سەرەکی » ئاراستە » تێپەڕبوونی دووسەد ساڵ بەسەرلە دایكبوونی كارل ماركسدا

كەڵەپیاوی مێژوو

تێپەڕبوونی دووسەد ساڵ بەسەرلە دایكبوونی كارل ماركسدا

بەبۆنەی تێپەڕبوونی دووسەد ساڵ بەسەر لـــــە دایكبوونی كارل ماركسدا

ئامادەكردنی: مامۆستا پێشڕەو

ماركس لە پێنجی مانگی مەی ساڵی (1818) لە ئەڵمانیا لەدایكبووە و لە چواردەی مارتی (1883 ز) كۆچی دوایی كردووە. ماركس نەك تەنیا هەر فەیلەسوف بووە بەڵكو لە چەند بوارێكی تردا ئەسپی خۆی تاوداوە. كارل ماركس فەیلەسوف و مێژوونوس و سیاسەتمەدار و ئابوریناس و سۆسێولۆجیست و سایكۆلۆجیست و رۆژنامەنووس و ئەدیب بووە.
هەندێك رایان وایە كە روخانی یەكێتی سۆڤییەت و كۆمارە كۆمۆنیستەكانی رۆژهەڵاتی ئەوروپا نیشانەی شكست هێنانی فەلسەفەكەی ماركسە، بەڵام بە پێچەوانەوە ئەوە شكست و فەشەلی حزبە بەناو كۆمۆنیست و سوسیالیست و كرێكاریەكانی ئەو وڵاتانە بوو، ئەوەی سەركردەكانی بەناو چەپ و سۆسیالیست و بزوتنەوە دۆگما و چەق بەستووەكانی كرێكاران لە روسیا و ئەوروپای رۆژهەڵات كردیان دەرهەق بە سۆسیالیست،لەراستیدا خیانەتێكی گەورە بوو لە بزوتنەوەی كرێكاران و زەحمەتكێشان بگرە غەدرێكی گەورەش بوو لە ماركس و ماركسیزم. دیارە ماركسیزمیش هەروەكو هەر زانستێكی تر قابیلی رەخنەلێگرتن و نوێبوونەوەیە تا ئێستا هیچ كەسێك و لایەنێك و دەزگایەك نەیتوانیوە بە تەواوی رەدی فەلسەفەكەی ماركس بداتەوە و شكستهێنانی بسەلمێنێ، هەروەكو زانای فەرەنسی (درێدا) دەڵێت: هێشتا تارمایی ماركس بەسەر ئەوروپاوەیە، هێشتا پێویستمان بە خوێندنەوەی ماركسە. با وەكو گریمانەیەك بڵێین ماركسیەت لە رووی ئایدۆلۆژی و سیاسیەوە شكستی هێناوە، ئەی خۆ لەلایەنی ئابووریەوە شكستی نەهێناوە، ئەی لەلایەنی فەلسەفی و مێژووییەوە چی دەڵێن. ماركس فەلسەفەی هێنایە ناو سیاسەتەوە، فەلسەفە بوو بە سیاسەت و لە دواییدا بوو بە دەوڵەت و پنتی زۆرانبازی.

دڵنیام ئەگەر بیویستایە
ماركس لە سەرەتاوە بە ئەدەب دەستی پێكردووە، شیعری نووسیوە، دڵنیام ئەگەر بیویستایە ئەبووە نووسەرێكی گەورەی سەردەمەكەی بە تایبەتی لە بواری رەخنەدا. ( فرانسیس ویین) بە هەڵەدا نەچووە كاتێ ناوی لێ دەنێت (شاعیری دیالەكتیك) بەوەی كە لە كەپیتاڵدا زمانێكی پەخشان ئامێزی بەكارهێناوە، بە رادەیەك توانیویەتی شتە دژ و لەیەكچووەكان لەسەر ئاستێكی بەرزی روانیندا پێكەوە كۆبكاتەوە. ئەوەی ماركسی هەتا ئەمڕۆ بە زیندوویی هێشتۆتەوە ئایدۆلۆجیای حزبە كۆمۆنیستەكان نیە، بەڵكو هێزی رەخنەی ئەوە لە سەردەمەكەی كە ئەمە لە ئایدۆلۆجیای ئەڵمانیدا دەردەكەوێت لەوێدا وەكو خۆی دەڵێ پێچەوانەی سەرتاپای فەلسەفەی ئەڵمانی كە لە ئاسمانەوە دادەبەزێتە خوارەوە، ئەو لە زەویەوە بۆ ئاسمان سەری دەخات، بە كورتی هیچ كاتێك رەخنە فكری ماركسی بەجێنەهێشتووە. بەڵكو بەدەوام لەگەڵیدا بووە و زیاتر گەشەی پێدراوە، بۆیە زاراوەی رەخنە بۆتە ناونیشانی هەندێ لە بەرهەمەكانیشی وەكو (رەخنە لە فەلسەفەی دەوڵەت لای هیگڵ، رەخنە لە فەلسەفەی حەق لای هیگڵ، رەخنە لە ئابووری سیاسی و رەخنە لە بەرنامەی گۆتا). ماركس ئەوەندەی رەخنەی لە سیستەمی سەرمایەداری گرتووە ئەوەندە باسی كۆمۆنیزم و سۆسیالیزمی نەكردووە، ماركس بە پلەی یەكەم رەخنەگری سەردەمەكەیەتی، بۆیە هێندەی رەخنەی لە كەپیتالیزم گرتووە، هێندە خۆی بە پێشبینیەوە خەریك نەكردووە، بە بڕوای من لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەهەمەوە هەتا ئەمڕۆ، هیچ كاتێك نیە ماركس لەناو فكردا ئاوابووبێت، هەتا باس لە گەڕانەوەی بكەین، تەنانەت هەموو ئەو هەوڵانەی لە پێناوی ئەوەدا دران كە فەلسەفەی ئەو و روخانی یەكێتی سۆڤیەت پێكەوە گرێبدەن سەرینەگرت، بە تایبەتی لەگەڵ ئەم قەیرانە گەورەیەی ئایدۆلۆجیای بازاڕی ئازادی جیهانی رووبەڕووی بۆتەوە. (ماركس ڤێبەر) پێیوایە فیكری ئەوروپی لە ساڵی (1848) ەوە هەتا ئەمڕۆ دیالۆگە لەگەڵ ماركس دا كە یان لەگەڵیەتی یان دژیەتی. (گفتوگۆ لەگەڵ كاروان كاكە سور لەبارەی ماركسەوە، گۆران عەبدوڵڵا….).
زیندوویی ماركس وەكو گەورەترین رەخنەگری رژێمی كەپیتالیزم هەتا ئەمڕۆ، پەیوەندی بە هێزی بینینی ئەوەوە هەیە بۆ ئەو سیستەمە، وەكو ( ریمۆن ئارۆن) لە كتێبی (قۆناغەكانی فكری سۆسیۆلۆجی) دا لە بارەیەوە دەڵێ: ماركس بەر لە هەرچی كۆمەڵناس و ئابوریناسی سیستەمی كەپتالیزمە، بەوە خاوەنی تیۆرێكە لەبارەی ئەو سیستەمە و ئەو چارەنووسەی بۆ خەڵكی شاردۆتەوە كە لە ئایندەدا پێیدەگەن. ماركس دەڵێت: كەپتالیزم ئەگەر سەدەیەك بخایەنێت یان هەزاران ساڵ، ئەوا ئەو سیستەمە هەر لەسەر چەوسانەوە دامەزراوە. جاك ئاتالی دەڵێت: ماركس لە سەردەمی خۆیدا وەڵامی هەندێك پرسیاری داوەتەوە، كە ئەو پرسیارانە تا ئەمڕۆ نەكرابوون، هەر بۆیە فەلسەفەی ماركس بەناو فكری سەردەمی خۆی و هی دوای خۆشیدا درێژدەبێتەوە. ماركس بۆخۆی لە مایفێستدا دەڵێت: تارماییەك هەڕەشە لە ئەوروپا دەكات كە تارمایی كۆمۆنیزمە، هەر سەبارەت بە ماركس (ئەنتۆنیۆنێگری) دەڵێت: لادان لە ماركسیزم و تێپەڕاندنی، مانای ئەوە نیە كە بەكەڵك نایەت، بەڵكو وا پێویست دەكات چاو بە كەپیتاڵدا بخشێنینەوە، چونكە كتێبی سەرمایەی ماركس بە ئینجیلی كۆمۆنیزم دادەنرێ.

وا پێناسەی ماركسیەت دەكەن
بۆئەوەی لە ماركسیەت بەباشی تێبگەیت، پێویستە فەلسەفەكەی هیگڵ بە تەواوی تێبگەیت، چونكە ماركس و ئەنجلس زۆر دیراسەی فەلسەفەی هیگڵیان كردووە و سودیان لێ وەرگرتووە، تەنانەت هەندێك وا پێناسەی ماركسیەت دەكەن كە بریتیە لە گەشەكردنی فەلسەفەكەی هیگڵ، هەر لەم بارەیەوە (یورگن هابرماس) دەڵێت: ماركسیزم لقێكی ترە لە فەلسەفەی ئایدێنتیتی هیگڵ. بەڵام ماركس و ئەنجلس رەخنەی زۆریان لە فەلسەفەكەی هیگڵ هەبوو بە تایبەتی لایەنە ئایدیالیەكەی و تەنانەت ئەیانووت: فەلسەفەكەی هیگڵ لنگە و قوچ دانراوە و ئێمە راستمان كردەوە و خستمانەوە سەرپێ. وشەی ئایدۆلۆژیا بە نیوەی سەدەی نۆزدەدا كاتێك بەربڵاوتر بوو كە ماركس و ئەنجلس لە نوسراوێكیاندا بەناوی (ئایدۆلۆژیای ئەڵمانی) هیگڵیە لاوەكانیان بە ئایدۆلۆژیستی سیستەمی بۆرژوازی وەسفكرد چونكە ئەم لایەنگرانەی هیگڵ نەیانتوانی خۆیان لە سنووردارییە خودییەكانی فەلسەفەكەی هیگڵ لەسەر بنەمای هزر و ئاین ئازاد بكەن. ماركس لە شرۆڤەكانی هیگڵ ئەوە بوو بە بڕوای ماركس، هیگڵ سەبارەت بە رووداوەكان دەربارەی دەوڵەت و دەربارەی خەڵك بە جۆرێك قسەی دەكرد وەكو ئەوەی ئەو بوونەوەر و رووداوانە و ئەم راستیانە لە دەرەوەی بوونی ئەم جیهانەو ئەم خەڵكە روودەدەن. (كارڵ ماركس كێ بوو؟ وەرگێڕانی لە فارسیەوە: مجید فارابی….).

سەبارەت بە ئایدیالیزمەكەی هیگڵ
ماركس زۆر حەزی بە خوێندنەوە كردووە و بە شێوەیەكی بەردەوام دەچوو بۆ كتێبخانەی (British Museum) لە لەندەن و لەوێ دەمایەوە تا كاتی داخستنی كتێبخانەكە. ماركس دیالێكتەكەی لە هیگڵەوە وەرگرتووە، بەڵام سەبارەت بە ئایدیالیزمەكەی هیگڵ، ماركس پێچەوانەكەی وەردەگرێت كە ماتریالیزمە و ئەو وتەیەشی هەیە كە دەڵێت: فەلسەفەكەی هیگڵ لەسەر سەر بوو من هێنامەوە سەرپێ، فەلسەفەكەی فیورباخ كە ماتریالیزمی ئەنسرۆپۆلۆژییە، ماركس بەشێك لە فەلسەفەكەی لێوەرگرتووە كە ماتریالیزمەكەیەتی، بەڵام ئەوەی جێگەی باسە كە ماركس هیچ كام لەم دوانەی بە رەهایی قبوڵنەكردووە و بە رەهاییش رەتینەكردوونەتەوە، بەڵكو سودی لە هەردووكیان وەرگرتووە. ماركس بەشێوەیەك راڤەی مێژووی كردووە كە ماددە بڕیاردەدات لەسەر دروستبوونی هەلومەرج و دیاردەكان و ماددە رەوڕەوەی مێژووە. ماركس ململانێی چینایەتی بە بنەمای بەرەوپێش چوون و بزوێنەری مێژوو دەزانێت، هەموو كۆمەڵگەیەكیش بەپێی جیهانبینی ئەو، بەرهەمی مێژوویی ململانێی نێوان چینەكانە، ماركس لەلایەكی ترەوە پێیوایە ئەگەر ئابوری فاكتەری دروستبوونی دەوڵەتان نەبووبێت، ئەوا هیچ دەوڵەتێك لە مێژوودا بوونینەدەبوو، چونكە لە هەموو بوارەكاندا فاكتەری ئابووری كاریگەریی بەرچاوی هەبووە، ماركس لەشوێنێكی تردا دەڵێت: ئابووری بزوێنەری دنیایە. ماتریالیزمی مێژوویی لای ماركس سێ یاسای هەیە: 1. یەكێتی دژەكان و ململانێیان. 2. یاسای گۆڕانی چەندایەتی بۆچونایەتی. 3. یاسای نەفیكردنی نەفی (نەرێ كردنی نەرێ). (ماتریالیزمی مێژوویی لای ماركس، بادینان محمد….)
با بزانین رای ماركس دەربارەی مەسەلەی میتافیزیك و مەسەلە رۆحی و ئاینیەكان چی یە؟
بەڕای ماركس مرۆڤ لە دوو دۆخ و حاڵەتدا پەنا بۆ مەسەلەی میتافیزیكا و ئاین دەبات: مرۆڤە هەژارەكان و ئەوانەی لەژێر مەینەتی و ئازارەكاندا دەتلێنەوە یان وەختێك مرۆڤەكانی هاوڕەگەزی خۆی گورز و قامچی چەوساندنەوەی لەسەر بەرز كردووەتەوە، ئیتر لەم جیهانی كۆمەڵگەیەی خۆی پشت و پەنا و داڵدەیەك نادۆزێتەوە و مولزەمی دەكات كە بگەڕێتەوە بۆ میتافیزیكا و لەوێوە داوای هاوكاری و داوای لابردنی مەینەتی و سوكناهێنەرەكانی رۆحی دەكات. یاخود لە كاتی بێ هێزی و نەخۆشی و پیریدا كە ئیتر ئەوكات توانایەكی نیە و هەست بە توانەوەی شوێنگەی كۆمەلایەتی و پشتیوانی و مانایەكی ئەركەكەی لە كۆمەڵگەدا ون دەكات، دیسان پەنا دەباتەوە بۆ جیهانی میتافیزیكا و لەوێوە گەشتێكی رۆحی نامادی دەست پێدەكاتەوە. (تێگەیشتنێك لە بیری ماركس بۆ ئایین، نووسینی ئارۆ هەورامی….).
ماركس بە شێوەیەكی دیاریكراو باوەڕی وابوو كە هەژاری بە ناچارییەو حوكمێكی خودایی نیە، بەڵكو لە هەلومەرجی كۆمەڵایەتی و سیاسی ژیانی خەڵكەوە سەرهەڵدەدات. سوسیالیزم و زانستی ماركسیزم دەقی پیرۆز و نەگۆڕ نین بەڵكو دەوڵەت و كۆمەڵگا ئایین دەخوڵقێنن. بوونی ئاین بوونی نەقس دەگەیەنێت و كامڵی ئایین رەمزێكی ئاوەژوی ناكامڵی مرۆییە. بەڕای ماركس ئایین هەناسەی ساردی كەسانی چەوساوەیە، دڵی دونیایەكی بێ دڵە، رۆحێكی هەلومەرجێكی بێ رۆحە و ئەفیونی گەلانە, هەر بۆیە دەڵێت: رەخنەگرتن لە ئایین پێش مەرجە بۆ هەر جۆرە رەخنەگرتنێك، كاتی ئەوە هاتووە كردەی راڤەكردن و رەخنە ئاراستەی خودی ئایین نەكرێت، بەڵكو ئاراستەی ئەو كۆمەڵگەیە بكرێت كە وەهمی ئاینی بەرهەم دەهێنێت. دواجار دەڵێت: ئەوەی گرنگە بۆ من رزگاركردنی عەقڵە لە دەسەڵاتی ئایین. ئایین تلیاكی گەلە، ئەم وتە حەكیمانەیەی ماركس بڕبڕەی پشتی تێكڕای جیهانبینی ماركسیزم سەبارەت بە ئاین پێكدەهێنێت، ماركسیزم تەواوی ئاینەكان و كڵێساكان و دامودەزگا ئاینیەكان بە بەردەوامی وەكو ئۆرگانە دواكەوتووەكانی بۆرژوازی كە دەیەوێت پشتیوانی لە چەوسانەوە بكات و چینی كرێكاری پێ چەواشە بكات لێكدەداتەوە. (ئاشنابوون بە لینین ، كۆمەڵێك نووسەر …).
ئاین بۆ خەڵكی ئەمڕۆ چ واتایەكی هەیە، بە بۆچوونی ماركس ئاین بۆ راكردنی خەڵكی لە دەست ئاگاداربوون لە رووداوە دڵتەزێنەكانە، ئاین كەرەسەی پێكهێنانی دەزگایەكی سەر و سروشتیە لە خەیاڵ، مرۆڤ لە بەرامبەر ڕاستیەكاندا كە لەلایەك رۆژە رەش و نەهامەتیەكان دەخاتەڕوو، لەلایەكی تر نكۆڵیان لێدەكات، ئاین ناڵە و هاواری ئافرێندراوێكی ڕۆژەڕەشە،سەرچاوەی دنیایەكی دڵڕەقە، رۆحی زنجیرەیەك راستی بێڕوحە، بۆ خەڵك وەك تلیاك وایە، ماركس دەڵێت: لەو روەوە كە مرۆڤ ئافرێندراوێكی زیندوو ئەندامێكی دەوڵەت و كۆمەڵە ناتوانێت چەمكێكی خەیاڵی بێت و لە دەرەوەی راستیەكان ژیان بكات، لەم حاڵەتەدا پشت بەستنی بە ئاین كە چەمكێكی خەیاڵیە، كردارێكی ناڕاستە، بۆ بەدەستهێنانی خۆشبەختی پێویستە مرۆڤ خۆی لە داوی ئایین كە جگە لە خۆشباوەڕی هیچیتر نییە، خۆڕزگاركردن و رێگاكانی گەیشتن بەم ئامانجە هەڵگرتنی ئەو هۆكارانەیە كە بووەتە هۆكاری پێكهێنانی ئەم جۆرە خۆشباوەڕیانە، یەكەمین هەنگاویش لەم رێگایەدا رەتكردنەوەی ئایین و لەناوبردنیەتی.

هەرگیز حكومەت
لە راستیدا پێویستە ئەو پاكسازیە لە حكومەتەكانەوە دەست پێبكات: دەست لە ئاین هەڵبگرن و نەیكەن بە گەمەی سیاسەت و باوەڕی خۆیان، نابێت هەرگیز حكومەت ئاینێكی تایبەت دەستیشان بكات یان بە زۆر بەسەر خەڵكیدا بسەپێنێت، بە بڕوای ماركس زیانی حەقیقی ئایین لەوەدایە كە بە ئاسانی لەوانەیە ببێتە كەرەسەی سەپاندنی هەژموونی نایاسایی و رێگای مامەڵەی نایاسایی هەموار بكات. (كارل ماركس كێ بو؟…..).
ناكرێ باسی ماركس بكەین و ئاماژە نەدەین بە رۆڵی هاوڕێ بەئەمەكەكەی كە (ئەنجلسە) كە رۆڵێكی گەورەی هەبووە لە رووی مادی و مەعنەویەوە لە ژیانی ماركسدا. ماركس و ئەنجلس تا رادەیەك هاوشێوە بوون، هەردووكیان بە رەگەز ئەڵمانی و سەر بە چینی مامناوەند و كوڕی باوكانێكی دەوڵەمەند و بۆرژوا بوون و لە خانەوادەیەكدا گەورە بوون كە خوێندن و بڕوانامەیان هەبووە، باوكی ماركس پارێزەر بووە، باوكی ئەنجلسیش پیاوێكی میزاجی و خاوەن كارگەیەك بوو لە شارێكی بچووكی بارمن، هەردووكیان زۆر توڕە و هاوكات گاڵتەچی و قسەخۆش بوون، هەردووكیان بیروباوەڕێكی نوێ و زۆر توندیان هەبوو. سەبارەت بەم هاوڕێیەتیە (لینین) دەڵێت: هاوڕێیەتی نێوان ماركس و ئەنجلس یەكێكە لە دەستكەوتە ئێستاتیكیەكانی كۆمۆنیزم كە كۆمەڵگای سەرمایەداری نەیتوانیوە هاوشێوەكەی بەرهەم بهێنێت، ئەنجلس بۆ خۆی لەم بارەیەوە دەڵێت: من هەمیشە شمشاڵ ژەنی دووەم بووم لە تەنیشت ماركسەوە. ئەگەر سەرنج لە هەردوو كتێبی (كاپیتاڵ و هەژدەی برۆمێری لویس پوناپارت) بدەین، دەبینین كە شارەزایی ئەو فەیلەسوفە لە بوارە جیاجیاكاندا جێگای سەرسوڕمانە، لەپاڵ ناسینی فكری زۆربەی فەیلەسوفانی دنیا هەر لە گریكەوە هەتا هی سەردەمی خۆی، ئاگاداری بەرهەمی دەیان نووسەری وەكو (هۆراس، هۆمیرۆس، دانتی، سۆفۆكلیس، زەینەفۆن، سیرڤانتس، شكسپیر و گۆتە و هی تریش بووە و فكری ئەوانی لە تیۆرەكانیدابەكارهێناوە، بە كورتی ماركس لای هەر بوونەوەرێك ئامادەیە، كاتێ بە قوڵی و لە رێگایەك لە رێگاكانەوە دێتە ناو بوارەكانی مەعریفەوە. تەنانەت (كڵاودلیڤی شتراوس) دەگاتە ئەوەی بڵێ هەر كاتێ ویستبێتی خۆی لە قەرەی باسێكی سۆسیۆلۆژی و ئیتنۆلۆژی بدات، ئەوا بۆ هەردوو كتێبی (هەژدەی برۆمێری لویس پۆناپارت و رەخنە لە ئابووری سیاسی) ماركس دەگەڕێتەوە.هەرچی (دێریدایە) لە تارماییەكانی ماركسدا سەرجەمی فەیلەسوف و بیرمەندانی ئەم سەردەمە بۆ ماركس دەگەڕێنێتەوە. (گفتوگۆ لەگەڵ كاروان كاكە سور….).

سەدەیەك زیاتر پێش ئێستا
ماركس پێش سەد و پەنجا ساڵ پێشبینی سروشت و خەسڵەتی ئابووری جیهانی سەرەتاكانی سەدەی بیست و یەكی كردووە ئەمەش بە پشت بەستن بە شیكاری كۆمەڵگەی بۆرژوازی، سەدەیەك زیاتر پێش ئێستا ماركس وتوویەتی كە ئابووریەكی جیهانی و پارەیەكی یەكگرتووی جیهانی دێتە ئاراوە، ئەوەتا هەر ئێستا بیست و حەوت دەوڵەتی یەكێتی ئەوروپا یەك جۆر پارە كە یۆرۆیە بەكاردەهێنن، ئەوەتا دۆلار بۆتە عوملەیەكی جیهانی هەر بۆیە جێگەی سەرسوڕمان نیە كە سەرمایەدارە زیرەكەكان بە تایبەت لە كەرتی دارایی بەجیهانیبووندا گرنگی بە ماركس دەدەن، ساڵی (2003) گۆڤاری (Nouvel Obstrateur) ی فەرەنسی لەژێر تایتڵی (بیرمەندی هەزارەی سێیەم) دا ژمارەیەكی تەواوی بۆ ماركس تەرخان كرد. پاش ساڵێك لەوەلە راپرسیەكدا سەبارەت بە گرنگترین كەسێتی ئەڵمانی بە درێژایی سەردەمەكان كە كەناڵی (ZDF) ی ئەڵمانی سەرپەرشتی دەكرد، كارل ماركس زیاتر لە نیو ملیۆن دەنگی بەدەستهێناو لە پلەی یەكەمدا بوو. ساڵی (2005) یش گۆڤاری دێر شپیگڵ (Der Spiegal) ی ئەڵمانی وێنەی ماركسی بە گەورەیی لەسەر بەرگی پێشەوەی گۆڤارەكە بڵاوكردبۆوە و نوسیبووی تارماییەكە دەگەڕێتەوە. هاوكات گوێگرانی پرۆگرامی سەردەمەكەمان لە رادیۆی چواری سەر بە (BCC) ماركسیان وەك مەزنترین فەیلەسوفی مێژوو هەڵبژارد.
لەگفتوگۆیەكدا (ژاك ئاتالی) دەڵێت پارادۆكسەكە ئەوەیە سەرمایەدارەكان لە هەموو لایەك زیاتر خەریكی هەڵدانەوەی پەڕەكانی ماركس و دووبارە كەشفكردنەوەی ئەو بیرمەندەن، هەروەها دەڵێت توشی سەرسوڕمان دەبیت كاتێك بزنسمان و سیاسەتكاری لیبرالیست (جۆرج سۆرۆس) پێیگوتووە من رێك لەم كاتەدا ماركس دەخوێنمەوە، زۆربەی ئەوەی ماركس باسی لێوە دەكات راست و دروستە، دواجار دەڵێت ماركس بخوێننەوە، لەبەرئەوەی وەك خۆی دەڵێت: بەبێ تێگەیشتن لە جیهان ناتوانین بە شێوەیەكی كاریگەر بیگۆڕین، ماركس بۆ هەمیشە وەك رێبەرێكی نایاب دەمێنێتەوەبۆ تێگەیشتن لە جیهان و ئەو كێشانەی پێویستە رووبەڕوویان ببینەوە. (شیكاری ماركس بۆ سەردەمی تەكنەلۆژیا، گرۆندریسە…).
(لویس ئاڵتۆسێر) مارك بە دوو قۆناغ پێناسە دەكات: قۆناغی لاوی كە قۆناغی هیگڵیە كە ماركس كاریگەر بووە بە فەلسەفەی ئایدیالیستی ئەڵمانی، قۆناغی پاش لاوی یان پیری كە قۆناغی ئیپستمۆلۆژیە (معرفی) كە ماركس گەڕایەوە بەلای زانستدا، بە دیوێكی تردا دەتوانین بڵێین كە قۆناغی یەكەم قۆناغی ئایدۆلۆژیە كە پێش ساڵی 1845، بەڵام قۆناغی دووەم قۆناغی دابڕانە لە ئایدۆلۆژیا و قۆناغی زانستیە و دوای ساڵی 1845، كە بە قۆناغی پێگەیوی و كامڵی ماركس دادەنرێت، ماركس تا ئەو كاتەی لە ژیان دا بوو بەو شێوەیەی ئەمڕۆ كە لەلایەن زانا هاوچەرخەكانەوە رێزی لێدەگیرێت، رێزی لێنەگیراوە، بەڵام هیچ بیرمەندێك لە مێژوودا بەرچاو ناكەوێت وەكو ماركس بە خێرایی لەلاین جەماوەرەوە ئاوڕی لێدابێتەوە، پاشان بیرمەندەكانیش وردە وردە بایەخیان بە توێژینەوەكانی ماركس دا، سەرەڕای هەندێك هەڵە و كەم و كورتی لە بیروبۆچوونەكانی بایەخیان پێدا، (ژیان و دنیابینی كۆمەڵایەتی ئەنگلس…).
لە كۆتاییدا لە ساڵی (2016) دا لە سەردانێكمدا بۆ سەر گۆڕی كارل ماركس لە باكوری شاری لەندەن كەلە پاركێكی گەورەدا دانراوە، هەیكەلی زۆرێك لە سەرۆك وەزیرەكانی بەریتانیا و زانا و بیرمەند و ناودارانی بەریتانیای تێدایە، تێبینی دوو شتم كرد، كە یەكێكیان ئەوە بوو كە پەیكەرەكەی ماركس لە هەموو پەیكەرەكانی تر گەورەترە، دووەمیان زۆرترین خەڵك لە دەوری پەیكەرەكەی ماركس كۆبوونەوە ئەمەش جارێكی تر دەیسەلمێنێتەوە كە هێشتا ماركس زیندووە، هێشتا تارمایی ماركس بەسەر سەرمانەوەیە.

سەرچاوەكان:
بۆ نووسینی ئەم بابەتە سود لەم سەرچاوانەی خوارەوە وەرگیراوە.
•ئاشنابوون بە لینین، نووسینی: كۆمەڵێك نووسەر، گۆڤاری ئایدیا 2013، دەزگای ئایدیا، سلێمانی.
•ژیان و دنیابینی كۆمەڵایەتی ئەنگلس، ئامادەكردنی: ئارۆ هەورامی، بەشی یەكەم، ئایدیا ژمارە 48، 49 نیسانی 2015 سلێمانی.
•تێگەیشتنێك لە بیری ماركس بۆ ئایین، نووسینی: ئارۆ هەورامی ، چاودێر ژمارە 250، لە 1/6/2015، سلێمانی.
•شیكاری ماركس بۆ سەردەمی تەكنەلۆژیا، نووسینی: گروندریسە، چاودێر ژمارە 311، لە 19/9/2016، دەزگای چاودێر، سلێمانی.
•كارڵ ماركس كێ بوو،وەرگێڕانی لە فارسیەوەن مەجید فارابی، ئایدیا ژمارە 39، حوزەیرانی 2013، دەزگای ئایدیا، سلێمانی.
•گفتوگۆ لەگەڵ كاروان كاكە سور، گۆران عەبدوڵڵا، گۆڤاری كۆنسێپت، ژمارە 1 ساڵی 2011سلێمانی.
•ماتریالیزمی مێژوویی لای ماركس، بادینان محمد، ئایدیا ژمارە 66 – 67، نیسانی 2018، دەزگای ئایدیا، سلێمانی.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*