چه‌كی‌ پێشمه‌رگایه‌تیان له‌ شان كردوه‌و به‌رامبه‌ر سته‌می‌ به‌عس جه‌نگاون هه‌تا به‌ پله‌ی‌ شه‌هیدی‌ گه‌یشتوون. پێنج كه‌سیشیان خێزاندار بووه‌، یه‌كێك له‌ شه‌هیده‌كان نۆ كه‌سی‌ له‌دوای‌ خۆی‌ به‌جێهێشتوه‌و كوڕێكی‌ له‌ شه‌ڕی‌ ئازادكردنی‌ كه‌ركوك له‌ بانی‌ مقان له‌ (19/3/1991) شه‌هید بووه‌.
گونده‌كه‌ خاوه‌نی‌ حه‌وت شه‌هیدی‌ هاوڵاتییه‌، هه‌ندێكیان له‌ كۆڕه‌وه‌ مه‌زنه‌كه‌ی‌ ساڵی‌ (1991)دا گیانیان به‌خشیوه‌، ئه‌وانی‌ دیكه‌ش به‌ روداوی‌ جۆراجۆر شه‌هید بوون‌و هه‌ر له‌ غه‌ریبی‌ نێژراون. ئه‌و حه‌وت شه‌هیده‌ چواریان له‌ ره‌گه‌زی‌ مێن‌و سێ‌ شه‌هیده‌كه‌ی‌ دیكه‌ له‌ ره‌گه‌زی‌ نێرن.
كوڵه‌بان خاوه‌نی‌ (26) خاوه‌ن پێداویستی‌ تایبه‌ت (كه‌مئه‌ندام)‌و قوربانییه‌، سێ‌ كه‌س له‌وانه‌ پێشمه‌رگه‌ بوون‌و له‌ سه‌نگه‌ری‌ به‌رگریدا كه‌مئه‌ندام بوون، پێنج كه‌سی‌ دیكه‌شیان له‌كاتی‌ شه‌ڕو روبه‌ڕوبونه‌وه‌ی‌ نێوان هێزه‌كانی‌ پێشمه‌رگه‌و سوپای‌ به‌عس بریندار بوون. یه‌كێك له‌ كه‌مئه‌ندامانی‌ گونده‌كه‌ش به‌ر شاڵاوی‌ ئه‌نفال كه‌وتوه‌.

لێكه‌وته‌كانی‌ ئه‌نفال
نوسه‌ر ته‌وه‌رێكی‌ توێژینه‌وه‌كه‌ی‌ ته‌رخانكردوه‌ بۆ باسكردن له‌ لێكه‌وته‌كانی‌ ئه‌نفالی‌ گونده‌كه‌ی‌، له‌وباره‌یه‌وه‌ ده‌ڵێت: جگه‌له‌ ئه‌نفالكردنی‌ (23) هاوڵاتی‌، (49) خانوی‌ گونده‌كه‌و ته‌واوی‌ چه‌م‌و ره‌زو باخه‌كانی‌ له‌گه‌ڵ زه‌ویدا ته‌ختكران. له‌ڕوی‌ ئابوریشه‌وه‌ خه‌ڵكه‌كه‌ زیانێكی‌ زۆریان لێكه‌وت‌و ته‌واوی‌ موڵك‌و ماڵی‌ خۆیان به‌جێهێشت، به‌نمونه‌ زیاتر له‌ (2718) سه‌ر مه‌ڕو بزن‌و (28) مانگاو ته‌واوی‌ به‌روبومه‌ كشتوكاڵییه‌كانی‌ گونده‌كه‌ فه‌رهودكرا.
خه‌ڵكی‌ گونده‌كه‌ له‌دوای‌ ئه‌نفال له‌ ئۆردوگای‌ شۆڕش (ناحیه‌ی‌ شۆڕشی‌ ئێستا) نیشته‌جێكران، به‌هۆی‌ نه‌بونی‌ چاودێری‌ ته‌ندروستیه‌وه‌ دوو منداڵی‌ كوڵه‌بان گیانیان له‌ده‌ستدا، هه‌ندێك له‌و ژنانه‌شی‌ به‌ر شاڵاوی‌ ئه‌نفال كه‌وتن، به‌هۆی‌ قورسی‌‌و كاریگه‌ری‌ تاوانه‌كه‌وه‌ به‌ده‌ست نه‌خۆشی‌ درێژخایه‌نه‌وه‌ ده‌ناڵێنن. له‌ڕوی‌ په‌روه‌رده‌و خوێندنه‌وه‌، به‌شێك له‌ به‌جێماوانی‌ ئه‌نفال نه‌یانتوانی‌ بچنه‌ قوتابخانه‌و درێژه‌ به‌خوێندن بده‌ن، به‌رزترین رێژه‌ی‌ نه‌خوێنده‌واریش له‌نێو ره‌گه‌زی‌ مێدا ده‌بینرێت.

پڕۆژه‌كانی‌ گونده‌كه‌
سه‌باره‌ت به‌ پڕۆژه‌ خزمه‌تگوزارییه‌كان له‌ گونده‌كه‌دا، نوسه‌ر ده‌ڵێت: وه‌كو هه‌موو گونده‌كانی‌ دیكه‌ مزگه‌وتی‌ تێدابووه‌. یه‌كه‌م قوتابخانه‌ش له‌ ساڵی‌ (1978) كراوه‌ته‌وه‌و نزیكه‌ی‌ چل قوتابی‌ هه‌بووه‌، به‌ شه‌وانیش وانه‌یان به‌ باوكی‌ قوتابیان وتۆته‌وه‌ به‌مه‌به‌ستی‌ نه‌هێشتنی‌ نه‌خوێنده‌واری‌. دوای‌ ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ی‌ گونده‌كه‌ش له‌ ساڵی‌ (2003) كاره‌بای‌ بۆ راكێشراوه‌و بیری‌ ئیرتیوازی‌ بۆ كراوه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ی‌ ده‌كه‌وێته‌ سنوری‌ ناوچه‌ جێناكۆكانه‌وه‌ بۆیه‌ چاره‌نوسی‌ به‌ستراوه‌ به‌ جێبه‌جێكردنی‌ ماده‌ی‌ سه‌دو چله‌وه‌.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

نارێن، دوا دێی كورد له‌ سنووری حه‌مریندا

هه‌میشه‌ لادێكان خانه‌خوێی شۆڕش و ماڵه‌ جووتیاره‌كان دێوه‌خانی پێشمه‌رگه‌ بوون، ...