سەرەکی » چاوپێکه‌وتن » من له‌ هه‌وڵی‌ فێركردنی‌ سته‌ملێكراوان بووم!پەڕە 17

پاوڵۆ فرێره‌

من له‌ هه‌وڵی‌ فێركردنی‌ سته‌ملێكراوان بووم!

له‌ فارسیه‌وه‌: ئه‌كره‌می‌ میهرداد

2-2

هه‌ندێك جار بیرده‌كه‌مه‌وه‌ کە بەرازیل وڵاتی‌ كردنه‌وه‌و به‌ڕێوه‌بردنی‌ جه‌ژنه‌كانه‌. له‌ دوای‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ كردنه‌وه‌ی‌ بینایه‌كی‌ نوێ‌ ده‌كه‌ین به‌ جه‌ژن و مه‌راسیم، به‌ڵام دوای‌ ئه‌وه‌ فه‌رامۆشی ده‌كه‌ین و له‌ ماوه‌ی‌ پێنج ساڵدا ئه‌م ته‌لاره‌ ده‌بێته‌ كه‌لاوه‌. ئێمه‌ هه‌میشه‌ ده‌بێت له‌گه‌ڵ دیوانسالارییه‌كی‌ ئیمپریالیستی‌ دا بجه‌نگین، گرفتاری‌ ئه‌و ناكۆكییه‌ین كه‌ ئایا وڵاتێك ده‌توانێت به‌ بیرۆكراسیه‌تی‌ ئیمپریالیستی‌ ده‌ستی‌ بگاته‌ نوێسازی‌ و مۆدێرن بوون. مایه‌ی‌ خه‌م و نیگه‌رانییه‌ كه‌ مۆڵه‌تی‌ نۆژه‌نكردنه‌وه‌ی‌ شتێك، لانیكه‌م مانگێكی‌ ده‌وێت.
بۆ دابینكردنی‌ پۆله‌پێویسته‌كان، ده‌بوایه‌ 456 خوێندنگای‌ تازه‌مان هه‌بێت. له‌ ساڵی‌ یه‌كه‌می‌ به‌رپرسیاریمدا، ناونووسی خوێندنگاكان له‌ باخچه‌ی‌ منداڵان هه‌تا خوێندنی‌ ئاماده‌یی 39/6%زیادی‌ كرد. به‌ڵام ئێمه‌ شوێنی‌ دیكه‌شمان وه‌كو پۆل به‌كارده‌هێنا، بینا حكومییه‌كان، تەلاره‌كانی‌ كۆبوونه‌وه‌، كڵێساكان، ناوه‌نده‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان، به‌م شێوه‌یه‌ توانیمان 960 پۆلی نوێ‌ بۆ نه‌وجه‌وانان و گه‌وره‌ ساڵان ده‌ست پێبكه‌ین.
*ئایا كاتت هه‌یه‌ بۆ به‌رنامه‌ی‌ ریفۆرمی‌ په‌روه‌رده‌ و فێركردن؟
ــ ته‌نانه‌ت پێش ئه‌وه‌ی‌ ئه‌م به‌رپرسیارییه‌ وه‌ربگرم، ئه‌م كاره‌م ده‌ست پێكرد. من یه‌كێك له‌ باشترین تیۆرمه‌ندانی‌ به‌رازیلم له‌ بابه‌ته‌كانی‌ خوێندن بانگهێشت كرد. مامۆستایه‌ك له‌ زانكۆی‌ كاسۆلیك بۆ كۆمه‌ك و داڕشتنه‌وه‌ی‌ سه‌رله‌نوێی‌ بابه‌ته‌كانی‌ خوێندن له‌گه‌ڵ فیزیكناسان، مامۆستایانی‌ ماتماتیك، زینده‌وه‌رناسان، كۆمه‌ڵناسان، فه‌یله‌سوفان، مامۆستایانی‌ هونه‌ر، نزیكه‌ی‌ سه‌د كه‌سم بانگهێشت كرد بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌. ئێمه‌ ده‌رباره‌ی‌ تیۆره‌كانی‌ مه‌عریفه‌ و په‌روه‌رده‌ و فێركردن، هونه‌ر و په‌روه‌رده‌ و فێركردن، ئه‌خلاق و په‌روه‌رده‌و فێركردن، وه‌زرش و په‌روه‌رده‌و فێركردن، ئایدیۆلۆژی و په‌روه‌رده‌ و فێركردن، چینه‌كان و په‌روه‌رده‌و فێركردن زمان و په‌روه‌رده‌و فێركردن، باسوخواسمان كرد. ئامانجی ئێمه‌ ئه‌وه‌بوو كه‌ئه‌م گروپه‌ له‌گه‌ڵ ته‌واوی هه‌موو 30 هه‌زار مامۆستای ساوپالۆ دیدار و باس بكه‌ین. ئێمه‌ له‌گه‌ڵ‌ به‌ڕێوه‌به‌ران، سه‌رپه‌رشتان، پسپۆڕانی خۆراك، رابه‌رانی كۆمه‌ڵایه‌تی و دایكان و باوكان دیدارمان كرد. به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی په‌روه‌رده‌ و فێركردن به‌رنامه‌یه‌كی ته‌له‌فزیۆنی ئاماده‌كرد و كه‌من بۆ خوێندنگاكان وتار و سیمینارم دانا بوو. به‌درێژایی ئه‌و به‌رنامانه‌ من داخوازیم له‌ خوێندكاران ئه‌وه‌ بوو كه‌پێم بڵێن ده‌خوازن كام گۆڕانكارییه‌ بكه‌ین و ئێمه‌ له‌گه‌ڵ بیروباوه‌ڕ و وێناكانی خۆیان هاوبه‌ش بكه‌ن و سه‌ره‌نجام بیست و پێنج هه‌زار وڵاممان ده‌سكه‌وت.
*كاتێك ئێوه‌ داواتان له‌مامۆستایان و خوێندكاران كرد وه‌كو هاوكار و هاوبه‌ش له‌گفتوگۆ و سیمیناره‌كاندا هه‌بن و به‌یه‌كسانیش مامه‌ڵه‌تان له‌گه‌ڵ هه‌ردوولا ده‌كرد، ئایا زۆربه‌ی مامۆستایان خه‌یاڵی ئه‌وه‌یان نه‌ده‌كرد كه‌ به‌ڕێزتان مرۆڤێكی ئایدیالیستن یان میسالین؟
ــ كه‌ی په‌روه‌رده‌ و فێركردن ده‌ستیكرد به‌ خه‌باتی (بانكی زانیاری) ئه‌و كاته‌ مێشكه‌كانی پڕده‌بن له‌زانست و فێربون، چۆن ده‌توانیت مامۆستایان و خوێندكاران بكه‌یت به‌خاوه‌نی بڕیارو ده‌سه‌ڵات؟ من ئه‌مڕۆ ناتوانم بڵێم كه‌ قوتابخانه‌كان له‌ ساوپالۆ دیموكراتین. ئێمه‌ سه‌ره‌تا به‌وه‌ ده‌ستمان پێكرد له‌ هه‌ر خوێندنگایه‌ك ئه‌نجومه‌نێك دروستبكه‌ین كه‌ به‌رپرسیار بێت له‌ ژیان و كاروباره‌كانی. له‌ هه‌ندێك ئه‌نجومه‌كان ده‌سه‌ڵاتیان له‌ به‌ڕێوه‌به‌ر وه‌رگرت و خۆیان ده‌سه‌ڵاتیان پاوانكرد بێگومان ئه‌مه‌ش رێگای چاره‌سه‌ر نه‌بوو. له‌ هه‌ندێكی دیكه‌ له‌خوێندگاكان به‌ڕێوه‌به‌ران و ئه‌نجومه‌نه‌كان بوونه‌ ئه‌سیری خه‌باتی به‌ده‌ستهێنانی ده‌سه‌ڵات و بۆیه‌ش كارێكیان له‌ ده‌ست نه‌هات. به‌ڵام ئه‌نجومه‌نی واش هه‌بوون كه‌ له‌گه‌ڵ به‌ڕێوه‌به‌راندا هاوئاهه‌نگ و هاوكاربوون و ژینگه‌یه‌كی دیموكراتیكتریان هێنایه‌دی و كێشه‌و پرسه‌كانی خۆیان چاره‌سه‌كرد له‌ زه‌مینه‌ی ته‌لاری خوێندنگا یان دیسپلین و بابه‌ته‌كان خوێندن. ده‌مه‌وێت به‌رنامه‌كانی خوێندن و كاری ئه‌نجومه‌نه‌ سه‌ركه‌وتووه‌كان (كه‌ هێشتا كه‌مینه‌ن) به‌كاسێتی ڤیدیۆ تۆمار بكه‌م و بڵاوی بكه‌ینه‌وه‌ بۆئه‌وه‌ی نیشانی هه‌مووانی بده‌ین كاتێك ده‌سه‌ڵات دادپه‌روه‌رانه‌ دابه‌ش ده‌كرێت، چ ئه‌نجامێكی‌ لێده‌كه‌وێته‌وه‌.
*ئێوه‌ باسی (خه‌ساندنی هه‌ستی تێكۆشان) تان كرد، ئایا ئومێده‌واریت كه‌ ژینگه‌یه‌كی تێكۆشان بۆ زانینی رێكوپێك و داهێنه‌ر به‌دی بهێنیت؟
– كاتێك منداڵان دێنه‌ ژیانه‌وه‌ به‌گه‌ڕان بۆ زانینی شته‌كان ده‌ستپێده‌كه‌ن. ئه‌وان به‌رده‌وام پرسیار ده‌كه‌ن، پاشان ده‌چن بۆ خوێندن و خوێندنگاكان هێواش هێواش ده‌ست به‌كوشتنی ئه‌و هه‌سته‌یان ده‌كه‌ن. وه‌رزی جوانی كه‌ ده‌رگای ژیانی منداڵان ده‌كاته‌وه‌، سه‌ره‌نجام ده‌یبه‌ستن، هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ كه‌ منداڵ ده‌چێته‌ پۆله‌وه‌ ده‌رگای ژیان و زانین لێده‌داخه‌ن، به‌تایبه‌تی ئه‌گه‌ر ئه‌و منداڵه‌ وه‌ك (كه‌مایه‌تی) مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵ بكرێت. ئه‌مڕۆ ئه‌و پرسانه‌ی كه‌ ئێمه‌ له‌گه‌ڵیان سه‌روكارمان هه‌یه‌، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ چۆن سوود وه‌ربگرین له‌ هه‌ستی هه‌وڵدان بۆ زانین وه‌كو هۆكارێكی بونیادی له‌ بڕیاردانی په‌روه‌رده‌ و فێركردندا.
*ئاسپێرا كه‌ گروپێكی لایه‌نگری هیسپانیك (ئه‌و كۆچه‌رانه‌ی ئیسپانی زمان كه‌ له‌ نه‌ته‌وه‌ی ئیسپانی نین و وه‌كو كۆچبه‌رانی پۆرتۆریكۆ، كوبا و مه‌كسیك) بوون له‌شاری نیویۆرك راپۆرتی داوه‌ كه‌ له‌خوێندنگاكانی ئه‌مریكا بۆ ئه‌وانه‌ی هیسپانیك بوون:» فه‌رهه‌نگی ئێوه‌ باش نییه‌، زمانی ئێوه‌ بۆگه‌نی‌ لێدێ، ئێوه‌ ده‌بێت له‌گه‌ڵ‌ فه‌رهه‌نگی ئێمه‌دا خۆتان بگونجێنن» و كۆمیسیۆنی ره‌ش پێسته‌كانی نیویۆرك به‌یانێكیان بڵاوكردووه‌ كه‌ زۆرێك له‌خوێندكارانی زانكۆی ره‌ش پیست له‌گه‌ڵ سیستمێكی فێركردن به‌ره‌وڕوون، كه‌ فه‌رهه‌نگی ئه‌وان له‌ به‌هاكان به‌تاڵ ده‌كاته‌وه‌. ئه‌وان چاوه‌ڕوانی ئه‌وه‌ نه‌بوون كه‌شتێك له‌و سیستمه‌ فێربن، بۆیه‌ وازیان هێنا. رێژه‌ی نوشوستی خوێندنی ئاماده‌یی ره‌شه‌كان، دانیشتوانی ره‌سه‌نی ئالاسكا، سوورپێسته‌كان و هیسپانیكه‌كان نزیكه‌ی 35% ده‌بێت، كه‌ ئه‌مه‌ش هۆشدارییه‌كی گرنگ ده‌دات.
ــ من به‌خۆم ده‌ڵێم: چۆن ده‌بێت ئه‌مكاره‌ له‌كۆمه‌ڵێكی مۆدێرنی وه‌كو كۆمه‌ڵگای ئێمه‌ په‌سند بكرێت. ئه‌مه‌ تراژیدییه‌، ئایا وانییه‌؟ ئایا ئه‌م رێژه‌یه‌ی نوشوستی خوێندن نموونه‌یه‌ك نییه‌ له‌ دژایه‌تی گه‌وره‌ی ناو كۆمه‌ڵگای ئێوه‌؟ له‌وه‌ ده‌چێت كه‌س ئه‌وه‌ نه‌زانێت كه‌ئێمه‌ له‌دژی منداڵان كارمان كردووه‌، له‌دژی ئه‌و هه‌لانه‌ی كه‌ ئه‌وان پێشده‌خات، له‌ پێشكه‌وتنیشدا بێگومان ده‌بێت باوه‌ڕیان به‌خۆیان بێت. كاتێك كه‌ ده‌ركردنی خوێندكارێك وه‌كو سه‌ركه‌وتن نه‌ك شكست سه‌یر ده‌كرێت، ئایا ئه‌مه‌ تراژیدی نییه‌. ئه‌گه‌ر خوێندكاران به‌رده‌وام به‌ره‌و دواوه‌ ببرێن، ئه‌گه‌ر خوێندن و خوێندنگاكان ئه‌زموونی ژیانی رۆژانه‌، زمان و فه‌رهه‌نگی ئه‌وان به‌رته‌ك بداته‌وه‌، بێگومان به‌ره‌نگاری ده‌كه‌ن له‌ فێربوونی شته‌كان له‌ مامۆستا، بابه‌ته‌كانی خوێندن وردكردنه‌وه‌ی گشتی و فه‌رهه‌نگی زاڵ به‌یه‌ك مانا ئه‌وان ده‌یانه‌وێت راستی وشه‌ و به‌رهه‌مه‌كانی ژیانی خۆیان به‌ڕاست بزانن.
*ئێمه‌ش له‌ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كاندا تووشی‌ قه‌یرانی نه‌هێشتنی خوێنده‌وارین، نزیكه‌ی 60ملیۆن ئه‌مریكایی نه‌خوێنده‌وارن و ئه‌مریكا له‌م زه‌مینه‌یه‌دا له‌پله‌ی چل و نۆهه‌میندایه‌ له‌نێوان 128 وڵاتی دیكه‌ كه‌ نه‌خوێنده‌واریان زۆره‌. وه‌زیری پێشووی په‌روه‌رده‌ و فێكردن (ویلیام جه‌ی بێنت) له‌راپۆرتێكی خۆیدا ده‌ڵێت ته‌نها زمانی ئینگلیزی سه‌ركه‌وتوو بووه‌ بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ زمانیان ئینگلیزی نه‌بووه‌و ئه‌مه‌ش له‌به‌رئه‌وه‌یه‌ كه‌ بتوانن ده‌ستیان بگات به‌هه‌له‌كانی كۆمه‌ڵگای ئه‌مریكی.
-به‌ڵێ، به‌ڵێ، به‌ڵام ئه‌گه‌ر به‌وشێوه‌یه‌ بێت كه‌ بێنت ده‌ڵێ په‌روه‌رده‌ و فێركردن ته‌نها له‌ زمانی ئینگلیزیدا بتوانێ ئاینده‌یه‌كی باشتر بۆ كه‌مایه‌تیه‌كان دابین بكات، ئه‌ی بۆ زۆربه‌ی ئه‌مریكییه‌ ره‌شه‌كان كه‌ باپیرانیان پێش دووسه‌د ساڵ به‌ئینگلیزی ده‌دوان، هه‌روه‌كو جاران بۆ گه‌ڕه‌كه‌كانی كه‌مایه‌تیه‌كان دوورخراونه‌ته‌وه‌؟ من ئه‌مریكایی نیم و كه‌سێك نیم بتوانم وه‌ڵامی پرسیاره‌كانی ئێوه‌ بده‌مه‌وه‌، به‌ڵام ده‌توانم به‌هۆی وێناو بیروباوه‌ڕه‌كانی خۆمه‌وه‌ باس له‌خوێندن و خوێندنگا بكه‌م.
وه‌كو مامۆستایه‌ك هه‌رگیز نابێت ئه‌وه‌ فه‌رامۆش بكه‌ین كه‌ خه‌لڵك به‌ گشای‌ خاوه‌نی‌ نموونه‌ و شێوازه‌كانی‌ ئاخاوتن و پرسیار و رسته‌ سازیی جیاوازن له‌ باشقه‌(الگو)كانی‌ چینی ده‌سه‌ڵاتدار. ئینگلیزییه‌ ره‌شه‌كان له‌به‌رچاو بگرن، شێوازی قسه‌كردنی ئه‌وان نیشانده‌ری واقیعه‌تی ژیانی ئه‌وانه‌. ئه‌زموونی زیندووی ئه‌وان به‌درێژایی مێژوو بریتییه‌ له‌ هه‌ستی له‌خۆنامۆبوونی رۆژانه‌، خه‌بات بۆ پاراستنی ره‌وشی ژیانی ژێر ئاستی ستاندارد و فه‌رهه‌نگی بێهۆشی پێویسته‌ مامۆستایان بزانن چۆن زاراوه‌ جیاوازه‌كانی وڵات، جیهان ببینه‌ جیاوازه‌كانیش بكه‌نه‌ نموونه‌ و شێوازی مامه‌ڵه‌ و ئاخاوتن.
*تۆ وه‌كو مامۆستایه‌ك له‌كام خاڵه‌وه‌ فێركردنی زمانی ستانداردت ده‌ستپێكرد؟ ئایا ئه‌وه‌ گرنگه‌ كه‌ له‌كوێوه‌ ده‌ست پێبكه‌یت؟
ــ له‌مباره‌وه‌ هه‌میشه‌ خراپ له‌ من تێگه‌یشتبوون من نه‌یاری ئه‌وه‌م كه‌ مۆڵه‌ت به‌خوێندنی منداڵان بدرێت، به‌بێ ئه‌وه‌ی كه‌ زمانی ستاندارد یان پورتوگاڵی راست بزانن، من تاوانبار كراوم به‌رێگری له‌ منداڵان كه‌ ده‌ستیان به‌ستاندارده‌ پێویسته‌كان بگات و به‌وه‌ش تاوانباركراوم كه‌ هه‌ڵه‌ رێزمانییه‌كانم نادیده‌ گرتووه‌. بێگومان ئه‌مانه‌ راست نین. به‌ڵام من رێز له‌ فه‌رهه‌نگ و زمانی میللی خه‌ڵك ده‌گرم. بوونی زاراوه‌ی هه‌ڵه‌ له‌ زماندا، بێگومان یه‌كسه‌ر ده‌بێت هه‌وڵبدرێت بۆ دۆزینه‌وه‌ی راسته‌كه‌. به‌ڵام هه‌ر جارێك مامۆستا هه‌ڵه‌یه‌ك به‌رجه‌سته‌ و گه‌وره‌ بكات، به‌تایبه‌تی گڵۆپی سوور داده‌گیرسێنێ و ئه‌م په‌یامه‌ راده‌گه‌یه‌نێ. تۆ شتێك نازانی، تۆ نازانی چۆن بخوێنی یان بنوسیت. منداڵ هێواش هێواش ئه‌م په‌یامه‌ له‌ ده‌روونیدا گه‌وره‌ ده‌بێ. چونكه‌ ئێمه‌ وابه‌سته‌ به‌زمانین، ته‌نها له‌ڕێگای خۆگونجاندنی ته‌واو له‌گه‌ڵ زمانی ستانداری ده‌سه‌ڵاتدا، خوێندكاران ده‌بنه‌ خاوه‌ن ده‌سه‌ڵات و ماهیه‌تی چه‌وسێنه‌رانه‌ی كۆمه‌ڵگاكه‌یان تێده‌گه‌ن. كاتێك ئه‌وان زمانی ستاندارد ده‌زانن. ده‌رگیری گفتوگۆی فراوانتر ده‌بن له‌گه‌ڵ كۆمه‌ڵگاو له‌سنوری كه‌سێتی زیاتر تێده‌گه‌ن و ده‌توانن بكه‌ونه‌ خه‌باته‌وه‌.
*ئایا هیچ رووداوێك یان كۆمه‌ڵێك رووداو به‌شێوه‌ی بریارده‌ر كاریگه‌رییان له‌سه‌ر ره‌وتی ژیانی تۆ داناوه‌؟
-كاتێك كاریگه‌رییه‌كانی داڕمانی بازاڕی پشكه‌كان له‌ساڵی 1929 له‌ئابووری به‌رازیلدا ده‌ركه‌وتن، بنه‌ماڵه‌ی ئێمه‌ زۆربه‌ی جار خواردنی پێویستمان نه‌بوو، و هه‌ربۆیه‌ش نه‌متوانی بچمه‌ خوێندن. پێش ئه‌م كاره‌ساته‌ خێزانی ئێمه‌ له‌نێوان چینی كرێكار و چینی ناوه‌ڕاستدا بووین. هاوڕێیانی وام هه‌بوو كه‌له‌منیش كه‌متریان ده‌خوارد و پۆشاكی خراپتریان ده‌پۆشی هه‌ندێكی دیكه‌شیان له‌ئێمه‌ زیاتریان ده‌خوارد و باشتر پۆشته‌ بوون. ئه‌م ئه‌زموونه‌ واته‌ ته‌ماشكردنی هه‌ردوولای‌ دیوار، به‌قووڵی‌ كاری‌ تێكردم. من بۆم ده‌ركه‌وت كه‌ له‌بنه‌ڕه‌تدا و له‌ پێكاته‌ی‌ كۆمه‌ڵدا له‌نگی هه‌یه‌ هێشتا له‌بیرمه‌ كه‌ئه‌م پرسیاره‌م له‌خۆم كرد، چۆن ده‌بێت خودا بیه‌وێت هه‌ندێك هه‌ژار و هه‌ندێكی دیكه‌ ده‌وڵه‌مه‌ندبن. من له‌دایكم فێربووم (كه‌ ژنێكی وشكی خاوه‌ن بڕوای كاتۆلیك بوو) كه‌ خودا باشه‌، بۆیه‌ش به‌و ئه‌نجامه‌ گه‌یشتم كه‌ نه‌خوداوه‌ند و نه‌چاره‌نووس ناتوانن به‌رپرسیاری دابه‌شكارییه‌كانی ناو كۆمه‌ڵگا بن، به‌ڵام نه‌متوانی هیچ پاساوێكی رازیكه‌ر بۆ ئه‌م جیاوازییه‌ چینایه‌تیه‌ په‌یدا بكه‌م له‌ ته‌مه‌نی یازده‌ ساڵی بڕیارمدا بۆ له‌ناوبردنی هه‌ژاری له‌جیهاندا هه‌ركارێك بتوانم ئه‌نجامی بده‌م.
رۆژێك من و براكانم مریشكێكی دراوسێكه‌مان كوشت، دایكم هه‌واڵی ئه‌م مریشكه‌ی بیستبووه‌ به‌هه‌ڵه‌داوان بۆلامان هات. من چاوه‌ڕوانی ئه‌وه‌ بووم سه‌رزه‌نشتمان بكات و مریشكه‌كه‌ بۆ دراوسێكه‌مان بباته‌وه‌و داوای لێبكات كه‌ لێمان خۆشبێت به‌ڵام بردی بۆ چێشتخانه‌كه‌ و خواردنێكی خۆشی بۆ سازكردین ئه‌و زۆر واقیعی بوو. من ئه‌م ڕووداوه‌م له‌بیرچوو هه‌تا ئه‌و كۆچی دوایی كرد، به‌ڵام پاشان زۆر جار ده‌مویست بزانم كاتێك به‌رامبه‌رمان وه‌ستا و ته‌ماشای مریشك و ئینجا تاوێك ته‌ماشای ئێمه‌ی ده‌كرد، تا بڕیار بدات ئایا ده‌بێت بیباته‌وه‌ بۆ دراوسێكه‌ یان رێگا بدات كه‌ بیخۆین، له‌ده‌روونیدا چ ئاشوبێك به‌رپابوو!
رووداوێكی دیكه‌ی گرنگ ئه‌و رۆژه‌ بوو كه‌ دایكم ده‌رباره‌ی ئه‌و خوێندنگایه‌ی كه‌ بڕیاربوو له‌ ناونووسیی من هیچ پاره‌یه‌ك وه‌رنه‌گرێت، وتی: كوڕم، من پیاوێكم بینی تۆ له‌ خوێندنگا وه‌رده‌گرێت، به‌ڵام ئه‌و یه‌ك مه‌رجی هه‌بوو كه‌ تۆ به‌دڵ بخوێنی. كاتێك ئه‌م پیاوه‌ مۆڵه‌تی به‌مندا له‌خوێندنگای تایبه‌تی خۆی كه‌ یه‌كێك بوو له‌ باشترین قوتابخانه‌كانی رسیف، به‌بێئه‌وه‌ی من بناسێ ناوی نووسیم، بۆی سه‌لماندم كه‌ مانای خۆشه‌ویستی بۆ كه‌سانی دیكه‌ چییه‌ و كاریگه‌ری هاوكاری خه‌ڵكی دیكه‌ی به‌من نیشاندا. من هه‌رگیز بڕوام به‌م ده‌ربڕینه‌ نه‌بوو كه‌ من خۆم دروستكردووه‌. مرۆڤی خۆ دروستكه‌ر بوونی نییه‌ له‌گۆشه‌ و كه‌ناری شه‌قامه‌كان و له‌و جێگایانه‌دا كه‌پیاوانی خۆدروستكه‌ر ده‌ژین، زۆر مرۆڤی دیكه‌ش هه‌ن كه‌ له‌پشتی مرۆڤه‌ خۆ دروستكه‌ره‌كانه‌وه‌ په‌نهانن، ئێمه‌ خۆمان به‌ته‌نهایی دروست ناكه‌ین، فێركردنی‌ من له‌و خوێندنگایه‌ ته‌واو بوو دوای ئه‌وه‌ی كه‌ هاوسه‌ری یه‌كه‌مم مرد، له‌گه‌ڵ كچی ئه‌و پیاوه‌ بووینه‌ هاوسه‌ر كه‌ یه‌كه‌مجار ده‌رگای خوێندنگای به‌رووی مندا ئاوه‌ڵاكرد.
*تۆ وێنا و خه‌ونی دونیایه‌كی دیكه‌ت له‌سه‌ردایه‌، ئه‌و دنیایه‌ له‌چی ده‌چێت؟
ــ خه‌ونی من كۆمه‌ڵگایه‌كه‌ له‌وێدا ناوبردنی وشه‌ هاوڕێ بێت له‌گه‌ڵ‌ بڕیاری گۆڕینی جیهان. ئه‌مڕۆ زۆربه‌ی خه‌ڵك بێده‌نگن، بۆچی ده‌بێت ئه‌وان باسوخواسی خۆیان و جیاوازی بیروڕاكانیان خامۆش و بێده‌نگ بكه‌ن؟ كاتێك داوای خوێندنیان لێده‌كرێت، بۆچی ده‌بێت باسوخواسته‌كانی ده‌سه‌ڵاتداران بخوێنن؟ من له‌منداڵییه‌وه‌ هه‌تا تاراوگه‌ و ئاواره‌ییم له‌ تاراوگه‌وه‌ هه‌تا گه‌ڕانه‌وه‌م، له‌هه‌وڵی په‌یداكردنی په‌روه‌رده‌ و فێركردنێكدا بووم كه‌ به‌دیهێنه‌ری ئازادی و نه‌یاری چه‌وسانه‌وه‌ی‌ چینایه‌تی و دژی لادانی بونیادی كۆمه‌ڵایه‌تی بێت. ئه‌و سكوته‌ی كه‌ به‌سه‌ر هه‌ژاراندا سه‌پێنراوه‌ هه‌میشه‌ به‌هۆی فێركردنی ده‌سه‌ڵاتخواز و ئامرانه‌ جێبه‌جێ كراوه‌. من به‌دوای فێركردنی تووڕه‌بووندا ده‌گه‌ڕام، چونكه‌ په‌یمان و پابه‌ندی من به‌ئاینده‌یه‌كه‌وه‌یه‌ كه‌ ته‌نها به‌گۆڕینی هه‌لومه‌رجی ئێستا په‌یدا ده‌بێت. من فێربووم كه‌ده‌بێت هه‌میشه‌ بگه‌ڕێم بۆ زانین.
*ئایا له‌و بڕوایه‌دایت كه‌كۆمۆنیزم و سۆسیالیزممان به‌شكستی بینی؟
ــ له‌ ساته‌كانی گۆڕانكاری مه‌زنی مێژوویی، تێگه‌یشتن له‌وه‌ی كه‌ له‌ واقعدا چ شتێك له‌ ره‌وشی كه‌وتن و شكستایه‌، كارێكی سه‌خته‌.به‌بڕوای من خه‌ڵكی ئه‌وروپای رۆژهه‌ڵات ده‌یانویست حكومه‌ته‌ دیكتاتۆر و سه‌ره‌ڕۆكان له‌ناوبه‌رن، به‌ڵام ئه‌مه‌ به‌مانای ئه‌وه‌ نییه‌ كه‌ سۆسیالیستی بگۆڕن بۆ سه‌رمایه‌داری، ئه‌وان له‌دژی توندڕه‌وی و توندوتیژی سۆسیالیستی خه‌باتیان ده‌كرد. خه‌ڵك هه‌موویان پێكه‌وه‌ هه‌ستان و سه‌رئه‌نجام (نا) یان گوت بۆ چه‌وسانه‌وه‌، ئه‌م بزاڤه‌ پشتیوانی به‌كۆمه‌ڵی خوده‌، خۆم، خۆت، خۆمان. خه‌ڵك ده‌یانویست (نا) به‌و كه‌سانه‌ بڵین كه‌مافی بیركردنه‌وه‌، پرسیاركردنیان لێ زه‌وت كردوون، یان له‌دژی ئه‌وانه‌ بوون كه‌نه‌یانده‌هێشت كارساز و بكه‌ری مێژووی خۆیان بن و بگه‌ڕێن به‌دوای زانیندا.
من له‌ڕاستیدا زۆر حه‌زم له‌وه‌ نییه‌ پێشبینی بكه‌م كام هێڵی سیاسی سه‌رده‌كه‌وێت. من له‌ ده‌یه‌ی 1970 له‌ ئه‌ڵمانیای رۆژهه‌ڵات بووم و خواستی منیان په‌سند نه‌كرد كه‌ سه‌ردان و چاودێری خوێندنگایه‌ك بكه‌م، كتێبی فێركردنی سته‌م دیده‌كان یان یاساغ كرد، به‌ڵام ئێستا دڵنیام كه‌ ده‌یخوێننه‌وه‌. دوو مانگ له‌مه‌وبه‌ر له‌ ژاپۆن سیمینارم هه‌بوو، كوڕێكی لاو كه‌ له‌ سۆڤیه‌ت هاتبوو، لێم نزیك بوه‌وه‌ و وتی: پرۆفیسۆر زۆر خۆشحاڵم سه‌ره‌نجام به‌دیداری به‌ڕێزت شادبووم، ئه‌مڕۆ ئێمه‌ نه‌ك ته‌نها كتێبه‌كانی جه‌نابت ده‌خوێنینه‌وه‌ به‌ڵكو سوود له‌ بیروباوه‌ڕه‌كانیشت ده‌بینین، ئایا مانای ئه‌و ئاڵوگۆڕانه‌ی گۆرباچۆف ده‌ستی‌ پێكرد ئه‌وه‌ بوو كه‌ ئه‌و ئێستا سه‌رمایه‌داری له‌سۆسیالیزم به‌باشتر ده‌زانێ؟ من بڕوام به‌وه‌ نییه‌ به‌ڵام گۆرباچۆف ئه‌وه‌ی ده‌زانی كه‌ سته‌مێكی سیاسی ناتوانێ تا ئه‌به‌د له‌سه‌ر ده‌سه‌ڵات بمێنێته‌وه‌ به‌بێ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ ئازاد بێت. ریسك كردن زه‌حمه‌ته‌. ئه‌مریكییه‌كان له‌به‌رامبه‌ر هه‌ر پڕۆژه‌یه‌ك كه‌ ته‌نانه‌ت به‌ نارۆشنیش ماركسیستی یان سۆسیالیستی بێت پێشده‌واری و ده‌مارگیری ده‌نوێنن. له‌ گۆڕانه‌ مێژووییه‌كانی ئه‌وروپای خۆرهه‌ڵات و سۆڤیه‌ت ئه‌مریكییه‌كان هاتوهاواری شكستی كومۆنیزم و سۆسیالیزمیان ده‌ستپێكرد ئه‌مریكییه‌كان ده‌بێت لێكۆڵینه‌وه‌ بكه‌ن ده‌رباره‌ی توانا و ده‌سه‌ڵاتی ته‌عه‌سوبی خۆیان و تێبگه‌ن كه‌ئه‌مه‌یان كارێكی راست نییه‌. له‌وانه‌یه‌ له‌م ره‌هه‌نده‌دا مه‌یدانه‌كانی‌ دیموكراسی خۆیان باشتر بناسن كه‌ له‌وێدا ئازادی بوونی نییه‌، شه‌ست ملیۆن نه‌خوێنده‌واری ئه‌مریكا ئاماژه‌یه‌ بۆ شكستی چی؟

سه‌رچاوه‌:
دولت، فساد و فرصت های اجتماعی(تعامل اندیشه‌ها در اقتصاد سیاسی توسعه‌)حسین راغفر، انشارات نقش و نگار، چاپ دوم 1388، ل352-367

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

فوئاد مه‌جید میسری: داهێنان جه‌وهه‌ری رۆشنبیرییه‌

سازدانی: محه‌مه‌د كه‌ریم 3-2 *ئایا نووسینی ده‌قی شانۆیی له‌ رۆمان ...