سەرەکی » ئاراستە » جه‌له‌مۆرد.. نیشتمانی‌ منداڵه‌ ئه‌نفالكراوه‌كان

جه‌له‌مۆرد.. نیشتمانی‌ منداڵه‌ ئه‌نفالكراوه‌كان

ئا: بارام سوبحی‌ تاڵه‌بانی‌

گوندی‌ جه‌له‌مۆرد سه‌ر به‌ ناحیه‌ی‌ ئاغجه‌له‌ره‌، نزیكه‌ی‌ چوارسه‌د كه‌سی‌ گونده‌كه‌ به‌ر شاڵاوی‌ ئه‌نفال كه‌وتن كه‌ زۆرینه‌یان منداڵ بوون‌و ته‌مه‌نیان له‌ خوار هه‌ژده‌ ساڵیه‌وه‌ بوو. له‌ئێستاشدا گونده‌كه‌ ئاوه‌دانه‌و منداڵانیش به‌رده‌وامن له‌ خوێندن.
كتێبی‌ جه‌له‌مۆرد له‌ ئامێزی‌ خوادا له‌ نوسینی‌ له‌تیف فاتیح فه‌ره‌جه‌و (156) لاپه‌ڕه‌یه‌. تائێستا دووجار چاپكراوه‌. جاری‌ یه‌كه‌م له‌ (2010)‌و جاری‌ دووه‌م له‌ (2019). ئه‌م كتێبه‌ باس له‌ دیرۆك‌و ئێستای‌ گونده‌كه‌ ده‌كات‌و ناوی‌ ئه‌نفالكراوانی‌ گونده‌كه‌و وێنه‌ی‌ به‌شێكیانی‌ له‌خۆگرتووه‌.

جوگرافیاو مێژووی‌ جه‌له‌مۆرد
گوندی‌ جه‌له‌مۆرد ده‌كه‌وێته‌ بناری‌ خاڵخاڵانه‌وه‌، سه‌ر به‌ ناحیه‌ی‌ ئاغجه‌له‌ری‌ قه‌زای‌ چه‌مچه‌ماڵه‌. گونده‌كانی‌ ده‌وروبه‌ری‌ بریتین له‌: سه‌رچنار، داره‌قووته‌، توته‌قه‌ڵ، چۆقلیجه‌، كارێزه‌و توركمان باخ.
خاڵخاڵان له‌نێوان چیاو گردێكی‌ سه‌ختدایه‌ له‌ ناوچه‌ی‌ شوان. ناوچه‌ی‌ شوان یان وه‌ك خۆیان ده‌ڵێن ناوشوان دوو به‌شه‌، شوانی‌ كێشك‌و شوانی‌ خاسه‌. خاسه‌ روبارێكه‌ سه‌رچاوه‌كه‌ی‌ له‌ گوندی‌ برایماغای‌ نزیك چه‌مچه‌ماڵه‌وه‌یه‌‌و درێژ ده‌بێته‌وه‌و كه‌ركوك ده‌كاته‌ دوو به‌شه‌وه‌. هه‌ردوو شوان پێكه‌وه‌ زیاتر له‌ سه‌د گوند ده‌بن.
به‌وته‌ی‌ دانیشتوانی‌ گونده‌كه‌ مێژوی‌ دروستبونی‌ گونده‌كه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ زیاتر له‌ پێنج سه‌د ساڵ له‌مه‌وبه‌ر، به‌ڵام هه‌رگیز رێگه‌نه‌دراوه‌ بۆ په‌نجا ساڵیش خانویه‌ك به‌ پێوه‌بێت، روخێنراوه‌ یان سوتێنراوه‌. به‌و هۆیه‌وه‌ دیرۆك‌و شوێنه‌وارو كۆنینه‌ی‌ گونده‌كه‌ نه‌ماوه‌. چه‌مێك به‌ چه‌قی‌ گونده‌كه‌دا ده‌ڕوات‌و گونده‌كه‌ی‌ كردوه‌ته‌ دوو به‌شه‌وه‌. له‌هه‌ردوو به‌ری‌ گونده‌كه‌ مزگه‌وت هه‌بووه‌.
به‌ر له‌ ئه‌نفال جه‌له‌مۆرد نزیكه‌ی‌ (120) ماڵ بووه‌، هه‌شتا قوتابییان هه‌بووه‌و قوتابخانه‌ی‌ سه‌ره‌تایی‌ تێدابووه‌، مامۆستاكان شه‌وان وانه‌یان به‌ خه‌ڵكی‌ گونده‌كه‌ ده‌وته‌وه‌. كۆی‌ دانیشتوانی‌ گونده‌كه‌ نزیكه‌ی‌ پێنج سه‌د كه‌س بووه‌. بژێوی‌ خه‌ڵكه‌كه‌شی‌ له‌سه‌ر كشتوكاڵ‌و ئاژه‌ڵداری‌ بووه‌. جه‌له‌مۆرد به‌ هه‌نجیر به‌ناوبانگ بووه‌، به‌ڵام به‌هۆی‌ كه‌مبارانی‌ ساڵانی‌ رابردوه‌ كه‌میكردوه‌. هه‌روه‌ها پیازیشیان به‌زۆری‌ چاندوه‌و له‌ بازاڕه‌كاندا فرۆشتویانه‌. پێش ئه‌نفال رێگه‌وبان‌و بنكه‌ی‌ ته‌ندروستی‌‌و قوتابخانه‌ی‌ تێدانه‌بووه‌.
سی‌ كه‌سی‌ خه‌ڵكی‌ گونده‌كه‌ به‌شداری‌ شۆڕشه‌ جیاجیاكانی‌ كوردیان كردوه‌و ته‌نها نۆ كه‌سیان له‌ئێستادا له‌ ژیاندا ماون‌و ئه‌وانی‌ دیكه‌ كۆچی‌ دواییان كردوه‌ یاخود شه‌هید بوون یان به‌ر په‌لاماری‌ ئه‌نفال كه‌وتوون.
گونده‌كه‌ له‌ چه‌ند خێزان‌و بنه‌ماڵه‌یه‌ك پێكدێت، به‌ره‌بابه‌كانی‌ جه‌له‌مۆرد بریتین له‌ به‌ره‌بابی‌ مه‌لا، حه‌باب، حه‌مه‌ی‌ داود، ئه‌وڕه‌حمان جه‌له‌مۆردی‌، مه‌لا موسا، موته‌لیب، گونده‌كه‌ش به‌گشتی‌ ده‌كرێته‌ دوو به‌شی‌ سه‌ره‌كیه‌وه‌، واته‌ دوو به‌ره‌بابی‌ سه‌ره‌كی‌ كه‌ بریتین له‌ حه‌باب‌و مه‌لا، ته‌واوی‌ خه‌ڵكی‌ جه‌له‌مۆرد تاڕاده‌یه‌كی‌ زۆر به‌سه‌ر ئه‌م دوو بنه‌ماڵه‌یه‌دا دابه‌ش ده‌بن.
جه‌له‌مۆرد چه‌ند جارێك له‌سه‌ر ده‌ستی‌ عه‌ره‌ب‌و به‌عس به‌ر شاڵاوی‌ سوتاندن‌و روخاندن‌و وێرانكردن كه‌وتوه‌. ساڵی‌ (1963) له‌سه‌ر ده‌ستی‌ عه‌ره‌به‌ نه‌ته‌وه‌په‌رست‌و حه‌ره‌س قه‌ومی‌‌و گه‌له‌جاشی‌ كورد سوتێنراوه‌و تاڵانكراوه‌. ساڵی‌ (1987) جارێكی‌ تر روبه‌ڕوی‌ سوتاندن بوه‌ته‌وه‌و داری‌ به‌سه‌ر به‌ردیه‌وه‌ نه‌هێڵراوه‌. ساڵی‌ (1988) به‌ر شاڵاوی‌ ئه‌نفال كه‌وتوه‌.

مۆرده‌كانی‌ جه‌له‌مۆرد
سه‌باره‌ت به‌ناوی‌ گونده‌كه‌، دانیشتوانه‌كه‌ی‌ ناوه‌كه‌ی‌ ده‌گێڕنه‌وه‌ بۆ بوونی‌ داری‌ مۆرد. چونكه‌ ده‌وروبه‌ری‌ گونده‌كه‌ مۆردێكی‌ زۆری‌ لێیه‌، «مۆرد» بریتیه‌ له‌و داره‌ی‌ له‌ شێوه‌ی‌ «مۆڵ» یان هێشوی‌ ترێ‌ سه‌رده‌كه‌ن به‌یه‌كداو باڵای‌ زۆر به‌رز نابێت، كه‌ بوو به‌ په‌ڵه‌ یان هێشویه‌كی‌ گه‌وره‌ ئیدی‌ مرۆڤ ناتوانێ‌ به‌ ئاسانی‌ به‌نێویدا تێپه‌ڕێ‌. دارێكی‌ كورته‌باڵاو به‌بژو چڕه‌و به‌رێك ده‌گرێ‌ مرۆڤ ده‌توانێ‌ بیخوات، به‌ڵام به‌لای‌ خه‌ڵكی‌ جه‌له‌مۆرده‌وه‌ مۆرد پیرۆزه‌ نه‌ده‌یسوتێنن، نه‌ ده‌یبڕن‌و نه‌ له‌ناوی‌ ده‌به‌ن. به‌ر له‌ ئه‌نفال مۆردی‌ زۆری‌ هه‌بووه‌. مۆرد گه‌ڵاكه‌ی‌ ده‌كرێته‌ ناو چایه‌وه‌و خۆشی‌ ده‌كات. به‌پێی‌ قسه‌ی‌ خه‌ڵكی‌ گونده‌كه‌ به‌ره‌كه‌ی‌ بۆ نه‌خۆشی‌ شه‌كره‌ زۆرباشه‌. گه‌ڵای‌ مۆرد بۆنی‌ خۆشه‌و له‌دوای‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ باران لێی‌ ده‌دات بۆنێكی‌ خۆش ده‌به‌خشێته‌ ناوچه‌كه‌ی‌ ده‌وروبه‌ری‌.

ئه‌نفالی‌ جه‌له‌مۆرد
ساڵی‌ (1988) ئه‌م گونده‌ به‌ر شاڵاوی‌ ئه‌نفال كه‌وتوه‌، به‌هۆی‌ زۆری‌ ژماره‌ی‌ قوربانییه‌كانیه‌وه‌ له‌ هه‌ندێك شوێن به‌ هه‌ڵه‌بجه‌ی‌ بچوك ناوده‌برێ‌. نزیكه‌ی‌ (400) كه‌سی‌ گونده‌كه‌ ئه‌نفالن، به‌ڵام ته‌نها ناوی‌ (375) ئه‌نفالكراوی‌ گونده‌كه‌ تۆماركراوه‌، وه‌كو خه‌ڵكی‌ گونده‌كه‌ ده‌ڵێن هه‌ندێك ناو نه‌نوسراون به‌هۆی‌ له‌ناوچونی‌ كه‌سوكاره‌كانیان، یاخود به‌هۆی‌ نه‌زانین‌و له‌بیرچونه‌وه‌وه‌. به‌شێك له‌ ئه‌نفالكراوه‌كان ساڵی‌ له‌دایكبونیان دیارنییه‌، ئه‌وانی‌ دیكه‌ش به‌م شێوه‌یه‌ دابه‌ش ده‌بن:
له‌دایكبوانی‌ (1970 – 1979): 126 كه‌س.
له‌دایكبوانی‌ (1980 – 1988): 118 كه‌س.
له‌دایكبوانی‌ (1950 – 1959): 58 كه‌س.
له‌دایكبوانی‌ (1960 – 1969): 48 كه‌س.
له‌دایكبوانی‌ (1940 – 1949): 14 كه‌س.
له‌دایكبوانی‌ (1930 – 1939): 2 كه‌س.
له‌دایكبوانی‌ (1920 – 1929): 1 كه‌س.
به‌گوێره‌ی‌ ساڵی‌ له‌دایكبونیان (244) ئه‌نفالكراوی‌ گونده‌كه‌ ته‌مه‌نیان له‌ هه‌ژده‌ ساڵ كه‌متره‌. جه‌له‌مۆرد یه‌كێكه‌ له‌و گوندانه‌ی‌ كه‌ له‌سه‌ر ئاستی‌ هه‌موو كوردستان زۆرترین منداڵی‌ لێ‌ ئه‌نفالكراوه‌و له‌ تۆپزاوه‌وه‌ تا نوگره‌ سه‌لمان‌و بیابانه‌كانی‌ باشور خراونه‌ته‌ گۆڕی‌ به‌كۆمه‌ڵه‌وه‌. له‌كۆی‌ دانیشتوانی‌ جه‌له‌مۆرد (41) كه‌سیان به‌ره‌و نوگره‌سه‌لمان براون، هه‌شت كه‌سیان له‌وێ‌ كۆچی‌ دواییان كردوه‌. سێ‌ هاوڵاتی‌ جه‌له‌مۆرد له‌ دادگای‌ باڵای‌ تاوانه‌كان وه‌كو شایه‌ت ئاماده‌بون‌و شایه‌تیان له‌دژی‌ سه‌رانی‌ به‌عس دا، به‌ڵام له‌ئێستادا ته‌نها یه‌ك كه‌سیان له‌ژیاندا ماوه‌و ئه‌و دوو كه‌سه‌ی‌ دیكه‌ كۆچی‌ دواییان كردوه‌.

جه‌له‌مۆرد له‌ئێستادا
له‌ئێستادا گوندی‌ جه‌له‌مۆرد ئاوه‌دانه‌، به‌ڵام رێگای‌ گونده‌كه‌ زۆر خراپه‌و قیرتاو نه‌كراوه‌، هه‌رچه‌نده‌ مزگه‌وتی‌ تێدایه‌ به‌ڵام پێشنوێژو وتارخوێنی‌ نییه‌. بینای‌ قوتابخانه‌ی‌ تێدایه‌. له‌به‌ر بژێوی‌‌و خوێندن‌و ناچاری‌ زیاتر له‌ سی‌ ماڵ پاش گه‌ڕانه‌وه‌یان بۆ گونده‌كه‌، جارێكی‌ دیكه‌ جه‌له‌مۆردیان به‌جێهێشتوه‌. له‌ئێستادا جه‌له‌مۆردییه‌كان به‌سه‌ر ناحیه‌كانی‌ ته‌قته‌ق‌و ئاغجه‌له‌رو ته‌كیه‌و چه‌مچه‌ماڵ‌و شونێگه‌لی‌ دیكه‌دا دابه‌شبوون.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

له‌ ئاوایی‌ میره‌یی‌ – شاره‌دێی‌ سه‌نگاوین

حه‌سه‌ن مه‌لا له‌ گرد و چه‌م و ده‌شته‌ به‌پیته‌كانی‌ ناحیه‌ی‌ ...