سەرەکی » زانست » ده‌بێت یاساكانی ژینگه‌ چۆن بێت تا بچه‌سپێت

ده‌بێت یاساكانی ژینگه‌ چۆن بێت تا بچه‌سپێت

ئاماده‌کردنی: سه‌ربه‌ست عه‌بدولره‌حمان

یاسا كه‌ ڕێكخه‌ری په‌یوه‌ندیه‌كانی خه‌ڵكه‌ ، هۆیه‌كه‌ بۆ سه‌لماندنی مافه‌كانی تاك و كۆمه‌ڵ و كۆمپانیا و ده‌زگاو دامه‌زراوه‌كان به‌رامبه‌ر یه‌كتر . ئه‌نجومه‌نی یاسادانان ، به‌ هاوكاری یاساناسان یاساكان داده‌ڕێژن ، به‌ڕاوێژ له‌گه‌ڵ ئه‌و كه‌سانه‌دا كه‌ له‌كایه‌و بواره‌ جیاجیاكانی ژیانی وڵاتدا كارده‌كه‌ن ، به‌پێی هه‌لومه‌رج و ئاین و نه‌ریته‌كانی خه‌ڵك .
ئه‌وه‌نده‌ی من شاره‌زابم له‌ و یاسایانه‌ی له‌ عێراقدا په‌یڕه‌و كراوه‌ ، كه‌ زۆربه‌ی یاساكانی هه‌رێمیش هه‌رئه‌وانه‌ن . له‌كاتێكدا كه‌سێك مافی پێشێل ده‌كرێت ، ده‌بێت بچێت له‌ بنكه‌ی پۆلیس ، كه‌ تاوانه‌كه‌ له‌سنوری دایه‌ ، داوایه‌ك تۆماربكات . وه‌ كارمه‌ندی لێكۆڵێنه‌وه‌ له‌ بنكه‌كه‌ په‌ڕاوی بۆ ئاماده‌ بكات ، ئه‌و ماده‌و یاسایه‌ ده‌ستنیشان بكات كه‌ ئه‌وتاوانه‌ ده‌یگرێته‌وه‌ جا پاش واژۆ كردنی له‌ لایه‌ن كه‌سه‌‌كه‌وه‌و ئه‌فسه‌ری بنكه‌كه‌ ، وه‌ به‌هاوڕێی كارمه‌ندی بنكه‌كه‌ بیبات بۆ دادوه‌ری لێكۆڵێنه‌وه‌ . جا گه‌ر تاوانه‌كه‌ پێویستی به‌ پشكنینی شوێنی ڕوداوه‌كه‌بوو ، ئه‌وه‌ دادوه‌ر بڕیار ده‌دات كه‌ ده‌سته‌یه‌كی لێكۆڵینه‌وه‌ بچنه‌ شوێنی ڕوداوه‌كه‌ . تازانیاری تۆماربكه‌ن سه‌باره‌ت به‌ ڕوداوو تاوانه‌كه‌ . جا ئیتر ده‌بێت چاوه‌ڕێی بگره‌و به‌رده‌ی داداگا بێت تا ڕۆژی دادگایی و خواده‌زانێ چه‌ند جار دادگاكه‌ دوا ده‌خرێت و كێشه‌كه‌ چه‌ند مانگ و ساڵ ده‌خایه‌نێت . ئه‌مه‌ گه‌ر روداوه‌كه‌ له‌نیوان كاتژمێر هه‌شتی به‌یانی تا یه‌كی نیوه‌ڕۆ بوو ، خۆ ‌ئه‌گه‌ر كاتی تربێت ، یان ڕۆژانی هه‌ینی و پشووه‌ زۆره‌كان بێت ئه‌وا ده‌بێت چاوه‌ڕوانی ئه‌فسه‌ری ئێشك گر و دادوه‌ری ئێشك گربێت كه‌ هه‌ندێ جار له‌ په‌ڕاوه‌كه‌ زیاتر نابینن له‌ماڵه‌وه‌ ، ئه‌مه‌ گه‌ر تاوانه‌كه‌ له‌ سنوری شاره‌كاندا بێت .
خۆ ئه‌گه‌ر ڕوداوه‌كه‌ له‌ سنوری قه‌زاكاندا بوو ، ئه‌وا كاره‌كه‌گرانتره‌ چونكه‌ هه‌ندێك له‌ قه‌زاكان دادوه‌ره‌كانیان له‌ شاره‌وه‌ بۆده‌چێت . زیاتر له‌كاتی ده‌وامدا له‌وێن . به‌ڵام ناحیه‌ و دادوه‌ری لێنیه‌ و زۆربه‌ی ئه‌ركه‌كه‌ به‌ڕێوه‌به‌ری ناحیه‌كه‌ له‌ ئه‌ستۆی ده‌گرێ ، گونده‌كانیش بنكه‌ی پۆلیسیان نییه‌ . له‌كاتێكدا زۆربه‌ی تاوانه‌كانی ژینگه‌ له‌ چۆڵه‌وانی و سنوری گونده‌كان ڕوده‌دات .
هه‌ر بۆیه‌ زۆربه‌ی خه‌ڵك گه‌ر تاوانێكی زۆر گه‌وره‌ نه‌بێت ، خۆ لاده‌ده‌ن له‌ بێنه‌و به‌ره‌ی دادگا .
خۆ ئه‌گه‌ر ئه‌و كه‌سه‌ كه‌ ده‌ست درێژی كراوه‌ته‌ سه‌ر، یان له‌ئه‌نجامی ڕوداوه‌كه‌ زیان به‌ خۆی یان ماڵو پاره‌ی كه‌وتبێ گه‌ر نه‌یتوانی بچێته‌ بنكه‌ ، له‌ترسا یان له‌به‌ر كاڵفامی ، یان له‌به‌رشوره‌یی یان هه‌ر هۆیه‌كی تر . ئه‌وه‌ ده‌سدرێژی كه‌ر ، وه‌ك به‌رزه‌كی بانان بۆی ده‌رده‌چێ و ماف خوراویش زه‌لیل و بێچاره‌ . وه‌ك ده‌ڵێن حه‌واڵه‌ی خوای ده‌كه‌ن .
وه‌ به‌رده‌وام ئه‌یبیسین ، كه‌ تاوان باران ،به‌ هۆی بوونی پارێزه‌رو ئه‌وقاتی شاره‌زاوه‌ ، تاوانه‌كانیان له‌سه‌ر لاده‌برێ و بێ سزای شیاو قورتار ده‌بن .
جا كه‌ ئه‌مه‌ حاڵی مرۆڤ بێت ، ئاخۆ ئاژه‌ڵ و زینده‌وران ، دارو ده‌وه‌ن ئه‌وانه‌ كه‌ تائێستا بێ خاوه‌نن ، خاك و ئاوو هه‌وا چی بكه‌ن ؟ كێ دادیان دابات .
ئایا ئه‌وانه‌ هۆی ژیان و به‌رده‌وامی ئێمه‌ نین ، ئه‌وسیستمه‌ ژینگه‌ییه‌ وای نه‌كردووه‌ كه‌ پێویستیه‌كانی ژیانمان دابین ببێت .
دیاره‌ ده‌بێت به‌ كۆمه‌ڵێ یاساو ماده‌و به‌ندی گونجاو په‌یوه‌ندی نێوان مرۆڤ و پێكهاته‌كه‌نی ژینگه‌ ڕێك بخه‌ین . به‌تایبه‌ت كه‌ ژینگه‌ موڵكی گشتییه‌ و ده‌ستدرێژی كردنه‌سه‌ری به‌ تاوان ئه‌ژمار بكرێ . جا له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ پێكهاته‌كانی ژینگه‌ جگه‌ له‌ مرۆڤ ناتوانن به‌رگری له‌ خۆیان بكه‌ن و سوود له‌ یاساكانیش وه‌رگرن ، كه‌واته‌ هه‌ر مرۆڤ خۆی به‌ر پرسه‌ له‌ سه‌پاندنی یاساكان . بۆئه‌مه‌ش ده‌بێت زانیاری ته‌واو بڵاو بكرێته‌وه‌ ، له‌ نێو خه‌ڵكدا كامانه‌ن ئه‌و تاوانانه‌ی كه‌ به‌رامبه‌ر ژینگه‌ ده‌كرێت ، وه‌ ئه‌رك وبه‌رپرسیارێتی هه‌ركه‌سه‌ به‌رامبه‌ر ئه‌وتاوانه‌ چیه‌ و چۆنه‌ .وه‌كامه‌ ده‌زگاو دامه‌زراوه‌ په‌یوه‌ندیداره‌ ، وه‌ كارئاسانی بكرێت بۆ په‌یوه‌ندی كردن ، وه‌ئه‌و كه‌سه‌ی كه‌به‌ئه‌ركی ئاگاداركردنه‌وه‌ی ده‌زگا په‌یوه‌ندیداره‌كان هه‌ڵده‌سێ بۆ تاوانێكی ژینگه‌یی ، به‌ دۆستی ژینگه‌ بناسرێ ، خۆ ئه‌گه‌ر له‌سێجار زیاتر ئه‌وكاره‌ی كرد ، خه‌ڵات بكرێ .
به‌رپرسیاریه‌تی خه‌ڵك به‌رامبه‌ر تاوانی ژینگه‌یی جیاوازه‌ ، كارمه‌ندانی دامه‌زراوه‌كانی تایبه‌ت به‌ یاسا وپاراستن و ئاسایش به‌ پله‌ی یه‌كه‌م دێن ، چونكه‌ له‌ هه‌موو كه‌س زیاتر ئاگاداری یاساكانن و ئه‌و گۆڕانكاری هه‌مواركردنه‌وانه‌ی تێیاندا ده‌كرێت . جابۆیه‌ هه‌رتاوانێكی ژینگه‌یی له‌ سنوری شوێنی كاریاندا یان شوێنی نیشته‌جێو گوزه‌ریاندا ڕوبدات ، پێویسته‌ پێشه‌نگ بن له‌ ئاگاداركردن و پێشكه‌ش كردنی زانیاری .
فه‌رمانبه‌رانی تری حكومه‌ت به‌ پله‌ی دووه‌م دێن بۆ به‌رپرسیاریه‌تی ، ئه‌مان زیاتر له‌ خه‌ڵكی كاسب و پیشه‌وه‌ران شاره‌زای كاروباری حكومه‌تن و زیاتر هه‌واڵ و زانیاریان لا بڵاو ده‌بێته‌وه‌ . هه‌رچی هاووڵاتی ئاساییه‌ به‌ پله‌ی سێیه‌م به‌رپرسیاره‌ ، به‌ تایبه‌ت له‌و شوێنانه‌دا كه‌ دوره‌ ئاوه‌دانییه‌ .
بڵاو كردنه‌وه‌ی زانیاری له‌سه‌ر تاوانه‌ ژینگه‌یه‌كان و سزاكانی ، به‌تایبه‌ت له‌ نێوان خوێندكاراندا واده‌كات كه‌ نه‌وه‌یه‌كی ژینگه‌ دۆست و ژینگه‌ پارێز درووست ببێ و خه‌ڵك پاراستنی ژینگه‌ به‌ ئه‌ركی خۆی بزانێ .
(له‌ ژماره‌ی داهاتودا ، جۆرو زیانی تاوانه‌ ژینگه‌یه‌كان وه‌چۆنیه‌تی مامه‌ڵه‌یان ده‌خه‌ینه‌ به‌رباس )

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*