سەرەکی » وتار » ئەكرەم میهرداد » پلورالیزمی سەروەریی و سەربەخۆیی

پلورالیزمی سەروەریی و سەربەخۆیی

بنەمای یەكەمی سەروەری و سه‌ربه‌خۆیی بۆ پلورالیزم، یان دید و مامەڵەی یەكەمی پلورالیزم بۆ سەروەری و سەربەخۆیی رێزگرتنە لە بنەمای یەكسانی بەڵام بەلەبەر چاوگرتنی جیاوازی، ئەم یەكسانیە چوونیەك كردنی بوونە سەروەر و سەربەخۆكان نیە، بەڵام ناسین و زانینی نەخش و كاریگەری هەریەكێكە لەوان لەگەڵ بڕیاردانی ماف و ئازادی یەكسان بۆ هەریەكەیان، لەهەمان كاتیشدا رێزگرتنە لەو جیاوازییانەی كە بەشێكن لەسەروەری و سەربەخۆیی هەریەكێك لەوان. یەكێك لەبنەما و دەسكەوتە گرنگەكانی روانگەی رادیكالی سەروەری و سەربەخۆیش ئەوەیە كە چۆن دووبارە پلورالیزمی كردەوە بە پرسێكی فكری و فەلسەفەی لە ئەندێشەی كۆمەڵایەتیدا. پلورالیزم لەروانگەی سەروەری و سەربەخۆییدا و لەبنەما بیریارییەكانیدا لە دیدگای رەوش ناسی یان میتۆدۆلۆجی، پلورالیزمی فەرهەنگی و كۆمەڵایەتی، و لە پلورالیزمی سیاسیشدا رەنگ دەداتەوە و كارایی و كاریگەرییان دەبێت لە بوون و فرەیی حەقیقەتی هەریەكێك لەو بوون و پرسانە، لەو ژیان و فەرهەنگانە و لەوانەش گرنگتر ئەوەیە كە سەرچاوەی زانین و لێكۆڵینەوە و نموونەسازی لە فرەییدا ببینین و و بناسین. نموونەی بەرچاوی ئەمەش، ئایا بۆ باس و ناسینی سۆسیالیزم دەبێت تەنیا هەر ماركسیزم بكەین بە سەرچاوە، یان رێبازەكانی دیكەی ناو بزاڤی چەپ و سۆسیالیستی و كرێكاریش گرنگ و كاریگەرن؟ ئایا سۆسیالیزم بەبێ ماف و ئازادی یان سەروەری و سەربەخۆیی تاك پەیدادەبێت، واتە لەم پرسەدا دەبێت لیبرالیزمی ئازادی و رزگاریخوازیش بەشێك بێت لەو سەروەری و سەربەخۆییەی كە سۆسیالیزم یان خودی ماركس هیوای بۆ خواستووە. هەموو پرسەكانی دیكەش تەنیا بە پەنابردن بۆ روانگە و دیدگایەكی فكری و فەلسەفی و سیاسی ناناسرێن و بەدی نایەن، بەڵكو حەقیقەتی هەرشتێك لە گفتوگۆی بیروباوەڕ و رەوش و میتۆد و فەرهەنگەكاندا باشتر و مرۆیی تر دەناسرێت و پێی ئاشنا دەبین.

زەمینەی زانین و هۆشیاریمان
پلورالیزمی رەوش ناسی یان (میتۆدۆلۆجی) گرنگی دەدات بە پرسەكانی فەلسەفی و لێكۆڵینەوە لە زەمینەی زانین و هۆشیاریمان دەربارەی مرۆڤ و جیهانی كۆمەڵایەتی. پلورالیزمی رەوش ناسی لەم نموونە و ئەلگۆیانەدا دەردەكەوێ یان سەروەری و سەربەخۆیی هەریەكێكیان دەپارێزێت:
1. فرەیی رەوشەكانی زانین و لێكۆڵینەوە.
2. فرەیی نموونەكاری و ئەلگۆسازی بۆ راڤەكردن و لێكۆڵینەوە.
3. فرەیی راستیەكان.
4. فرەیی بوون و خودەكان یان جیهانەكان.
بۆ باشتر ناسین و چاكتر بەدیهێنانی سەروەری و سەربەخۆیی هەموو بوون و خود و فەرهەنگ و جیهانەكان، ئەگەر رەوشەكانی ناسین و هۆشیاریمان فرە و پلورال بێت، بێگومان باشتر هەموو لایەن و رەهەندەكانی ئەو بوونانە دەناسین. بۆ هێنانەدی سەروەری و سەربەخۆیی رەوشەكانی ناسین و لێكۆڵینەوە یان رۆشنتركردنەوەی نموونە و ئەلگۆكانی شیكردنەوە و هۆشیاریمان دەبێت ئەم چوار پرسە كۆمەڵایەتی و فەرهەنگیەش بزانین و بناسین یان نەخش و كاریگەریی هەریەكەیان باشتر شارەزا بین.
1. فراوانی و فرەیی جۆرەكانی پەیوەندیی كۆمەڵایەتی.
2. فرەیی فەرهەنگ و تەنانەت وردە فەرهەنگەكانیش.
3. ناسنامە فرەكان یان ئاوێتەكان.
4. خودە فرەكان یان تێكەڵاوەكان.
سەرئەنجام، پلورالیزمی سیاسیش دەبێتە بەشێك لەو ناسینانەی كە پرسەكانی سەروەری و سەربەخۆیی پێویستیان پێیەتی:
1. ناسین و فرەیی جیاوازی و سەربەخۆیی، كۆمەڵایەتی و فەرهەنگی.
2. بەدیهێنانی ئاسانكاری و لێبوردەیی بۆ جیاوازبوون.
3. هێنانەدی هەل و شایستەیی سەبارەت بە رەوشەكانی بڕیاردان و نەخش و كاریگەریی هەریەكێك لە بوونەكان.
مرۆڤ سەرەڕای داواكاری ماف و ژیان و ئازادی، و وێڕای پەیوەندی كۆمەڵایەتی و ژینگەیی و لەگەڵ ئەوانیشدا بوونەوەرێكی فەرهەنگی و دەخوازێ لە باری فەرهەنگ و بیروڕا و گوزارشت كردن لە خۆی ئازاد و سەربەخۆ بێت و سەروەر و سەربەخۆبوونیشی هەر بەو فەرهەنگ و گوزارشتە دەست پێدەكات. میتۆد و رەوشی سەروەری و سەربەخۆییش بێگومان بەو بیرۆكەیە یان (سیاسەتە) دەست پێدەكات كە داكۆكی لە فرەیی و فەرهەنگی لەسەر بنەمای پاراستنی جیاوازییەكان و داكۆكی كردن لە فرەیی خواست و ناسنامە و داواكارییە سیاسیەكان دەكاتە بەشێك لە بوون و كاریگەرییەكانی. سیاسەتی داواكاری و داكۆكی لە فەرهەنگە جیاوازەكان لەگەڵ دیموكراسی رادیكال و بزاڤە كۆمەڵایەتیە نوێیەكان و داكۆكی لە وردە فەرهەنگەكان یان لە راستیدا پەراوێزكراوەكان دەبنە ئەو سازوكارە پلورالیزم و فەرهەنگیەی كە بزاڤی سەروەری و سەربەخۆیی دەیكاتە ناسنامە و مانیفێستی خۆی. پلورالیزمی فەرهەنگی جۆرێكە لە بیركردنەوە و روانگەی مرۆیی كە لە رەوشە جیاوازەكانی ژیان سەرچاوە و مایە وەردەگرێ و لەم زەمینەیەشدا سیاسەتی سەوز و ژیانەوەی جیهان لە بیروباوەڕە تازەكانی پۆست مۆدێرنیزم، پۆست ماركیسزم و پۆست فیمینزمدا خراونەتە روو، كە دەربڕینی نەخشی سەرەكین بۆ پلورالیزمی كۆمەڵایەتی و سیاسی. روانگەی سەروەری و سەربەخۆیی بۆ داكۆكی كردن لە رەوشە جیاوازەكانی ژیان و فەرهەنگ و بوون شێوازێكی نوێتر و فراوانترە لە دیموكراسی رادیكال و پلورال.

ماف و ئازادیی تاكەكان
پلورالیزمی سەروەری و سەربەخۆیی سەرەڕای داكۆكی لە كۆمەڵ و ژیان و فەرهەنگ و فەرهەنگە پەراوێز كراوەكان، داكۆكی و خەباتی پەیگیر بۆ ماف و ئازادیی تاكەكانیش دەكات و ئەم داكۆكیەش تەنیا هەر لە بەرامبەر دەسەڵات و یاسا و كۆمەڵگا نیە، بەڵكو لەناو خودی ئەو هەلومەرجە كۆمەڵایەتی و فەرهەنگیانەشدایە كە ئەم پلورالیزمه‌ داكۆكیان لێدەكات و دەیەوێت بیانپارێزێت و بیانگەشێنێتەوە. لەوانەیە هەندێك بپرسن و گومان بكەن لەوەی كە ئەم پلورالیزمه‌ ژیانی فەرهەنگی و كۆمەڵایەتی و سیاسی و تەنانەت تاكانەیە، شێوازێكی ئاڵۆز و پڕ لق و پۆپە و چۆن دەكرێ لە باری كردەیی و نوێنەرایەتی و سیاسیدا چارەسەر بكرێن؟ وەڵامی بزاڤی سەروەری و سەربەخۆیی ئەوەیە كە ئەگەر هەر یەكێك لەو بوونانە نوێنەرایەتی و دەربڕینیان دەربارەی خۆیان پێبدرێت، خۆیان باشتر دەزانن كە سەروەری و سەربەخۆیی خۆیان بەدەست بهێنن و چارەسەری بكەن و بیپارێزن. بەڵام كێشە و ئاستەنگی مەزنی بەردەم ئەم پلورالیزمە سەروەری و سەربەخۆییە ئەوەیە كە پاوانخوازان و هەژموونگەراكانی ناو دەسەڵاتەكان (سیاسی، ئابووری، فەرهەنگی و كۆمەڵایەتی) ئەوەیە كە رێگا بە هەموو فرەییەكان نادەن داكۆكی و نوێنەرایەتی خۆیان بكەن.
دەسەڵات و سیاسەتی ئەم سەردەمە بە هەردوو ئاراستەی دیموكراسی نوێنەرایەتی و لیبراڵ، یان شێوازی حوكمی دیكتاتۆری و ستەمكاری ئەوەیە كە تەنیا یەك سازوكار و شێوازیان بۆ دەسەڵات و نوێنەرایەتی كردۆتە یان سەپاندووە بەسەر كۆمەڵ و وڵاتەكاندا. لە بەرامبەریشدا پلورالیزمی فەرهەنگ و كۆمەڵایەتی و ماف و ئازادییەكان ناتوانن سنووردار بن بەو چوارچێوە نوێنەرایەتی و سیاسیەی كە ئەو رژێمانە دیارییان كردووە بۆیە خەبات و تێكۆشانی ئەوان بە شێوەی بزاڤە كۆمەڵایەتیە نوێیەكان دەستی پێكردووە و لە رۆژئاوای جیهانیشدا هەتا ئێستا بەردەوامە و ئەو بزاڤانە دەیانەوێ داكۆكی و نوێنەرایەتی خۆیان لە دەستی خۆیاندا بێت و خۆیان سازوكاری ژیان و فەرهەنگ و كاریگەرییان دیاری بكەن و بیپارێزن و بەرەوپێشی بەرن. بزوتنەوەی كۆمەڵایەتی نوێش ئەو بزاڤانەن كە دەیانەوێ مافی تاكەكان جێبەجێ بكرێ، فەرهەنگ و ژیانە جیاوازەكان لەلایەن خۆیانەوە پارێزراو بێت، ئۆرگان و نوێنەرایەتی و دامودەزگاكانی داكۆكی لە خۆیان لەلایەن خۆیانەوە دیاری بكرێت و لە شوێنی كار و ژیانی خۆیان دەسەڵاتەكان و بڕیارەكان لە كۆبوونەوە گشتیەكاندا مەیسەر ببێت. یەكێك لە تایبەتمەندییە گرنگەكانی رادیكال و پلورالیزمی ئەم بزاڤانە ئەوەیە كە وەكو بزاڤە كۆمەڵایەتیە كۆنەكان پاشكۆی سیاسەت و دەسەڵاتێكی دیاریكراو نیە (وەكو بزوتنەوە كرێكاریەكانی سەر بە كۆمۆنیزمی روسی یان سۆسیال دیموكرات، بزاڤەكانی سەر بە دیموكراسی و حكومەتی نوێنەرایەتی، یان بزاڤەكانی سەر بە نەتەوایەتی)، بەڵكو هەموو بیروباوەڕەكان لەناویاندا هەن و نەخش و كاریگەریشیان هەیە و هەروەكو چۆن فەرهەنگە جیاوازەكان و ماف و ئازادییەكانی تاك لەناویاندا بەها و نرخی خۆی هەیە، هەر بەو شێوەیە بیروباوەڕە جیاوازەكانیش ڕێگای كارایی و كاریگەرییان بۆ ئاسان دەكرێت. لەم روانگەیەوە باشترین رەوش یان سازوكاری پلورالیزمی سەروەری و سەربەخۆیی دەتوانرێ لە سێ وشەدا كورت بكرێتەوە: دیموكراسی رادیكال و پلورال. كە ئەوانیش بەو مانایە دێن كە دەبێت هەموو رەوشەكانی نوێنەرایەتی دیموكراتی بەها و شایستەییان هەبێت، رادیكال بن بەو مانایەی كە داكۆكی لە ماف و ئازادی و دادپەروەری بكەن و لەم پرسەشدا خەبات لە دژی هەژاری و نەبوونی دەبێته‌ یەكێك لە ئاڕاستە و ئامانجە سەرەكیەكان. ئەم بزاڤانە پلورالن بەو مانایەی كە لە گفتوگۆی نێوان فەرهەنگ و بیروباوەڕەكان چارەسەر و ئامانجەكان دەدۆزنەوە.

فراوانتر لەوەش
تا ئێستا لە پرسی پلورالیزمی سەروەری و سەربەخۆییدا باسەكانمان دەربارەی دیموكراتیكی فرەیی و پلورال بووە، بەڵام فراوانتر لەوەش دەتوانین ئەو پرسانە بخەینە روو كە پلورالیزمی كۆمەڵایەتی و مرۆیی و فەرهەنگی و تەنانەت سیاسیش دەكەنە بەشێك لە دیموكراسی رادیكال. ئەو ماركسیست و سۆسیالیستانەی كە بڕوایان بە بەهاكانی پلورالیزم هەیە و لە نەیارییان بەرامبەر روانگەی تاكانە و دۆگمای هەندێك لە چەپەكانی دیكە و لە دژی هەژموونی دیكتاتۆریانەی كۆمۆنیزمی روسی و بیروباوەڕەكانی پەیڕەوی لەو كۆمۆنیزمە، و بە زیندووكردنەوەی بەرهەمەكانی گرامشی و بۆ پاراستن و ژیانەوەی بیروباوەڕی گشتی و پلورالی سۆسیالیستی هەوڵ دەدەن كە لە رێگای ئەڵتەرناتیفی دیموكراسی رادیكال و پلورال دیدگای خۆیان بخەنەڕوو بۆ چارەسەری پرسەكانی ئەمڕۆی جیهان. لەم نێوانەدا یەكێك لەو پرسانەی كە ئەم رێبازە گرنگی پێدەدات پرسی (كۆمەڵی مەدەنی) و فرەیی و پلورالیزمی ناو ئەو كۆمەڵانەیە، كە لەوێدا پرسەكانی ماف و ئازادی،فرەیی كۆمەڵایەتی و فەرهەنگی، داكۆكی لە بیروباوەڕ و هۆشیارییە جیاوازەكان و تەنانەت شێوازەكانی دەسەڵات و نوێنەرایەتی و داكۆكی لەو خەڵكانەی لە شوێنی كار و ژیانی خۆیان كە دەیانەوێت سەروەر و سەربەخۆ بن ئەگەر بڕیاربێت بزاڤ و بیروباوەڕی سۆسیالیستی نوێ یان بزاڤەكانی ناسراو بە چەپی نوێ داكۆكی لە ئایدیا سۆسیالیستیەكان یان كۆمەڵایەتیەكان بكەن، بێگومان دەبێت پرسەكانی كۆمەڵی مەدەنی بخەنە بازنەی گرنگیپێدان و كارایی خۆیان بە شێوەی پۆزەتیف و پێشكەوتوخوازیش ئەو كۆمەڵە مەدەنیانە بەرەو پاراستن و گەشەپێدان ببەن. باشترین سازوكار یان پەیڕەوی فكری و سیاسیش ئەوەیە كە دیموكراسی رادیكال و پلورال بكرێتە ئاراستە و ئامانج. لەم پرسەدا یەكێك لە نووسەرە ناودارەكانی زەمینەی كۆمەڵی مەدەنی (جەی كیان) دەڵێت: ((سۆسیالیزم دەبێت بگۆڕین بە دیموكراسیەكی فراوانتر و پلورال و پێشكەوتووخوازی دەسەڵات))1 بەڵام هەندێك لە سۆسیالیستەكان بڕوایان وایە كە دیموكراسی رادیكال و پلورال نابێت بكرێتە جێنشینی سۆسیالیزم و نەئەوەش كە وەكو پێشمەرجی هاتنەدی سۆسیالیزم وێنای بكەین، بەڵكو بڕوایان وایە كە شێوازێكی گونجاو و مرۆڤانەی سیاسی و دەسەڵاتدارێتیە لە بەدیلی دیموكراسی لیبرال و نوێنەرایەتی یان شێوازی ستەمكاری و دیكتاتۆری. ئەم رێبازەی سۆسیالیزم كە پرسەكانی پلورالیزم دەكاتە ئامانج و رەهەندی خۆی و لەگەڵ ئەوانیشدا زەمینەكانی ئازادی و داپەروەری باشتر دەڕەخسێنێ و بەها مرۆییەكانی هاوكاری و هاوبەشیش زیاتر بەرجەستە دەكات، بێگومان هەموو ئەمانەش لەگەڵ ئامانجی سەروەری و سەربەخۆیی مرۆڤدا تەبا و گونجاون.

دەوڵەتی دیكتاتۆر و ستەمكار
دیموكراسی پلورال و رادیكال لەلای باوەڕدارانی نەك تەنیا رێگا و هەڵبژاردەیەكی مرۆیی و پێشكەوتوخواز و دادپەروەرە، هەروەها سازوكار و شێوازێكی گونجاوتر و كردەیی ترە لە هەردوو ئەڵتەرناتیفی دیموكراسی نوێنەرایەتی و دەوڵەتی دیكتاتۆر و ستەمكار. دیموكراتیك بوون بەبێ پاراستنی فرەیی و بەبێ هاتنەدی دادپەروەری كۆمەڵایەتی بۆ زۆرینەی خەڵك مانا و مەبەستێك ناهێنێتەدی و لە باشترین حاڵەتیشدا تەنیا وەكو ئازادی مەدەنی و یاسایی بە شێوازی دیموكراسی لیبرالی خۆرئاوا دەبێ و لە خراپترین رەوشیدا دەبێت شێوازێك لە دەسەڵات و بەهرەمەندی كەمایەتیەكی سیاسی و بێبەشی و نەبوونی و بێدادی بۆ زۆرینەی خەڵك.
دیموكراسی لانیكەمی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست كە تەنیا دوو رەهەندی دیموكراسی تێدایە كە ئەوانیش هەڵبژاردن و فرەیی سیاسیە ناتوانێ و نایەوێ پرسەكانی ماف و ئازادی و دادپەروەری بۆ خەڵك جێبەجێ بكات، بەرچاوترین نموونەش دیموكراسییە لە عیراق و توركیا و هەرێمی كوردستان ئوردون و پاكستان و سەرجەم ئەو وڵاتانەی كە لە دیموكراسیەكی سەرەتایی بێ ماف و ئازادی و دادپەروەریدان.

پرسی نوێنەرایەتی
دیموكراسی پلورال و رادیكال بۆیە رادیكال و پلورالە چونكە هەموو بزاڤ و رێكخراو و دامودەزگاكانی شوێنی كار و ژیانی خەڵك تیایدا نوێنەرایەتی خۆیان هەیە لە رێگای ئەو نوێنەرایەتیە فرەییەوە دەتوانن داكۆكی لە خۆیان و لە سەروەری و سەربەخۆیی خۆیان بكەن و بێگومان بەهۆی بوونی ئەم پلورالیزمە لە نوێنەرایەتیش باشتر دەتوانن ماف و ئازادییەكان بەدەست بهێنن یان پارێزگاری لێبكەن. پرسی نوێنەرایەتی و دامودەزگاكانی داكۆكی لە خەڵك و لە ماف و ئازادی لە هەردوو سیستەمی دیموكراسی لیبراڵ و دەوڵەتی ستەمكار و دیكتاتۆری هێشتا لە دەسەڵاتی كەمایەتیەكی سیاسی یان لە پاوانی ئۆلیگارشیەكی داراییدایە و تا ئێستا خەڵك نەیانتوانیوە خودی ئەو بەندانەی لە دیموكراتیكترین دەستووردا یان لە بەیاننامەی مافەكانی مرۆڤدان و بانگەوازی ماف و ئازادی و دادپەروەری دەكەن، نەیانهێشتووە خەڵك بە شێوەی كردەیی و رۆژانە ئەو ماف و ئازادییانە بەدی بهێنن یان داكۆكیان لێبكەن، بەڵام دامودەزگاكانی نوێنەرایەتی و پلورالیزمی ئەم بوونە سیاسی و كۆمەڵایەتی و فەرهەنگی و ئابوورییە باشتر دەتوانێ كە خەڵك بەو ماف و ئازادییانە شادبكاتەوە یان نوێنەرایەتی دڵخواز یان گونجاوی خۆیان هەبێ.
1. گرگور مك لنان، پلورالیسم، ترجمەی جهانگیر معینی، انتشارات اشیان، چاپ اول 1381 ،ص163.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*