سەرەکی » دۆسێ » قەیرانی هەڵكشاوی نێوان ئەمریكا – ئێران

دۆسێ ئەمریکا و ئێران

قەیرانی هەڵكشاوی نێوان ئەمریكا – ئێران

پەیڤێک

لە ماوەی پێشوودا ململانێی نێوان ئێران – ئەمریکا ، تەواوی ناوچەکە و جیهانی بەخۆوە سەرقاڵ کردووە، ئەم کێشەیەش کاریگەری باش و خراپی لەسەر عیراق و هەرێمی کوردستانەوە دەبێت. لە ئێستادا تەواوی میدیاکانی جیهان، رۆژانە لێکۆڵینەوە و شرۆڤەی نوێ بۆ ئەم جەنگە ساردەی نێوان ئەم زلهێزە جیهانیی و ئیقلیمییە دەکەن. ئایا تەنها کێشەکە دۆسێی ئەتۆمی ئێرانە؟ یان سیستەمی مووشەکی و سەربازیی؟ یان جەنگی هەژمونگەرایی نێوان ئەم دوو هێزەیە.؟!
ئێمە لەم دۆسێ تایبەتەدا بە بەشداری ئەم بەڕێزانە « شاناز هیرانی، سابیر عەبدوڵڵا كەریم، بورهان رەئوف و فەلاح کەریم» هەوڵ دەدەین تیشك بخەینە سەر ئەم دۆسێ گەرمەی ناوچەکە و لە هۆکار و کاریگەرییەکانی بەسەر ناوچەکە و جیهان دەکۆڵینەوە.

کوردستانی نوێ

سابیر عەبدوڵڵا كەریم

لە دەیەی هەشتاكاندا، بە دیاریكراوی لە كۆتاییەكانی شەڕی هەشت ساڵی عیراق – ئێران شەڕ لەسەر گوێزەرەوەكانی نەوت و كەشتیە بارهەڵگرەكان ببووە هۆكاری گرژی و ئاڵۆزیەكی نێودەوڵەتی بەهێز لە ناوچەی كەنداو، بە دیاریكراویش لە نزیك گەرووی هورموز، كە ئێران سەروەری خۆی بەسەریدا سەپاندووە و ناوە ناوەش هەڕەشەی داخستنی دەكات لەبەردەم هاتووچۆی بازرگانی نێودەوڵەتیدا. ئەمجارە بە بەرگێكی نوێوە هەمان سیناریۆ لە نێوان ئێران ئێران و ویلایەتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا دووبارە دەبێتەوە، بەڵام لەم جەنگە چاوەڕوانكراوەیاندا كێرڤی ململانێ و گرژییەكانی زۆر بەرزە. لەم سەردەمەدا ویلایەتە یەكگرتوەكان بە سەرۆكایەتی ڕۆناڵد رێگن دوودڵ بوو لە بەشداری كردن، لە كاتێكدا كە بارودۆخی كەنداو و هورموز زۆر مەترسیدار بوو بەرەو تەقینەوەیەكی گەورە دەچوو، بە تایبەتی كاتێك كەشتی جەنگی ئەمەریكی (USS Stark) بە مووشەكی ئیكسۆسێت لە لایەن عیراقەوە هێرشكرایە سەری، بەڵام لێپرسراوانی عیراق ئەوەیان ڕاگەیاند، كە ڕووداوێكی هەڵە و بێمەبەست بووە. لە تەموزی ساڵی 1987 كەشتیە جەنگییەكانی ئەمریكا پارێزگاریان لەو نەوت گوێزەرەوە كوێتییانە دەكردن، كە ئاڵای ئەمریكایان بەرز دەكردەوە، بەو شێوەیە بە تێپەڕبوونی كات ناوچەكە بووە گەورەترین ڕێڕەوی گوێزەرەوە و بارهەڵگرە جیهانییەكان لە دوای جەنگی دووەمی جیهانیەوە.
ئەم گرژیەی ئەمجارە لەوەی ساڵی 1987 جیاواز نییە، بەڵكوو زۆر بە شێوەیەكی بەهێزتر سیناریۆكە گەڕایەوە سەر شانۆ، دوای ئەوەی سەرۆكی ئەمریكا دۆناڵد ترەمپ بڕیاریدا ئەمریكا لە ڕێكەوتننامەی ئەتۆمی ساڵی 2015 بكشێتەوە، سەرەڕای سەپاندنی سزای ئابووری و سەربازی تووند بەسەر ئێراندا. جارێكی تریش گەرووی هورموز و ناوچەی كەنداو دەبنەوە بە گۆڕەپانی قەیران و ئاڵۆزیەكی بەهێز لە نێوان تاران لە لایەك و واشنتۆن و هاوەپەیمانەكانی لە لایەكی ترەوە. هەڕەشەكردنی ترەمپ بە وەشاندنی گورزی بەهێز لە چەند ئامانجێكی سەربازی لەناو خاكی ئێران، هەروەها پاشگەزبوونەوەی لەو بڕیارە لە دوایین ساتەكاندا بە بیانووی پاراستنی گیانی دەیان ملیۆن كەس، تەنها هەوڵێكە بۆ ترساندنی تاران و دەرچوونی واشنتۆن لەو شەرمەزاریەی، كە بەهۆی تووندی سیاسەتەكانی ترەمپ تێی كەوتووە، بەڵام نەیتوانیوە ئامانجی خوازراو بەدی بێنێت.
لە نێوەندی ناكۆكییەكانی نێوان «هەڵۆكانی» ئەنجومەنی ئاسایشی نیشتیمانی و وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكا و «كۆترەكانی» وەزارەتی بەرگری (پێنتاگۆن) سەبارەت بە دەستنیشان كردنی چاكترین و گونجاوترین هەڵوێست لە هەمبەر جمووجوڵەكانی ئێراندا، حكومەتی واشنتۆن نەیتوانیوە هێشتا دیوە ڕاستەقینەكەی لۆژیكی بەكارهێنانی هێز پیشانی دەسەڵاتدارانی تاران بدات، تەنانەت كاتێك ترەمپ خستنە خوارەوەی بێفڕۆكەوانی ئێرانی ڕاگەیاند، ئێران زۆر بە دەنگێكی زوڵاڵ بەدۆری خستەوە، بەڵكوو بە گاڵتەجاڕیەوە ووتی: پێدەچێت سوپای ئەمریكا بە هەڵە فڕۆكەیەكی بێفڕۆكەوانی ئەمەریكی خستبێتە خوارەوە، بەڵكوو تۆماری كامێرای فڕۆكەكەشی بڵاوكردەوە گوایا دەیسەلمێنێت كە فڕۆكەكەی بە سەلامەتی گەڕاوەتەوە بنكەكەی خۆی. ڕووداوەكانی ئەم دواییە بە تایبەتی لە دوای بە بارمتەگرتنی گوێزەرەوەیەكی نەوتی بەریتانیا لە لایەن ئێرانەوە، هەمووانی خستە باری ئامادەباشی لە دوای هەڕەشەی (جیریمی هانت) وەزیری دەرەوەی بەریتانیا لە دژی ئێران، بەڵام پێدەچێت تاكو ئێستا تاران لەم گەڕەی بەرەنگاربوونەوەیەدا سەركەوتوو بووە، چونكە پرەنسیپی «داش بە داشی»ی پەیڕەو كردوە لە پای بە بارمتەگرتنی گوێزەرەوەیەكی نەوتی ئێرانی لە جەبەل تاریق لەلایەن هێزەكانی بەلاریتانیاوە.
ڕووداوەكانی ئەم دواییە هەڕەشە و مەترسیەكی گەورەی لەسەر كۆی گۆڕانكارییەكانی ناوچەی كەنداو و ئێرانیش دروست كردوە، لە كاتێكدا هەر لایەك خۆی لە سەنگەری بەرگریكردندا دەبینێتەوە، بەڵام هێشتا هێزی بەرەنگاربوونەوە سنووری ئاسایی تێنەپەڕاندووە وەك ئەوەی پێشبینی دەكرێت، هەرچەندە هەڵكشانێكی سیاسی – سەربازی بەو جۆرە فرە ڕەهەند و بەربڵاو لەوانەیە لە كۆنترۆڵی هەموو لایەك دەربچێت.
ئێستا ئێران دەستی لەسەر پەلەپیتكەیە و بەرەنگاربوونەوەی ئەمریكا و هاوپەیمانەكانی ڕاگەیاندووە، بەدوەر لەمەش تاران پشت بە تاكتیكی «ڕوبەڕوبوونەوەی زبر» دەبەستێت لە ناوچەی كەنداو، بەڵكوو بارودۆخەكەی گەیاندۆتە سەر لێواری شەڕێكی مەترسیدار و هەڵدێر، ئەمەش گەمەیەكە بە زۆری ئێران پەنای بۆ بردوە و دەیبات، كە ئامانج لێی كەمكردنەوەی گوشارەكان و بەدەستهێنانی دەستكەوتی زۆرە. هەروەكو ترەمپ كردی، ئێستا ئەمریكا دەتوانێت دووبارە و سێبارە ئێران بە تێكدانی ئاسایش و سەقامگیری تەواوی ناوچەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست تۆمەتبار بكات، بە دڵنیاییەوە بە پشتیوانی هاوپەیمانەكانی لە ناوچەكە و بەریتانیا، كە بە بەرگی «قوربانی» خۆی نمایش دەكات بەهۆی كێشەی ڕاگرتنی كەشتیەكی نەوت گوێزەوەی لەلایەن ئێرانەوە لە ئاوی كەنداو، بەڵام ئێران لەم هاوكێشەیەدا هۆكاری زۆری خۆی هەیە تاوەكو تاكتیكی «بەرەنگاربوونەوەی زبر» لە بەرامبەریان پەیڕەو بكات، لە كاتێكدا واشنتۆن هیچ ئۆپشنێكی ڕەدعی لەبەردەم نییە جگە لە خنكاندنی ئێران لە ڕێگەی ئەو سزا ئابووریە تووندەی بەسەریدا سەپاندووە بەدەر لە ئۆپشنی بەكارهێنانی هێزی سەربازی ستراتیژی كەمەرشكێن، هەرچەندە ئەمە بە شێوەیەك لە شێوەكان بریتیە لە ڕاگەیاندنی شەڕ لە دژی ئێران.
هەوڵ و تەقەللاكانی ئەمریكا، كە بە پلەی یەكەم لە لایەن بەریتانیاوە پاڵپشتی لێ دەكرێت لە پێناو بەنێودەوڵەتی كردنی بابەتی ئاسایشی چاودێری كردنی جمووجوڵەكانی ئێران لە كەنداوو گەرووی هورموز بە ئامانجی داماڵینی ئێرانییەكان لە یەكێك لە گرنگترین بژاردەكان، لە پێش گەیشتن بە ڕێككەوتنێك لەگەڵیان، چونكە بەبێ گەیشتن بەم ڕێككەوتنە تاران وەك پێودانێكی پێشكەوتوو لە چوارچێوەی دوژمنكارییەكان بۆ سەر ئاسایش و سەروەری خۆی تەماشای هەڵسوكەوتەكانی ئەمریكا و بەریتانیا و هاوپەیمانەكانیان دەكات. بەریتانیا تەنها بە ڕاگەیاندنی ویستی بەشداریكردن لە هێزی نێودەوڵەتی دژ بە ئێران نەوەستاوە، بەڵكوو (4) كەشتی جەنگیی تری ڕەوانەی ناوچەكە كردووە، پێشتریش ئەوەی ئاشكرا كردوە، كە بۆ ساتێك دواناكەوێت لە بەشداریكردن لە شەڕی پێشبینیكراو لە دژی ئێران.
لە نێوان بژاردەی خۆلادان لە چوونە ناو شەڕێكی پڕ ئافات ئەگەر بەرپا بێت، كە نەیارەكانی و ئێران و دۆستەكانیان و بە پلەی یەكەم خودی ئێرانییەكان بە ئاگرەكەی دەسووتێن و نێوان مردن لە برسان و تێكشكان بە كاریگەرییەكان ئابڵۆقە و سزاكانی ئەمریكا، دەسەڵاتدارانی تاران بژاردەیەكی دوورمەودایان لە پێش چاویان داناوە «ئێران شەڕی ناوێت»، لە كاتێكدا لە هەڵگیرسانی دەترسێت، هەرچەندە بە بژاردەی «مردنی لەسەرخۆ»ش ڕازی نابێت، كە چارەنووسی (80) ملیۆن ئێرانی دەخاتە بەردەم مەترسیەكی گەورەوە، كە لە بنەڕەتدا خزمەت بە بەرژەوەندییەكانی ئیسرائیل و هاوپەیمانە كەنداوییەكانی ئەمریكا دەكات، بەڵام كێ دەزانێت ئەگەر ڕووبدات داخۆ ئێران بەیداخی سپی بەرز دەكاتەوە، هەروەك زۆرێك لە دەوڵەتانی تری ناوچەكە ئەم كارەیان كردووە كاتێك جدییەتی هەڵوێستی ویلایەتە یەكگرتوەكانی ئەمریكایان بۆ دەركەوتووە؟
لێكۆڵەران و چاودێرانی سیاسی لە واشنتۆن لێكدانەوە و تێگەیشتنی خۆیان بۆ پاڵنەرەكانی ئێران لە تەڵەزگەی هەڵكشانی بەردەوامی قەیرانەكە دەگەڕێننەوە بۆ خواستی دەسەڵاتدارانی تاران بۆ بەدەستهێنانی پشتیوانی جەماوەریی لە ناوخۆ، كە ئێستا لەژێر كاریگەرییە نەرێنییەكانی قەیرانی ئابووریدا دەناڵێنێت، بەڵام لە بەرامبەردا سەریان سووڕ دەمێنێت لە ئاست پێداگری ئێران لەسەر بەرەو خراپتر بردنی بارودۆخە قەیراناویەكە، ئەوەش لە ڕێگەی نیشاندانی هەڵسوكەوتی بێباكانە و بێزاركەر لە جیاتی پیادەكردنی سیاسەتێكی نەرم و دیپلۆماسییانە لە هەمبەر سزاكانی ئەمریكا و هەڕەشەكانی، ئەمەش گومانەكانی خۆرئاواییەكان زیاتر دەكات بەوەی كە ئامانجی دوورمەودای ئێران وەك هەمیشە پاڵپشتی كردنی هێزی سەربازی خۆی بووە بە ئاراستەی گەیشتنی بە خۆپڕچەككردنی ناوەكی، كە ئامرازێكی نامۆیە بۆ بەدەستهێنانی پشتیوانی دۆستە نێودەوڵەتییەكان.
چەند كاتژمێرێك لە پێش ڕاگرتنی نەوت گوێزەرەوە بەریتانیەكە، محەمەد جەواد زەریف وەزیری دەرەوەی ئێران خەریكی پێشكەشكردنی پرۆژەیەكی دیپلۆماسی بوو بۆ كۆتاییهێنان بە قەیرانەكەی نێوان وڵاتەكەی و ئەمریكا، كە بریتیە لە دەستەبەركردنی ڕووبەرێكی فراوانتر بۆ پشكنینی دامەزراوە ئەتۆمییەكانی ئێران، بەو مەرجەی ئەمریكا سزاكانی لەسەر تاران سووك بكات، بە ڕاستیش ئەمە هەنگاوێك بوو، كە بڕیار بوو ئێران بە گوێرەی ڕێككەوتننامەی ئەتۆمی هەڵینێت، بەڵام ئەو نمایشە ئێرانیە بۆ خێراتكردنی خشتەی زەمەنی لەناو چوارچێوەی ڕێككەوتنی ئەتۆمیدا جگە لە فێڵێكی ئاشكرا بۆ دروستكردنی گۆڕانكاری لە ناوەرۆكی ڕێككەوتنەكە شتێكی تر نییە، كە ڕێگە خۆشدەكات بۆ لكاندنی ناوی سەرۆك ترەمپ بەو ڕێككەوتنە تاكو ناوی بنرێت «ڕێككەوتنی ترەمپ»، بەڵام ئەم هەنگاوەی ئێرانییەكان تێناپەڕێت لە سایەی هەبوونی ڕاسپاردەكانی ڕاوێژكارانی ترەمپ، كە بە تووندی و بە هەموو شێوەیەك لە دژی بیرۆكەی پیتاندنی یۆرانیۆمی ئێرانن.
ئێستا هاوكات لەگەڵ لاوازی هەنگاوەكانی ئێران و بەردەوامی ڕوبەڕوبوونەوەكاندا چاوەڕوانی پێكهەڵپژان و ناكۆكی و سەركێشی زیاتر دەكرێت لە نێوان ئێران لە لایەك و ویلایەتە یەكگرتوەكان و بەریتانیا لە لایەكی ترەوە.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

هاوپەیمانی عەرەبی لە یەمەن دووبەرەكی تێدەكەوێت

دووبەرەكی لەنێوان هێزەكانی سەر بە ئیمارات و هێزەكانی حكومەتی یەمەنی ...