سەرەکی » دۆسێ » ململانێكانی ئەمریكاو ئێران لە هورمزەوە بۆ جەبەل تاریق

ململانێكانی ئەمریكاو ئێران لە هورمزەوە بۆ جەبەل تاریق

بورهان شێخ ڕەئوف

جەبەل تاریق ناوێكی نامۆ نیە بۆ زۆربەمان بە تایبەتی بۆ جیهانی ئیسلامیش بە گشتی ئەم ناوە دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی فتوحاتی ئیسلامی لە ئەندەلس و سەركردەی ئەو شاڵاوە ش ( تاریقی كوڕی زیاد ) لە ساڵی 711 زاینی،تەنگەی جەبەل تاریق ئەو شوێنەیە كە ئۆقیانووسی ئەتڵەسی بە دەریای سپی ناوەڕاستەوە دەبەستێتەوە كە ناوە عەرەبیە كۆنەكەی دەریای ( زقاق) بوو هەرچەندە ئینگلیزو ئیسپانیەكانیش ناوی تایبەت بەخۆیان هەیە بۆی،كە قووڵترین شوێنی ئاوەكەی 300 مەترەو تەسكترین شوێنی پانتاییەكەی 14 كیلۆمەترە .
تەنگەی جەبەل تاریق یەكێك لە هەستیارترین ڕێڕەو وپێگە دەریاییە گرنگەكانی جیهان كە كەشتیگەلی بارهەڵگر هاتوچۆی بەردەوامی تێدا دەكەن لە نێوان ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا داو ناوچەیەكی جێناكۆكە لە نێوان هەردوو وڵاتی بەریتانیا و ئیسپانیادا،لە ئێستا بووەتە گۆڕپانی ململانێكانی ئێران و ئەمریكا لە لایەكی ترەوە ئەمە ئەو ڕاستیە سامناكەمان دێنێتە پێش چاو كە ئەگەر ململانێ‌ و ناكۆكییەكان ئەگەر زوو چارەسەر نەكرێت بە لۆجیك و ژیری ئەوە بۆی هەیە پەل بهاوێ‌ بۆ زۆر پنت و جوگرافیای دوورتر كە دواتر كۆنترۆڵكردنی لەوەیە ئاسان نەبێت لایەنی تریش ڕاكێشێتە ناو هاوكێشەكەوە .

سەرهەڵدانی كێشەكە
كاتێك ئەم كێشە تازەیە سەری هەڵدا كە دەستەڵاتدارانی تەنگەی جەبەل تاریق كەشتیەكی نەوت هەڵگری ئێرانیان ڕاگرت كە گوایە نەوتی ئێران دەگوازێتەوە بۆ ڕژێمی بەشار ئەسەدی سوریا كە ئەمەش پێچەوانەی ڕێنماییەكانی یەكێتی ئەوروپایە كە سزای ڕژێمی ئەسەد دەدات و ڕێگری لەوەدەكات كە هیچ كاڵاو كۆمەكیەكی بۆ بڕوات،پێدەچێت ئەمەش شێوازێكی دی هاوپەیمانەكانی واشنتۆن بێت بۆ فشار خستنە سەر كۆماری ئیسلامی ئێران .
گواستنەوەی قەیران لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە بۆ ڕۆژئاوای ناوەڕاست
لە تەنگەی جەبەل تاریق و لە خواری خوارەوەی ئیسپانیا كەشتی بارهەڵگری (گریس 1) كە ئاڵای پەنەمای هەڵكردبوو و نەوتی ئێرانیشی باركردبوو كەبە نیازبوو بڕواتە دەریای سپی ناوەڕاستەوە و لەوێشەوە بۆ بەندەرەكانی سوریا بەڵام لە دووری چواركیلۆمەتر پێش ئەوەی بگاتە گەرووی جەبەل تاریق لەبەرەبەیانییەكی زووی ڕۆژی 4 تەمووزی 2019 هێزە كانی ئاسایشی گەرووەكە كە پێكهاتببوون لە (30) كەس و سەربە تاجی بەریتانیای مەزنن و ناوچەیەكی جێناكۆكە لە نێوان بەریتانیاو ئیسپانیادا لە نێو ئاوە ئیقلیمیەكانی گەرووی ناوبراودا فڕۆكەیەكی سەربازی جۆری «كۆبتەر» بەسەر كەشتیەكەدا سووڕایەوەو سەربازە بەریتانیەكان خۆیان هەڵدایە سەری و تاقمی كەشتیەكەیان دەست بەسەر كرد لە سەر فەرمان و داخوازی دەستەڵاتدارانی ناوخۆیی گەرووی جەبەل تاریق .
بەگوێرەی هەواڵی ئاژانسەكان و تەنانەت سەرچاوە هەواڵگرییە ئاگادارەكانی دۆخی ئێران و ناوچەكە پێدەچێت ئەمە یەكەم هەوڵی كۆماری ئیسلامی ئێران بێت بۆ ئەوەی باز بەسەر سزاو ئابڵووقەكە سەپاوەكانی سەری بدات و خۆڵ بكاتە چاوی ئەمریكاو هاوپەیمانەكانییەوە .
هەر ئەو سەرچاوانە باس لەوە دەكەن كە ئەو كەشتییە بارهەڵگرە بە دۆكۆمێنت لە بەندەری بەسرەی عیراقی باركراوە لە نەوت لە مانگی كانونی یەكەمی ڕابردوو هەرچەندە كاربەدەستانی بەندەری ناوبراو نكووڵی لەوەدەكەن و دەڵێن لای ئێمە تۆمار نەكراوە و لەلایەكی ترەوە سەرچاوەی تر باس لەوەدەكەن كەلە كەنارەكانی خودی ئێران باركراوە .
لەلایەكی ترەوە لێرەدا پرسیارێك خۆی قووت دەكاتەوە بۆ ئەم كەشتیە ئەگەر كێشەیەكی نیە، بۆ عەرەب واتەنی ( ئەم حەولە ئەلعالەمە ) دەكات و لە كەناڵی سویسەوە نزیكترین ڕێگەیە ناپەڕێتەوە، ئەوەی گومانەكە زیاد دەكات ئەوەیە بڕینی ڕێگای كۆن و دووری هاتوچۆی جارانی پێش هەڵكەندنی كەناڵی سوەیس ڕەئس ڕجاء لساڵح لە باشووری كیشوەری ئەفریقیاوە بگرێت بۆ ئەوەی خۆی لە سزاو گەمارۆكانی ئەمریكا بشارێتەوەو دەربازبێت هەرچەندە ناكۆكییەكانی نێوان ئیسپانیا و بەریتانیا تا ئێستا زۆر توندو ئاڵۆزنەبووە لەبەرئەوەی لێكۆڵینەوەكان تا ئێستا بەردەوامن و لەوەیە ماوەیەكی درێژیش بخایەنێت لە بەرئەوەی لایەنی سێەمیش بەشدار دەبێت لە لێكۆڵینەوەكان و تەنانەت كۆمپانیای خاوەن كەشتییەكە كە واباس دەكرێت ڕوسی بێت و لە دوبەی تۆمار كرابێت .

دەرهاویشتەكانی ئەم قەیرانە
لەلایەكی ترەوە دەست بەسەرداگرتنی ئەم كەشتیە بارهەڵگرە نەوتییەی ئێران لە لایەن دەستەڵاتدارانی جەبەل تاریقەوە كە سەر بە تاجی بەریتانیان نیگەرانی و تووڕەیی حكومەتی ئیسپانیای لێكەوتووەتەوە ،وەزیری دەرەوەی ئیسپانیاش ڕایگەیاندووە كە نامەی نیگەرانی و ناڕەزایی وڵاتەكەی دەداتە حكومەتی بەریتانیا دەرهەق بەو پێشێلكارییەی سەروەری وڵاتەكەی و زیاتریش وتی ئەمە لەسەر داخوازی ئەمریكییەكان بووە لە بەریتانیا .
لە بەرامبەردا بەریتانیەكانیش ڕایەكی جیاوازییان هەیە دەڵێن ئەمە پاساو هۆكاری یاسایی تەواومان لە بەردەستە كە بارهەڵگرەكە سزاو گەمارۆكانی سەر ڕژێمی ئەسەدی شكاندووەو هیچ هۆكارێكی سیاسی تری لە پشتەوە نیە .
لەلایەكی ترەوە ئێرانیەكانیش دەبێژن و سوورن لە سەر ئەوەی كە كەشتییەكان لە ئاوە نێو دەوڵەتییەكاندا بووەو ئەم هەنگاوەی حكومەتی بەریتانیا بە ڕووخێنەرو و نامۆ و نا یاسایی ناودەبەن وحكومەتی بەریتانیا بەوە تاوانبار دەكەن كە چووەتە ژێرباری داخوازی و فەرمانەكانی ئەمریكا و وەزارەتی دەرەوەی ئێران پێداگیری لەسەر ئەوە دەكات كە هەموو هەوڵ و تەقەلا سیاسی و یاساییەكانی دەخاتەگەڕ بۆ ئەوەی كەشتییەكەو تاقمەكی ئازاد بكات وهۆشداری لەوش دەدات كە ئەم هەنگاوە گرژی و ئاڵۆزییەكانی ناوچەكە زیاد دەكات.
بەریتانیەكانیش ڕوونتر قسەدەكەن ئێستاو دەڵێن ئەمە جێبەێكردنی یاساكانی یەكێتی ئەوروپایەو كە سزای ڕژێمی ئەسەد دەدات كە لە دوای شۆڕشی گەلانی سوریاوە لە ساڵی 2011 تا ئێستا ئەو ڕژێمە خەڵكی سڤیل بە بێ‌ تاوان دەكوژێت و دەبێژن ئەو كەشتییە بارەكەی بۆ پاڵاوگەی بانیاسی سوریایە كە سەربە كۆمپانیای نەوتی حكومەتی ئەسەدەو ئەمەش پێچەوانەی ڕێنماییەكانی یەكێتی ئەوروپایە.

كاردانەوەكانی ئێران
هەروەكو ئاژانسی ڕۆیتەرز بڵاوی كردۆتەوە كەشتی ( گریس ) یەكێكە لەو چوار كەشتییەكە كە نەوتی ئێران بە قاچاغ دەگوێزێتەوە بۆ سنگافورەو چین بە پێچەوانەی سزاكانی ئەمریكا لە سەر ئێران بەڵام لێرە لە جەبەل تاریق پاساوەكە جیاییە ئەویش سەرپێچی سزاكانی یەكێتی ئەوروپایە بۆ سەر ڕژێمی ئەسەد لێرەدا دەكرێت بپرسین ئەمریكا ڕۆڵی هەیە لەم كردەوەدا یان نا ؟
بە هەرحاڵ ئێران بەتوندی ئیدانەو سەركۆنەی ئەم هەنگاوەی بەریتانیای كردوو هەڕەشەی ئەوەی كرد لە سەر زاری ئەمینداری گشتی ئەنجوومەنی دیاریكردنی بەرژەوەندی ڕژێمی كۆماری ئیسلامی ئێرانەوە ( موحسین ڕەزایی )كە هەنگاوی وەكو ئەوان دەنێن و كەشتییەكی بەریتانی دەستبەسەرا دەگرن و جێبەجێشیان كرد لە ڕۆژانی ڕابردوو لە تەنگەی هورمز .

بەریتانیا و چۆنیەتی هەڵسووكەوت لە گەڵ ئەم قەیرانەدا
هەرچەندە بەریتانیا یەكێكە لە دۆستە نزیكەكانی ئەمریكا و لە هەموو وڵاتانی تر و هاوپەیمانەكانی تری لێكنزیكن و بەڵگەش زۆرە لە ڕابردوودا لە زۆر پرسی گرنكدا بەریتانیا پشتیوانی هەڵوێستەكانی ئەمریكا بووە بێ‌ پێچ و پەنا لە كۆڕو كۆمەڵە نێو دەوڵەتیەكانیشدا،بەڵام لە پرسی كشانەوەی ئەمریكا لە سەروەختی سەرۆك ترەمپ لە ڕێككەوتننامەی (5+1 ) لە گەڵ ئێراندا بەریتانیا نەكشایەوەو پابەند بوونی خۆی بە ڕێككەوتننامەكەوە ڕاگەیاند .
بەڵام دوای ئەوەی دوو كەشتی نەوت هەڵگر لە گەرووی هورمز پەلامار دران لە مانگە حوزەیرانی ڕابردوو ئەمساڵ 2019 بەریتانیەكان ئێران بە ئەنجامدەری هێرشەكە دەزانن هەرچەندە ئێران نكووڵی لێدەكات بۆیە جۆرێك لە گرژی و ئاڵۆزی كەوتە پەیوەندییەكانیانەوە،لە هەمان كاتیشدا كێشەیەكی تریش هەیە لە نێوان ئەودوو وڵاتەدا ئەویش ئەوەیە كە هاوڵاتییەكی بەریتانی بە بنەچە ئێرانی ( نازەنین زاغاری رادكلیف ) لە ساڵی 2016 ەوە لە ئێران لە زینداندایە بە تۆمەتی سیخوڕی بۆ ماوەی پێنج ساڵ حوكمدراوە ئەوانیش ڕەتی دەكەنەوە كەوەها بێت بۆیە فشار دەكەن تاوەكو ئازاد بكرێت .
هاوكات لەگەڵ فشارەكانی ئەمریكا بۆ سەر ئێران بۆ ئەوەی ناچاری بكات بۆ هەمواركردنەوەی یان ڕێككەوتنێكی نوێ‌،ئەمە كاردانەوەی لە سەر پەیوەندییەكانی ئێران و وڵاتە ئەوروپیەكانیش كردووە بە تایبەتی دوای 8 ی حوزەیرانی ڕابردووی ئەمساڵ 2019 كە ئێران هەڕەشەی ئەوەی كرد كە دەست بە پیتاندنەوەی یۆرانیۆم دەكاتەوە بۆ سەرووی 3.67 % ئەگەر ئەوروپیەكان پابەند نەبن بە ڕێككەوتننامەكەوە بۆیە زمانی قسەكردنیان گۆڕانكاری بە سەردا هاتووە بەرامبەر بە ئەوروپیەكانیش.
بۆیە ئەم هەنگاوەی ئێران هەرچەندە خۆی دەبێژێت هۆشداری دانە تاوەكو هەڕەشە بەڵام ئەوروپیەكانی نیگەران كردووە.
هەر تایبەت بە پەیوەندییەكانی بەریتانیا و ئێران بەو پێ یەی كە تا ئێستا بەریتانیا پابەندە بەڕێككەوتنی (5+1) بۆ یە دەبێت ئازادی دەریاوانی بۆ كەشتیەكانی ئێران فەراهەم بكات كە نەوتی ئێران دەگوێزنەوە واتا بەریتانیا ناچێتە ژێرباری سزاكانی ئەمریكا هەرچەندە پاساوی بەریتانیا بۆ دەستبەسرگرتنی كەشتیەكە لە جەبەل تاریق ئەوەیە سزاكانی سەر ڕژێمی ئەسەدی سوریای بەزاندووە.

لە كۆتاییدا:
1. ئەگەر بەریتانیا و ئێران دوو كەشتیەكەیان یەك بە یەك ئازاد نەكەن واتە دیل بە دیل ئاڵوگۆڕییان پێ‌ نەكەن هەرچەندە هەریەكەیان پاساوی جیای هەیە بۆ دەست بەسەردا گرتنەكە،ئێرانیەكان دەبێژن كەشتیە بەریتانیەكە ڕێساكانی هاتووچۆی دەریاوانی پێشێل كردووە بۆیە گرتوومانە پاساوەكانی بەریتانیاشمان بۆ گرتنی كەشتیە ئێرانییەكە پێشتر باسكرد ئەوا دەبێت حكومەتی بەریتانیا زیاتر دەست وەربداتە كاروباری ناوچەی كەنداو یان ڕاستەوخۆ هێزی سەربازی بنێرێتە ناوچەكە بۆ ئەوەی هاوڕێیەتی كەشتییە بار هەڵگرەكان بكەن كەئەوەش تێچوویەكی زۆری دەوێت جگە لە ترس وئەگەری هەڵگیرسانی شەڕو بەریەككەوتن لە گەڵ ئێراندا و نازانرێت تا كەی درێژە دەكێشێت .
2. ئاسانترین چارەسەر ئەوەیە كە بەریتانیا كەشتیە ئێرانیەكە ئازاد بكات و ئێرانیش كەشتیە بەریتانیەكە ئازادبكات ئەمە لە بەرژەوەندی باڵای هەردوو وڵاتەكەیە،بە پێچەوانەی ئەمەو بەرەو ڕووبەڕوو بوونەوەو قەیرانیكی گشتگیرە كە ئاكامی زۆر خراپی بە دوادا دێت نەك لە ئاستی ناوچەكە بگرە جیهانیش .
3. ئێران دەوڵەتێكی میحوەری گرنگە لە ناوچەكەدا و ناكرێت پشتگوێ‌ بخرێت و لە پەراوێزدا بێت توانا ڕۆكێتی زۆری هەیە و پێگەو بنكە و دۆستی زۆری لە ناوچەكەدا هەیە.
4. ئەگەر شەڕوو پێكادان لە نێوان ئێران وبەریتانیادا ڕووبدات ئایا ئەمە شكست و نەنگی نییە بۆ گەورەیی و خۆبەزل زانینی بەریتانیا لە مێژوودا كە هەمیشە خۆی بە بەرز وزەبەلاح و لە بن نەهاتوو زانیووە.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

دەسەڵاتدارانی جەبەل تارق نەوتهەڵگرەكەی ئێران ئازاد دەكەن

دەسەڵاتدارانی جەبەل تارق، بڕیار دەدەن كەشتییە نەوتهەڵگرەكەی ئێران ئازاد بكەن، ...