سەرەکی » زانست » سەدەی بیست و یەك و وەرچەرخانی وزەی سەوزپەڕە 3

سەدەی بیست و یەك و وەرچەرخانی وزەی سەوز

د. مه‌دیحه‌ سۆفی*

( بەشى چوارەم )

کەمکردنەوەى گازى دووەم ئۆکسیدى کاربۆن و زیادکردنى ووزەى سەوز.
کەمکردنەوەی گازی دووەم ئۆکسیدی کاربۆن یەکێکە لە ئامانجەکانی بەکاربردنی ووزەی سەوز، تەنها لە ڕێگای ووزەی خۆرەوە توانراوە ٣٣ ملیۆن تەن لەو گازە کەمتر بکرێتەوە لە هەوادا، پێشبین دەکرێ تا ساڵی ٢٠٣٠ بڕی ووزەی سەوز بگاتە سێ گیگا تەن لە ساڵێکدا، بەڵام چۆن دەگەینە ئەو ئامانجە کاتێ تا ئەو ساڵە بەکاربردنی کارەبا بە ڕێژەی ٥٠% زیاتر دەبێ، ئەمەش زیاتر بەهۆی گەشەی وڵاتە بوژاوەکانەوە و زیادبوونی ژمارەی دانیشتوانەوەیە، کە پێویستی بە دابینکردنی هەموو بوارەکانی ژیاری هەیە، پێداویستی زیادبوونی دانیشتوان ڕۆڵی گرنگیان لە سوتانی ووزەی زیاتر هەیە بۆ فەراهەمکردنی پێداویستیەکانیان لە ڕێی فابریك و کۆمپانیاکانەوە، بۆیە پێشکەوتنی تەکنەلۆژی و دامەزراندنی بنکەکانی ووزەی خۆر و زیادبوونی شانەی سۆلار و کەمکردنەوەی تێچووی دامەزراوەکانی ووزەی خۆر و گۆڕینی سیاسەتی وزە و پەیرەوکردنی سیاسەتی نوێی ژینگە، هەموو ئەم فاکتەرانە دەبنە هۆی کەمکردنەوەی سوتانی ووزەی تەقلیدی و پەرەسەندنی بەرهەمهێنانی ووزەی سەوز و بەتایبەت ووزەی کارەبا لە ووزەی خۆر.
بۆ کەمکردنەوەی ڕێژەی دووەم ئۆکسیدی کاربۆن و بەربەستی قەتیسبوونی گەرمای سەرگۆی زەوی، شارەزایان چاوەڕوانی زیادکردنی ڕێژەی بەرهەمهێنانی ووزەی کارەبا لە ووزەی خۆر دەکەن ئەویش بە بڕی ١٣% ی هەموو ئەو ووزەیەی پێویستە لە جیهان، ئەمەش لەکاتێکدا کە جیهان خۆی پێویستی بە ووزەی زیاتر هەیە بەتایبەت لە ولاتە بوژاوەکاندا، ڕێگاکانی کارئاسانی بۆ بەدیهێنانی ئەم ئامانجە ئاسان نیە، بەڵام ڕێکاری خۆی هەیە، لەوانە پشتگیری و دنەدان بە داهێنان و تازەگەری و هاوپێچ کردنی لەگەڵ سیاسەتێکی نوێی پەیڕەوکراو بەتایبەت لە وڵاتە بوژاوەکاندا وەکو هندستان و چین و بەڕازیل بۆ نمونە، پاشان تەرخانکردنی بودجەی تەواو بۆ توێژینەوە و لابور و هاندانی دەرچوانی بەشە زانستیەکان بۆ کارکردن لە بواری توێژینەوەدا، خاڵێکیتر پەیوەستبوون بە داتا و پێوانە نێودەوڵەتیەکانەوە بۆ زانینی ڕادەی بەڕەڵاکردنی گازی زیانبەخش و چۆنیەتی مامەڵە لەگەڵ ئەو پێوەرە نێودەوڵەتیانەدا، هەروەها گرنگیدان بە تەکنەلۆژیا و ڕایەڵکردنی لەگەڵ کارەکانی نێو کۆمپانیا و کارگە و فابریکەکاندا.
لە کۆنفرانسی کەشوهەوا لە پاریس ساڵی ٢٠١٥ (United Nations Framework Convention on Climate Change, 21st Conference of the Parties, COP 21) ، بڕیاردرا کە وڵاتە پیشەسازیەکان تا ساڵی ٢٠٥٠ پلانەکانیان، بۆ بەکارنەبردنی خەڵوز و نەوت و غازی سروشتی بۆ وەبەرهەمهێنان، بخەنەڕوو، لەلایەکیترەوە جەخت لە سەر پشتیوانیکردنی وڵاتە بواژەوەکان کرا لەلایەن وڵاتە پیشەسازیەکانەوە، تا بتوانن لە وەبەرهەمهێناندا ڕەچاوی پاراستنی گۆڕانی کەشوهەوا بکەن، بۆیە ناوەندی (Germanwatch ) داوای کرد کە ئەمریکا لەژێر دەسەڵاتی ترامپ یەکلا بێتەوە کە ئایا لە نێو گرێبەستی ئەو کۆنفرانسەدا دەمێنێەوە و پابەندی دەبێ یا بەرپەرچی دەداتەوە و دەردەچێ، بۆیە لە دانیشتنی G7 لە ٢٦ ی مایسی ٢٠١٧ لە سیسیلین ، دەبوایە ترامپ بڕیاری خۆی بدا.
بڕیاری ترامپ بۆ دەرچوون لە ڕێکەوتنامەی کەشوهەوا لە پاریس ساڵی ٢٠١٥
بڕیاری ترامپ، بۆ کارنەکردن بە ڕێکەوتنی پاریس، کە لەمەڕ پاراستنی کەشەوهەواوە بەسترا، وەکو بڕیاری بزنس مان بوو بەرامبەر گرێبەستێکی ئابووری و وەکو ڕوانگەی سود و قازانج بوو بۆ مامەڵەیەکی بازرگانی، لەلایەکیترەوە هێنانەدی بەڵێنێکی هەڵمەتی هەڵبژاردنی خۆی بوو بەرامبەر بە هاوڵاتی ئەمریکی بەتایبەت خاوەن سەرمایەدارەکان، کاتێ وتی : یەکەم جار ئەمریکی.پاش نووسینەوەی چەندەها پرۆتۆکۆل و چەندەها کۆبوونەوەی نێودەوڵەتی، لە دیسەمبەری ٢٠١٥، شارەزا و پسپۆرەکانی ژینگە و بواری پاراستنی کەشوهەوا، گەیشتنە ڕێکەوتنێك کە ماف و ژیان بۆ هەموو کەسێك لەسەر ڕووی زەوی بپارێزێت و گۆی زەوی زیاتر لە دوو پلەی سەدی تا کۆتایی ئەم سەدەیە گەرمنەبێتەوە، واتە تا ساڵی ٢١٠٠ ئەوەندە گازی زیانبەخش دەربدرێتە بەرگەی گۆی زەویەوە کە گۆی زەوی بتوانێ هاوسەنگێکەی ڕابگرێ، واتە:
• تا ساڵی ٢٠٧٠ تەواوی کارخانە و فابریکەکانی وەبەرهەمهێنان لە جیهاندا، دەستبەرداری ووزەی تەقلیدی ( نەوت و خەڵوز و گاز ) بن.
• بە هیچ جۆرێك گازە زیانبەخشەکان گۆی زەوی نەگرێتەوە.
• پشتبەستنی تەواوی پیشەسازی بە ووزەی سەوز یا ووزەی دوبارە.
• لە ساڵی ٢٠٢٠ وە ساڵانە بیست ملیارد دۆلار لە لایەن وڵاتە پیشەسازیەکانەوە بۆ هاوکاری وڵاتە هەژارەکان تەرخان بکرێ و یارمەتی گەشەسەندن و پەرەپێدانی ئەو وڵاتانە بدرێ.
لەبەر ئەوەی ئەمریکا، پاش وڵاتی چین دووەم وڵاتە کە هۆکاری پیسبوونی هەوا و گۆڕانی کەشوهەوا بێ، بۆیە لەماوەی فەرمانڕەوایی ترامپدا و لەم چوار ساڵەدا جیهان ناتوانێ لە پێشبینی گۆڕانی کەشوهەوا بەرەو ئەرێنی دڵنیا بێت، بەڵام ئەوەی جێگای دڵخۆشیە لەلایەکەوە کە نرخی بەکارهێنانی خەڵوزی بەرد لەچاو نرخی غاز گرانتر دەبێ، لەلایەکیترەوە ئەگەرچی نرخی بەرهەمهێنانی ووزەی سەوز هەرزانتر دەبێ، دەکرێ وازهێنان لە ووزەی تەقلیدی ( خەڵوز و نەوت ) ببێتە کارێکی ئاسایی، بەڵام ڕادە و ڕێژەی بەرهەمهێنانەکەی ئەوەندە زۆر نیە بتوانی بۆشایی ووزەی تەقلیدی بگرێتەوە.
ئەمڕۆ جیهان بە گشتی ڕوبەڕوی کێشە و ئاڵۆزی زۆر جۆراوجۆر بووەتەوە و چۆنیەتی دابینکردنی ئارامی بۆ تەواوی بوونەوەری سەر گۆی زەوی کەوتووەتە ژێر پرسیارەوە، یەکێك لەو کێشە و گرفتانەش تێکچونی ژینگەی جیهانە بە هۆی باڵادەستی مرۆڤ و ڕەچاونەکردنی کاردانەوەی بواری پیشەسازی و بەکاربردنی نادادپەروەرانەی داهات و سامانی گشتی و سروشتیە لە جیهاندا و هاتنەکایەوەی ناهاوسەنگی لە پێکهاتە زینبەخشەکانی
هەوا و شێواندنی ئەتمۆسفێری گۆی زەوی کە بووەتە هۆی قەتیسبوونی گەرما و تێکدانی سیستەمی ئیکۆلۆژی هەموو بوونەوەر، جگە لە پیسبوونی ئاوی دەریا و ئوقیانوس و لافاو و زریان و سوتانی دارستان و توانەوەی بەستەڵەکەکان و وشکەساڵی و گەلێ کاردانەوەی دیکە کە سەقامگیری ژیانی زیندەوەری شێواندووە.

*هاوسەرۆکی ڕێکخراوی سەوزی ئەوروپی – کوردستانی

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

ده‌بێت یاساكانی ژینگه‌ چۆن بێت تا بچه‌سپێت

ئاماده‌کردنی: سه‌ربه‌ست عه‌بدولره‌حمان (به‌شی دووەم) بۆئه‌وه‌ی ئه‌و زیانانه‌ی كه‌ به‌ر ...