سەرەکی » دۆسێ » (ڕاپرسی گشتی ئامرازێک بۆ سەربەخۆی گەلان)

(ڕاپرسی گشتی ئامرازێک بۆ سەربەخۆی گەلان)

مافناس بارام ئیبراهیم

بەشی یەکەم

ده‌روازه‌
خواستی ئازادی سه‌ربه‌خۆیی لای نه‌ته‌وه‌و گه‌لانی بن ده‌ست له‌ زۆربه‌ی وڵاتانی دنیادا ده‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ بێبه‌ش كردنیان له‌ مافی رامیاری وئابووری و كاڕگێڕی وكۆمه‌ڵایه‌تی، كلتوری، فه‌رهه‌نگی، دینی، رۆشنبیری و‌ تێكڕای مافه‌كانی تر، كه‌ له‌ كایه‌ جیاجیاكانی ژیاندا نه‌ته‌وه‌ی سه‌رده‌ست په‌یره‌وی ده‌كه‌ن، ئه‌گه‌ر تۆزێك قوڵتر بگه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ ناسینی ئازادی، سه‌ربه‌خۆی، مافی چاره‌نووسین،مافی گه‌لان، بڕیاردان له‌مافی ‌چاره‌نوس، وسه‌ربه‌ستی و زۆرله‌ ده‌سته‌واژه‌كانی تر . هه‌مان واتایان هه‌یه‌ یان له‌بنه‌ڕه‌تدا له‌ یه‌ك خه‌یاڵدانه‌وه‌ هاتوون و ده‌ربڕی ڕه‌تكردنه‌وه‌ی ژێرده‌سته‌یی و نابه‌رانبه‌رییه‌ و یه‌ك واتایان هه‌یه‌، یان زۆرلێك نزیكن و زاده‌ی بیرو هزری بیرمه‌ندانی سیاسی و‌ فه‌یله‌سوفه‌كانی رابردوون و ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌و سه‌رده‌مانه‌ی، كه‌چه‌مكی نه‌ته‌وه ‌ وگه‌ل باوبووه‌ وهاوكات بووه‌ له‌گه‌ڵ هه‌ردوو شۆرشی ئه‌مریكا ساڵی 1776ز و شۆڕشی فه‌ره‌نسی ساڵی1789ز به‌ئامانجی پاڵپشتی نه‌ته‌وه‌ و گه‌لان بۆ رزگاربوون له‌ده‌ست سیسته‌مه‌ ئیستبدادیه‌كان هاتوونه‌ته‌ ئاراوه‌، به‌تایبه‌ت له‌كاتی ده‌ست تێوه‌ردانی ئه‌وروپاییه‌كان بۆكاروباری ناوخۆیی ئه‌مریكا، كه‌ له‌ 1823ز له‌لایه‌ن (جێمس مۆنرۆ) پێنجه‌مین سه‌رۆكی ئه‌مریكاوه‌ ئه‌م چه‌مكانه‌ ده‌ركه‌وت.
دواتر له‌لایه‌ن سیاسیه‌كانی نه‌ته‌وه‌وگه‌لانی ژێرده‌سته‌وه‌ ته‌به‌نی كراوه‌ به‌دنیای سیاسی دا بڵاوبوه‌یه‌وه‌ و سه‌رچاوه‌ی بڵاوبونه‌وه‌كه‌شی (بڕگه‌ی پێنجه‌می پێشنیاره‌كانی سه‌رۆكی ئه‌مریكی (تۆماس ودروو ویڵسۆن)ی بیست وهه‌شته‌مین سه‌رۆكی ئه‌مریكا له‌ ساڵی 1918ز بۆ چاره‌سه‌ركردنی بارودۆخی ناله‌باری ئه‌و گه‌لانه‌ی له‌ژێرهه‌ژموونی وڵاتانی بیانی دا بوون جه‌ختی له‌سه‌ركرایه‌وه‌.
شۆڕشی فه‌ره‌نسی له‌ سه‌ده‌ی هه‌ژده‌هه‌م به‌رپابوو، یه‌كه‌م شۆرش بوو، ئاماژه‌ به‌ ئه‌م جۆره‌ له‌ ماف ‌بدات ئه‌ویش مافی چاره‌ی خۆنوسینی گه‌لانه‌، له‌جارنامه‌كه‌یدا له‌ 19 فیبرایه‌ری 1792ز ڕه‌نگدانه‌وه‌ی له‌ كرۆكی سیاسی جاڕنامه‌كه‌دا هه‌بووه‌،له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌مایه‌ی، كه‌ شۆرشی فه‌ره‌نسی پشتی به‌ فیكری ئازادیخوازانه‌ به‌ستووه‌، هه‌روه‌ها ژماره‌یه‌ك له‌ فه‌یله‌سووفه‌كانی چه‌رخی بوژانه‌وه‌ بانگه‌شه‌یان بۆ ئه‌م چه‌مكانه‌ ده‌كردو، له‌وتاری سیاسی و شۆڕشه‌كانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌دا بره‌ویان پێده‌دا وه‌ك(ڤۆڵتیر، جان جاك رۆسۆ، جۆن لۆك، مۆنتیسكۆ و ….هتد).
ئیتر له‌پاش دامه‌زراندنی دادگای دادی نێوده‌ڵه‌تی زۆرێك له‌بڕیاره‌كانی دادگای دادی نێوده‌وڵه‌تی پشتی پێده‌‌به‌ستراو له‌ زۆربه‌ی كۆر و كۆنگره‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كاندا ئه‌م مافانه‌ وه‌ك مافێكی یاسایی گه‌لان خۆی ده‌نواند، له‌به‌رئه‌وه‌ هاورێكی ته‌واوی هه‌بوو له‌گه‌ڵ مافه‌كانی مرۆڤدا و ده‌چوونه‌وه‌ سه‌ر‌یه‌ك بنه‌ره‌ت كه‌ ئه‌ویش مافه‌و ده‌بێت رێزی لێ بگیرێ، تا دواجار له‌ میساقی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كاندا به‌هه‌ولێ وه‌فدی یه‌كێیه‌تی سۆڤییه‌تی وه‌ك مافی گه‌لان پرا‌نسیپی مافی چاره‌ی گه‌لان بوو به‌ پرانسیپك له‌ یاسای هاوچه‌رخی نێوده‌وڵه‌وتی دا.
زۆرجار ئینكاریكردنی ئه‌و مافانه‌له‌لایه‌ن زۆر له‌نه‌ته‌وه‌ی سه‌ر ده‌ست ‌له‌نێو خۆی وڵاتاندا، كه‌ نه‌ته‌وه‌ی جیاوازی تێداده‌ژی بووته‌ هۆی ده‌ركه‌وتنی كێشه‌ی سیاسی و ئابووری وئیداری وفه‌رهه‌نگی، زۆر جار بۆته‌ هۆی هه‌ڵگیرسانی شه‌ڕی ناوخۆی و دروستبوونی ناجێگیری سیاسی، ره‌نگدانه‌وه‌یشی له‌سه‌ر ئاستی نێوده‌وڵه‌تی دروستكردووه و‌، هه‌ندێك جار تاوانی گه‌وره‌و جه‌نگی لێكه‌وتۆته‌وه‌، وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ساڵی 1988ز له‌ عێراق دا روویدا وكورد ئه‌نفال و كیمیاباران كراو یان وه‌ك ئه‌وه‌ی به‌سه‌ر گه‌لی تامیل دا هات به‌ده‌ست ده‌سه‌ڵاتدارنی سیریلانكاوه‌‌ یان وه‌ك ئه‌و كۆمه‌ڵكوژییه‌ی كه‌ به‌سه‌ر ڕۆهینگیانه‌كاندا دێت له‌میانمارله‌سه‌ر ده‌ستی ده‌سه‌ڵاتداره‌كان، كه‌ بوزییه‌كانن، یاخود ئه‌و كوشتوبڕه‌ی كه‌به‌سه‌ر ئه‌لبانییه‌كاندا هات له‌ كۆسۆڤۆ به‌ ده‌ستی سربییه‌كان و سه‌رۆكی یۆگسلاڤیای جاران (سلۆبۆدان میلۆسۆڤیچ).
بۆ چاره‌سه‌ركردنی ئه‌و كێشانه‌ی له‌ دنیادا ڕووده‌ده‌ن به‌رێگایه‌كی ئاشتیانه‌ كه‌ ئامانجی كۆمه‌لگای نێوده‌وله‌تیه‌،به‌پێویستی ده‌بینم، كه‌ قسه‌ له‌سه‌ر یه‌كێك له‌ڕیگاكانی چاره‌سه‌ری ئه‌و كێشه‌یه‌ بكه‌ین وه‌ك توێژینه‌وه‌كی شیكاری له‌ ژێر ناوی
(ڕاپرسی گشتی ئامرازێك بۆ سه‌ربه‌خۆی گه‌لان).
سه‌ره‌ڕای بوونی چه‌ندین رێگای تر بۆ گه‌یشتنی نه‌ته‌وه‌ی ژێرده‌سته‌كان له‌به‌دیهێنانی مافی چاره‌ی خۆنووسین و سه‌ربه‌خۆیی دا به‌هۆی یه‌كێك له‌و رێگایانه‌وه‌ بووه‌ كه‌دواتر به‌ نموونه‌وه‌‌ له‌سه‌ری ده‌دوێین،كه‌ئه‌مانه ن (جیابوونه‌وه‌ له‌ رێگای به‌كارهێنانی هێزی چه‌كداره‌وه‌، هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی ده‌وڵه‌تێكی گه‌وره‌و دابه‌شبوونی بۆ چه‌ند ده‌وڵه‌تێكی بچوك، ده‌ستگرتن به‌سه‌ر رووبه‌رێكی گه‌وره‌ی وشكانی و ئاوی كه‌ خاڵی بێت له‌دانیشتوان، یه‌كگرتنی چه‌ند ده‌وڵه‌‌تێكی بچوك له‌ده‌وڵه‌تێكی گه‌وره‌ی ئاساییدا یان له‌ ده‌وڵه‌تێكی گه‌وره‌ی یه‌كگرتوودا، به‌رێگای یاسایی چ به‌ گوێره‌ی یاسای ناوخۆی بێت یان به‌ گویره‌ی رێكه‌وتنه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كان) . بێگومان بۆ هاتنه‌د‌ی خه‌ونی گه‌لانی ژێر ده‌سته‌ له‌ یه‌كیك له‌و رێگایانه‌وه‌ به‌ته‌نها په‌یوه‌ست نیه‌ به‌ بوونی مه‌رجه‌ بابه‌تییه‌كان و بوونی مه‌رجه‌ یاسای یه‌كانه‌وه‌ و بوونی ڕه‌گه‌زه‌ بنه‌ره‌تیه‌كانی دروستبوونی ده‌وڵه‌ت وه‌ك بوونی(هه‌رێم، گه‌ل، سیسته‌می سیاسی)، له‌به‌رئه‌وه‌ی به‌ته‌نها ئه‌و ره‌گه‌ز و پێوه‌رانه‌ ناتوانن خه‌ونی به‌ ده‌وڵه‌ت بوون و بڕیاردان له‌سه‌ر دروستكردنی ده‌وڵه‌ت بده‌ن به‌راستی و بیسه‌لمێنن تائه‌و كاته‌ی، كه‌ ده‌وڵه‌ته‌كانی ئه‌ندامی كۆمه‌ڵگای نێوده‌وڵه‌تی دان به‌بوونی ده‌وڵه‌ته‌ تازه‌ دروستبووه‌كه‌دانه‌نێت، ناتوانێت بچێته‌ نێو په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كانه‌وه‌ له‌گه‌ڵ كۆمه‌ڵگای نێوده‌وڵه‌تی ومامه‌ڵه له‌‌گه‌ڵ هیچ ده‌وڵه‌تێك بكات، بۆیه‌ داننانی نێوده‌وڵه‌تی گرنگیه‌كه‌ی له‌ بوونی مه‌رج و ڕه‌گه‌ز بنه‌ره‌تیه‌كان گرنگتره‌، چونكه‌ هه‌ر ده‌وڵه‌تێك نه‌توانێت بچێته‌ نێو په‌یوه‌ندیه‌ نێوده‌وڵه‌ته‌كانه‌وه‌ سه‌ر‌‌‌ئه‌نجامه‌كه‌ی پووكانه‌وه‌ ده‌بێت و، ناتوانێت به‌رده‌وامی به‌ ژیانی ئابوووری وكارگێری و سیاسی بدات، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی بابه‌تی داننان و بنیاتنانی ده‌وڵه‌تێكی تازه‌ دروستبوو، بابه‌تێكی سه‌ربه‌خۆی چاره‌نووسسازه‌ و، درێژپێدانی له‌مه‌به‌سته‌كه‌ی خۆمان دوورمان ده‌خاته‌وه‌ …. ته‌نها وه‌ك ئاماژه‌یه‌ك بۆ گرنگی بابه‌تی داننان ئاماژه‌ی بۆده‌كه‌ین و به‌ ده‌وڵه‌تی تازه‌ دروستبوودا وه‌ك رووداوێكی سیاسی و میژوویی خاوه‌نی شیاوی یاسای بێت،له‌سه‌ر ئاستی ناوخۆو ده‌ره‌وه‌ی وڵاتدا. لێره‌وه‌ بۆ شیكردنه‌وه‌ی بابه‌ته‌ بنه‌ره‌تییه‌كه‌ی خۆمان به‌ ‌چه‌ندته‌وه‌رێك تیشك ده‌خه‌ینه‌ سه‌ر ڕاپرسی گشتی چ وه‌ك ناساندن و چ وه‌ك تێگه‌یشتن له‌ چه‌مكی ڕاپرسی گشتی له‌ رووی زمانه‌وانی و له‌ ڕووی واتاوه‌، پاشان زۆرێك له‌ورده‌كاری تر له‌سه‌ر بارودۆخ و كات و شوێن، ده‌سه‌ڵاتی ئه‌نجامدان و جۆر و تایبه‌تمه‌‌ندی و جیاوازییه‌كانی ڕاپرسی گشتی و لێكچوونه‌كانی له‌گه‌ڵ هاوشێوه‌كانیدا، ده‌خه‌ینه‌ ڕوو، و‌رده‌كاری رێگاپه‌یره‌وكراوه‌كانی دروستبوونی ده‌وڵه‌ت له‌ڕووی سیاسی ویاساییه‌وه‌ ده‌خه‌ینه‌ڕوو، و پاشان به‌به‌شێكی تایبه‌ت له‌سه‌ر مافی چاره‌ی خۆنووسین ده‌وه‌ستین و نموونه‌ی پێویست له‌سه‌ر بابه‌ته‌كه‌ ده‌هێنینه‌وه‌،به‌وهیوایه‌ی توێژینه‌وه‌كه سوودێك به‌ خوێنه‌ر بگه‌یه‌نێت له‌ ڕووی یاسای و سیاسی ‌.

ته‌وه‌ری یه‌كه‌م
( ڕاپرسی )
ڕاپرسی، ‌ ته‌وه‌ری سه‌ره‌كی بابه‌ته‌كه‌:
ڕاپرسی ئامرازێكی شه‌رعی و یاسایی وكلتورێكی سه‌ربه‌سیسته‌می دیموكراتیه‌ و مه‌به‌ست لێی گه‌ڕانه‌وه‌یه‌ بۆ وه‌رگرتنی ڕای گه‌ل له‌په‌سه‌ندكردن یان ره‌تكردنه‌وه‌ی بابه‌تێكی گشتی، كه‌ بۆ وه‌رگرتنی ڕای گه‌ل ده‌خرێته‌به‌رده‌ستی، ئینجا بابه‌ته‌كه‌ چ سیاسی بێت یان یاسایی له‌به‌رئه‌وه‌ی گه‌ل خاوه‌نی ده‌سه‌ڵاته‌، یان ڕاپرسی گشتی رێگایه‌كه‌، گه‌ل په‌نای بۆ ده‌بات له‌پیاده‌كردنی ده‌سه‌ڵاته‌كانی له‌لایه‌ن خودی گه‌ل خۆیه‌وه‌ كه‌ خه‌سله‌تی دیمو‌كراتی راسته‌وخۆی هه‌یه‌.
لێره‌دا گه‌ل به‌واتا كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كه‌ی نایه‌ت به‌ڵكو به‌واتای سیاسیه‌كه‌ی دێت، كه‌ هه‌موو ئه‌و هاوڵاتیانه‌ ده‌گرێته‌وه، ‌كه‌ له‌رووی یاسایه‌وه‌ ده‌توانن گوزارشت له‌ مافه‌سیاسییه‌كانی خۆیان بكه‌ن .
راپرسی گشتی وه‌ك سه‌رچاوه‌یه‌كی سه‌ره‌كی بۆیه‌كلاكردنه‌وه‌ی كێشه‌ سیاسی و یاساییه‌كان، له‌لایه‌ن زۆربه‌ی بیروباوه‌ڕوئایدیا جیاوازه‌كان په‌نای بۆبراوه‌، وه‌ك پرۆسه‌یه‌كی سیمبولی له‌ ڕووی دادپه‌روه‌ییه‌وه‌،كه‌ تیایدا هه‌موو تاكێك ده‌بێت به‌دادوه‌رو بڕیار له‌سه‌ر بابه‌ته‌ چاره‌نووس سازه‌كان ده‌دات، بۆنموونه‌؛ له‌ئاینی ئیسلامدا گرنگی دراوه‌ به‌م پرۆسه‌یه‌.
له‌چه‌ند ئایه‌تێكدا له‌قورئانی پیرۆزدا و له‌چه‌ند بۆنه‌ی جیاوازدا وشه‌ی(استفتاء) هاتووه‌، بۆنمونه‌ له‌ سوره‌تی (نمل) ئایه‌تی(32) داهاتووه‌:
(قَالَتْ يَا أَيُّهَا المَلأ أَفْتُونِي فِي أَمْرِي مَا كُنتُ قَاطِعَةً أَمْرًا حَتَّى تَشْهَدُونِ) واتا به‌لقیس ووتی ئه‌ی سه‌رۆك و ئه‌شرافه‌كان ده‌رباره‌ی ئه‌م كاره‌م ڕای خۆتانم پێ بڵێن، چونكه‌ من هیچ بڕیارێك ناده‌م هه‌تا ئیوه‌ئاماده‌نه‌بن و راوێژتان پێنه‌كه‌م، لێره‌دا ئه‌م ڕاپرسی له‌ناو كۆمه‌‌ڵێك خه‌ڵك ئه‌نجام ده‌درێت له‌لایه‌ن فقهای ئایینی ئیسلام به‌ شورا‌و ناوی دبه‌ن، وه‌ له‌سوره‌تی النسا‌و و ئایه‌تی كۆتایی داهاتووه‌ (يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلاَلَةِ إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ وَلَهُ أُخْتٌ فَلَهَا نِصْفُ مَا تَرَكَ وَهُوَ يَرِثُهَآ) واته‌»: ئه‌ی محمد داوای فتوات لێ ده‌كه‌ن بڵی خوا فتواتان بۆده‌دات ده‌رباره‌ی (الكلاله‌) كه‌سێكه‌، كه ‌نه‌وه‌و كوڕو باوك باپیری نه‌بێت ئه‌گه‌ر پیاویك مردو مناڵی نه‌بوو ته‌نها خوشكێكی هه‌بوو ئه‌وه‌نیوه‌ی میراتی مردووه‌كه‌ی ده‌كه‌وێت»..
یه‌كه‌م : ڕاپرسی له‌ ڕووی زمانه‌وانییه‌وه‌ ڕاپرسی له‌ ڕووی زمانه‌وانیه‌وه‌ له‌ زمانی عه‌ره‌بیدا، ڕاپرسی(الاستفتا‌ء) واتا
(فتوی) وه‌رگرتنی ڕاو بۆچوون له‌بابه‌تێك له‌بابه‌ته‌كانی كه‌ ڕاپرسییه‌كه‌ی بۆ ئه‌نجام ده‌درێت، یان واتای بڕیاردان له‌ بابه‌تێك كه‌ تێگه‌یشتنی ته‌واو له‌به‌باته‌كه‌ به‌ ده‌رئه‌نجامه‌كانی یه‌وه‌ هه‌بێت له‌لایه‌ن گه‌له‌وه‌.
له‌ زمانی ئینگلیزی دا ده‌سته‌واژه‌ی (Referndum) به‌كارهاتووه‌ مه‌به‌ست لێی ڕاپرسی گشتی له‌ ڕووی تێگه‌یشتنی ده‌ستورییه‌وه‌ نمایشكردنی بابه‌تێكی گشتی بۆ به‌رده‌ستی گه‌ل و وه‌ر‌گرتنی ڕاوبۆچوونی گه‌ل تێیدا به‌په‌سه‌ند كردن یان ره‌تكردنه‌وه‌، به‌ڵام ئه‌گه‌ر بێتو داوا له‌ گه‌ل بكرێت بۆچوونی خۆی بخاته‌ ڕوو له‌سه‌ر كه‌سێكی سیاسی، كه‌ خۆی پاڵاوتووه‌ و ببێت به‌سه‌رۆكی وڵات یان بۆچوونی خۆی بخاته‌ڕوو له‌باره‌ی ئه‌و ئاراسته‌سیاسیه‌ی،كه‌ كه‌سێكی دیكه‌ئاراسته‌یده‌كات، لێره‌دا ڕاپرسی گشتی كه‌سی یان ڕاپرسی سیاسی ده‌گرێته‌وه‌.
له‌زمانی فه‌ره‌نسی دا ده‌سته‌واژه‌ی (Plebiscite) وه‌له ‌لاتینی دا ده‌سته‌واژه‌ی (Plebiscitum) به‌كارهاتوه‌، كه‌ به‌واتای بڕیاری گشتی دێت له‌ هه‌ردوو زمانه‌كه‌دا، كه‌له‌سه‌‌‌ره‌تادا به‌واتای یاسای په‌رله‌مان هاتووه‌ نه‌ك ڕاپرسی به‌ڵام له‌گه‌ڵ تێپه‌ڕبوونی كات واتای ئه‌م دوو ده‌سته‌واژه‌یه‌ گۆڕاوه‌ له‌ یاسا وه‌ك ئامانجی په‌رله‌مانی بۆ هۆكار بۆ گه‌یشتن به‌ئامانج له‌ كۆتاییدا وه‌ك جێگره‌وه‌ی ده‌نگدان له‌و دوو زمانه‌دا به‌كارده‌هینرێت.
له‌ زمانی كوردی دا ڕاپرسی گشتی زۆر جار‌ده‌سته‌واژه‌ئینگلیزییه‌كه‌ی به‌كاردیت(Referndum). هه‌روه‌ها ده‌سته‌واژه‌ی ڕاپرسی گشتی به‌كارده‌هێنرێت، كه‌مه‌به‌ست لێی داواكردنی ڕاو بۆچوونی گشتی یان ڕاوبۆچوونی گه‌ل دێت له‌سه‌ر بابه‌تێكی گشتی، ئینجا بابه‌ته‌كه‌ چ په‌یوه‌ندی به‌ گشتی گه‌له‌وه‌ هه‌بێت یان به‌ گروپێكی دیاریكراو.

دووه‌م: واتای ڕاپرسی گشتی له‌ ڕووی زاراوه‌وه‌(ده‌سته‌واژه‌) ‌
ڕاپرسی گشتی له‌ پیشاندانی بابه‌تێك بۆ به‌رده‌ستی گه‌ل بۆ وه‌رگرتنی ڕاوبۆچوونی له‌سه‌ر بابه‌ته‌كه‌ به‌په‌سه‌ند كردن یان ره‌تكردنه‌وه‌، جا بابه‌ته‌كه‌ هه‌رچی بابه‌تێك بێت، په‌یوه‌ست بێت به‌ ژیانی كۆی گه‌له‌وه‌ .
ئه‌م واتا گشتییه‌ی ڕاپرسی گشتی راڤه‌ی ئه‌وه‌ ده‌كات بۆ تاكه‌كانی گه‌ل، كه‌ گه‌ل ده‌توانێت خودی خۆی پارێزگاری له‌و مافه‌ بكات، كه‌ مافی پیاده‌كردنی بڕیاردانه‌ له‌چاره‌سه‌ركردنی هه‌ندێك بابه‌ت و ره‌وش، ئه‌مه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی، كه‌ مافێكی تری هه‌یه‌، كه‌ئه‌ویش مافی سیاسیه‌،واتا مافی سیاسی تاكه‌كانی گه‌ل كه‌ هه‌یه‌تی له‌ده‌ستنیشانكردنی نوێنه‌ری خۆیان بۆ ده‌سه‌ڵاته‌ سیاسییه‌ باڵاكان.
بابه‌تی ڕاپرسی گشتی فراوان بووته‌وه‌ له‌ ڕووی واتاوه‌ به‌راده‌یه‌ك هه‌موو بابه‌ته‌ گشتییه‌كان ده‌گرێته‌وه‌ به‌بێ له‌به‌ر‌چاوگرتنی سروشتی بابه‌ته‌كه جا ئه‌و بابه‌ته‌ چ پرۆژه‌یه‌كی یاسایی بێت یان یاسایه‌كی ئاسای یان یاسای ده‌ستوری بێت، و چی بڕیارێكی سیاسی بێت و له‌لایه‌ن ده‌سه‌ڵاتێك له‌ ده‌سه‌ڵاته‌كانی وڵاته‌وه‌ ده‌رچووبێت، هه‌روه‌ها گشت كارێك له‌كاره‌كانی ده‌سه‌ڵاتی جێبه‌جێكردن و ده‌سه‌ڵاتی یاسادانان ده‌گرێته‌وه‌.
ڕاپرسی رێگایه‌كه‌ په‌نای بۆده‌برێت بۆ ئه‌وه‌ی گه‌ل بتوانێت له‌ رێگایه‌وه‌ پیاده‌ی ماف‌ و ده‌سه‌ڵاته‌كانی خۆی بكات له‌لایه‌ن خودی خۆیه‌وه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌راستی دا خودی ڕاپرسی نیشانده‌ری رووكارێك له‌ رووكاره‌كانی دیموكراتی نیمچه ‌ڕاسته‌وخۆیه‌، ‌ بۆیه‌ گرنگه‌ ئاماژه‌بۆ ئه‌وه‌ بكرێت كه‌ مه‌به‌ست ‌له‌ واتا كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كه‌ی نیه‌، به‌ڵكو مه‌به‌ست له ‌گه‌ل واتاسیاسییه‌كه‌یه‌تی، كه‌ هه‌موو ئه‌و تاكانه‌ی ناوكۆمه‌ڵگا ده‌گرێته‌وه‌، كه‌ ده‌توانن پیاده‌ی مافه‌ سیاسییه‌كانی خۆیان بكه‌ن، كه‌ ناوه‌كانیان له‌لیستی هه‌ڵبژاردنه‌كانی ئه‌نجوومه‌نی نیشتمانی داهاتووه‌، و هه‌موو مه‌رجه‌كانی به‌شداریكردنی ڕێكخراو به‌ گوێره‌ی یاسایی تێدایه‌، كه‌ كۆكه‌ له‌گه‌ڵ پرنسیپه‌كانی هه‌ڵبژاردنی گشتی دا.
ئه‌مه‌ش، له‌لایه‌ن زۆربه‌ی ده‌ستوره‌ نوێیه‌كانی وڵاتانه‌وه‌ وه‌رگیراوه‌ له‌بری هه‌ڵبژاردنی كۆت وبه‌ندكراوله‌به‌رئه‌وه‌ ڕاپرسی گشتی به‌شێوه‌یه‌كی باش چه‌سپاوه‌‌ و كارایه‌ له‌ ئێستادا له‌ زۆربه‌ی زۆری ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ی سیسته‌می ڕاپرسی گشتی جێبه‌جێ ده‌كه‌ن، وبڕوایان پێیه‌تی كه‌ گه‌ل ده‌توانێت له‌ رێگه‌یه‌‌وه‌ پیاده‌ی مافه‌كانی خۆیان بكه‌ن، به‌كرداری بووه‌‌ به‌جێگره‌وه‌ی دیموكراتی راسته‌وخۆ، كه‌ پشتی پێ ده‌به‌سترێت له‌پیاده‌كردنی مافه‌كانی گه‌ل له‌به‌شداریكردنی ده‌سه‌ڵاتدا به‌بێ هیچ جۆره‌ هۆكار و رێگایه‌ك.
جێگره‌وه‌ی هه‌ندێك له‌ ڕووكه‌شیه‌كانی دیموكراتی نوێنه‌رایه‌تی كردنه‌، كه‌ پشتی پێده‌به‌سترێت و تێیدا نوێنه‌ران یان ده‌سته‌ی نوێنه‌را‌یه‌تی كردن ده‌ستكراوه‌ ده‌بن له‌ مافی پیاده‌كردنی ده‌سه‌ڵاتی گه‌ل كه وێنای گه‌ل ده‌كات، له‌بری گه‌ل ئه‌ركه‌كانی فه‌رمانڕاویی جێبه‌جێ ده‌كات.
له‌ ئێستا زانایانی عه‌ره‌ب به‌زۆرینه‌ خواستی ئه‌وه‌یان هه‌یه‌ واتایه‌كی فراوانتر و گشتگیر تر بده‌ن به‌ ڕاپرسی به‌تایبه‌تی له‌ بواری سیاسی گشتی دا و به‌بێ ئه‌وه‌ی گرنگی به‌ تێگه‌یشتنه‌ یاساییه‌كه‌ی بده‌ن، كه‌ جیاوازه‌ له‌ تێگه‌یشتنی سیاسی كه ‌له ‌خودی خۆی دا مه‌به‌ست لێی ڕاپرسی گشتی پێدانی مافه‌ به‌گه‌ل تاوه‌كو بۆچوونی خۆی له‌سه‌ر بنچینیه‌كی یاسایی ده‌رببرێت جا به‌شێوه‌یه‌كی یاسای بێت بۆ ئه‌وه‌ی یاساكه‌ ده‌ربكرێت یان به‌شیوه‌ی پرۆژه‌ یاسای ئامادكراوبێت و بخرێته‌ به‌رده‌ستی گه‌ل بۆ ئه‌وه‌ی بۆچوونی خۆیان ده‌رببڕن له‌سه‌ری و، ‌ ده‌ربڕینی ئه‌و بۆچوونه‌ی گه‌ل له‌سه‌ری به‌وه‌ پێناسه‌ده‌كرێت كه‌ ڕاپرسیه‌كی گشتی یه‌ بێ بوونی هێلێكی جیاكاری له‌نێوان تێگه‌یشتنه‌ سیاسیه‌كه‌و تێگه‌یشتنه‌ یاساییه‌كه‌، كه‌ئه‌مه‌ش سنوری كاری ڕاپرسی گشتی تێده‌په‌ڕێنیت، له‌سیسته‌می دیموكراتی دا، هه‌روه‌ها ئه‌بێته‌ هۆكارێكی تر بۆ دان پیانان به‌كاره‌كانی تری ده‌سه‌ڵاتی جیبه‌جێكردن، وه‌ هۆكاری ئه‌وه‌ی كه‌ زانایانی عه‌ره‌بی ده‌یانه‌وێت به‌ تێگه‌یشتنه‌ سیاسییه‌كه‌ی بۆ ڕاپرسی گشتی فراوانتر بكه‌ن، ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ كاریگه‌ری تێگه‌یشتن بۆ جێبه‌جێكردنێكی ناره‌وا له‌ سیسته‌می ڕاپرسی گشتی دا له‌سیسته‌مه‌ نادیموكراتیه‌كاندا نه‌ك ئه‌و جێبه‌جێكردنه‌ی كه‌ ئه‌نجام درا له‌سه‌رده‌می ناپلیۆنی یه‌كه‌م و ناپلیۆنی سێیه‌م له‌ فه‌ره‌نسادا.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*