سەرەکی » ئابووری » ئاسایشی وزە لە دەریای ناوەڕاست و كاریگەری بەسەر باشوور و رۆژئاوای كوردستان

ئاسایشی وزە لە دەریای ناوەڕاست و كاریگەری بەسەر باشوور و رۆژئاوای كوردستان

* بەهرۆز جەعفەر

(1 – 4)

دەریای ناوەڕاست پێگەیەكی ستراتیجی بێشوماری هەیە، زانایانی بواری بازاڕی وزەو جیۆپۆڵەتیك لەوباوەڕەدان ئەو وڵاتانەی لەڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەڕووی جیۆپۆڵەتیكی وزە یاخود هاوپەیمانێتی سیاسییەوە خۆیان پەیوەست ناكەن بەم حەوزەیەوە، ئەوا لەم جەنگە نوێیەدا بە تەنها لە سارادا بەجێ ئەمێنن. لەڕووی مێژووییەوە رۆژهەڵاتی دەریای سپی بە لانكەی سەرهەڵدانی شارستانیەت‌و «مانگی بە پیت» ناسراوەو مرۆڤایەتی لەم ناوچەیەوە بەرەو شوێنەكانی دیكەی دونیا رۆیشتووە، لەڕووی جوگرافییەوە خاڵی بەڕیەككەوتنی سێ كیشوەری ئاسیاو ئەفریكاو ئەوروپایە، بەمانایەكی تر ئاسایشی دەریای ناوەڕاست ئاسایشی ئەوروپایە، پرسی ئاسایش لەم ناوچەیە خۆی لە مەسەلەی كۆچبەران‌و پەنابەرانی نایاساییدا دەبینێتەوە كە لەڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست‌و باكووری ئەفریكاوە ئەپەڕنەوە بۆ ئەوروپا، هەروەها زۆر بابەتی دیكەی وەكو: ماددەی هۆشبەرو، قاچاخچێتیكردن بە مرۆڤ و كاڵا نایاساییەكان و…تد.
ئەم نووسینە دروست مەبەستێتی باس لەكێبڕكێی دۆزینەوەو بەرهەمهێنانی وزە بكات، لەلایەن هەریەك لە (قوبرس، ئیسرائیل و میسر) و كاریگەرییان بەسەر باشور و رۆژئاوای كوردستانەوە، ئەم سێ وڵاتە رووبەری ئاوی هاوبەشیان هەیەو لەڕۆخ‌و قووڵایی دەریادا غازی سروشتی‌و نەوت بەرهەمدەهێنن، هێڵی بۆری غازی سروشتی ئەم وڵاتانە بەڕووبەرێكی نزیك دەگاتە دوورگەی «كریت-Crete»ی یۆنانی‌و لەوێوە بەرەو ئیتاڵیاو ناوەڕاستی ئەوروپا. ئەمە لەكاتێكدایە بەرەبەیانی رۆژگارێكی نوێ لەباكووری وڵاتی شام (سوریا) دەركەوتووە، كە ئەمڕۆ بێت یان سبەی باشوور و رۆژئاوای كوردستان سەری دەگاتە ناو خوانی ئەم گۆڕانكارییانە، جیهانی عەرەبی: لە سعودیە، ئەردەن‌و عیراقیش دركیان بەوە كردووە كە دەبێت ببنە رێگەی ئاوریشمێكی نوێ بەرەو دەریای ناوەڕاست. باسەكە لەڕووی تیۆرییەوە بەو میتۆدەیە كە لەجۆری شیكاریی پێشبینیكراو (Predictive Analysis)ە، كە پاڵپشت بە كۆمەڵێك داتاو فاكت بەهۆی رووداوەكانی رابردوو و دۆخی ئێستاوە، رێبازی رووداوەكانی ناوچەكە لەئایندەدا دەستنیشان دەكات.

یەكەم: دیرۆكی دۆزینەوەی غازی سروشتی لەكەنارئاوەكانی دەریای ناوەڕاست
مرۆڤایەتی نزیكەی (5000) هەزار ساڵە پیترۆڵ‌و غازی سروشتی ناسیوە، تا هەنووكەش نەوت‌و غازی سروشتی (56%)ی سەرچاوەی وزەی ئەم گۆی زەوییە پێكدێنن، لەگەڵ ئەوەشدا وڵاتانی پێشكەوتوو توانیویانە تا ئاستێكی باش سوود لە وزەی نوێ (Renewable Energy) وەربگرن بەهۆی بەرهەمهێنانی وزە لەڕێگەی (با) و تیشكی (خۆر)و …تد.
بەپێی ئاژانسی وزەی جیهانی-IEA لەساڵی (2019)دا رۆژانە جیهان (94) ملیۆن بەرمیل نەوت سەرف دەكات، ئەم بڕە لەساڵی (2040) پێشبینیكراوە بگاتە (140) ملیۆن لەڕۆژێكدا. بەپێی ئاژانسی رۆیتەرز لەنێوان ساڵانی (2010 تا 2018) بڕی بەكاربردن‌و خواست لەسەر غازی سروشتی ساڵانە (4,6%) زیادی كردووە، لە (2019 بۆ 2024) پێویستی‌و خواست بەهەمان شێوە بەبڕی (1.6%)ی ساڵانە زیاد دەكات.
لەبەرامبەردا خواست لەسەر نەوت بەبڕی (0,8%) زیاد دەكات، (70%)ی ئەم خواستەش لەلایەن چین‌و ویلایەتە یەكگرتووەكانەوەیە. نەوت بەتەنها كاڵایەكی ئابوورییە، بەڵام غاز كەرەستەیەكی ئابووری -سیاسییە.
ئەوروپا لەو ناوچە گرنگانەیە كە تینووە بە نەوت‌و غازی سروشتی، سەبارەت بەڕاكێشانی هێڵی بۆری نابۆكۆ (كە گواستنەوەی غازی سروشتیە لەناوەڕاستی ئاسیاوە بۆ ناوەڕاستی ئەوروپا بە درێژایی 3300 كیلۆمەتر بە بناگوێی روسیادا)، ساڵی 2010 تا 2014 زۆری نەمابو جەنگێكی جیهانی لەنێوان ناتۆ و روسیادا هەڵبگیرسێت. زۆری نەبرد بڵێسەی شۆڕشێكی لەبواری وزەو جیۆپۆڵەتیكدا دەریای ناوەڕاستی تەنیەوەو رێگەی دووری بۆ خۆرئاوا نزیك كردەوە.
دەمێك بوو، ئیسرائیل لە بوونی یەدەكێكی سروشتی زۆر لەكەنارە ئاوییەكانی دەریای ناوەڕاستدا بەئاگابوون، ساڵی (2009) بە تەكنیكێكی پێشكەوتوو كۆمپانیای نۆبڵ ئینیرجی-Noble Energyی ئەمریكی بەهاوكاری دوو كۆمپانیای نێوخۆیی دەستیان دایە گەڕان‌و پشكنین، لەساڵی (2010) توانیان لەباكووری حەیفا لەكێڵگەی (تیمارو تیمار دروم) یەدەكی (307) ملیار مەتر سێجا غازی سروشتی لەقوڵایی (1750) مەتر ژێر ئاوی دەریاوە بدۆزنەوە، لەهەمان ساڵدا توانییان گەورەترین كێڵگەی غازی بەناوی «لیڤاسان-Levathan» بدۆزنەوە كە یەدەكی سروشتی تیایدا (622) ملیار مەتر سێجایە، ئەوە جگە لەچەند كێڵگەیەكی تری نا-سەرەكی وەك «كریش و دلیت»، بەمەش ئیسرائیل لەلایەك چانسی ئەوەی وەرگرت بۆ (50) ساڵ زامنی تۆڕباین‌و تۆڕی كارەبای ناوخۆیی خۆی لەڕێگەی غازی سروشتییەوە مسۆگەر بكات، لەلایەكی تریش غازی سروشتی ئیسرائیلی كرد بەڕێبەرێكی هەرێمی گرنگ لەدەریای ناوەڕاست. بۆیە لەساڵی (2017)دا بۆ یەكەمجار ئیسرائیل غازی سروشتی رەوانەی ئەردەن كرد. ئیتر لەمەولا ئیسرائیل لە وڵاتێكی هاوردەكارەوە بو بە وڵاتێكی هەناردەكاری یەدەكی سروشتی.

* سەرۆكی ئینستیوتی مێدیتریانەیە بۆ توێژینەوەی هەرێمایەتی

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

پیشەسازكارانی هەرێم روو لە پیشەسازیی خۆراك بكەن

یەکەی ئابووری بێگەرد تاڵەبانی، وەزیری كشتوكاڵ‌و سەرچاوەكانی ئاوی هەرێم، پێشوازیكرد ...