سەرەکی » ئاراستە » له‌ ئاوایی‌ میره‌یی‌ – شاره‌دێی‌ سه‌نگاوین

له‌ ئاوایی‌ میره‌یی‌ – شاره‌دێی‌ سه‌نگاوین

حه‌سه‌ن مه‌لا

له‌ گرد و چه‌م و ده‌شته‌ به‌پیته‌كانی‌ ناحیه‌ی‌ سه‌نگاو گه‌لێك ئاوایی‌ هه‌ن، كه‌ مێژوویكی‌ زۆر دێرینیان هه‌یه‌، مێژوو شاهیدی‌ ئه‌و ڕاستيه‌یه‌، یه‌كێك له‌و گوندانەی‌ شاره‌دێی‌ سه‌نگاو میره‌ییه‌.
له‌ شاردێی‌ سه‌نگاو چه‌ند گوندێك هه‌یه‌ به‌ناوی‌ گوندی‌ میره‌یی‌.‌ هه‌ریه‌كه‌ش به‌ میره‌یی‌ كه‌سایتیه‌ك ناونراوه‌ له‌وانه‌ (میره‌یی‌ حه‌مه‌ حه‌سه‌ن – میره‌یی‌ كه‌تان به‌ میره‌یی‌ (حه‌وزه‌واریش) ناو ده‌برێت، – میره‌یی‌ باخه‌ گردڵه‌) .
به‌پێی‌ قسه‌ی‌ دانیشتوانه‌كه‌ی‌ مێژووی‌ ئاوه‌دانی‌ مێره‌یی‌ زۆر كۆنه‌ پێش نیشته‌ جێ بوونی‌ دانیشتوانه‌كه‌ی‌ ئێستای‌ شوێن هه‌واری‌ كۆچریه‌كان بووه‌، دواتر هه‌ریه‌ك له‌و میره‌یانه‌ له‌و گوندانه‌ نیشتەجێبوونه‌، به‌پێی‌ ووته‌ی‌ دانیشتوانی‌ ئاوایه‌كه‌ میره‌یی‌ حه‌مه‌ حه‌سه‌ن كه‌ كه‌وتووته‌ ڕۆژئاوایی‌ سه‌نگاو، كۆنترین ئاواییه‌ ، له‌ لایه‌ن حه‌مه‌ عوسمان ئاوه‌دان كراوه‌ته‌وه‌.
هاوكات به‌رزان میره‌یی‌ تایبه‌ت به‌ گوندستان ووتی‌: به‌پێی‌ زانیاره‌كانی‌ من مێژووی‌ ئاوه‌دانی‌ بۆ ساڵی‌ 1958 ز ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، له‌سه‌ر ده‌ستی‌ حاجی‌ حه‌سه‌نی‌ شاسوار، به‌ڵام پێشتریش كۆچریه‌كانی‌ لێ بووبه‌، بۆ شوێنی‌ له‌ وه‌رگا و ئاژڵداری‌ هاتوونەتە ئێره‌ به‌ڵام دواتر ڕۆیشتوون.
جێیان هێشتوون، شوێنی‌ له‌ وه‌رگایان بوو، ئێمه‌ له‌ ئاوایی‌ میره‌یی‌ حه‌وزه‌وار له‌ دێر زه‌مانه‌وه‌ پێنج بنه‌ماڵه‌ نیشته‌ جێ بووین ئه‌وانیش ( مه‌لا ئه‌حمدی‌ كه‌تان، حمه‌ تالیب شه‌ریف ، حاجی‌ حه‌سه‌نی‌ شاسوار ، شاسوار ڕسول )

شوێنی‌ جوگرافی‌
شوێنی‌ جوگرافی‌ هه‌ر سێ‌ گونده‌كانی‌ میره‌یی‌ له‌ چه‌م و گرد زیاتر پێكدێت ، هه‌ر یه‌ك له‌م میره‌یانه‌ به‌نزیكی‌ پێنج كیلۆ مه‌ترێك له‌ ناوه‌ندی‌ ناحیه‌ی‌ سه‌نگاوه‌ دووره‌ ، هه‌ریه‌ك له‌م گوندانە كه‌وتوونه‌تە دوور و به‌ری‌ گونده‌كانی‌ (گه‌راوی‌ سه‌رو خوارو، هه‌ردوو خدری‌، سه‌رقه‌ڵا، جنوك ، قادر ئاوا و جنوكه‌) له‌پێش تاوانی‌ ئه‌نفال هیچ پرۆژه‌یه‌كی‌ رێگا و بانی‌ ئه‌وتۆی‌ نه‌بووه‌.

ناوی‌ میره‌یی‌ له‌ چیه‌وه‌ هاتووه‌
به‌ و‌ته‌ی‌ دانیشتوان و ڕیش سپی‌ ئاوایی‌ میره‌یی‌ ناوی‌ میره‌یی‌ ده‌گێرنه‌وه‌ بۆ ئه‌وی‌ له‌ میره‌ییدا چه‌ند پیاوێكی‌ ناودار و ده‌سته‌ڵاتدار نیشته‌ جێبووه‌، له‌ زۆر گوند و شوێنه‌كانی‌ تر پرسیار لێ‌ كراوه‌ له‌سه‌ر هه‌لومه‌ره‌ج و ڕووداوه‌كانی‌ سه‌رده‌می‌ خۆیدا، وه‌ك پاشا و میره‌ خه‌ڵكی‌ ئاواییه‌كانی‌ تر لیان ڕوانیوه‌، هه‌ر بۆیه‌ ناوی‌ میره‌یی‌ وه‌رگرتووه‌، هه‌رچی‌ گوندی‌ میره‌یی‌ كه‌تان دوو ڕای‌ جیاوازه‌ هه‌یه‌ له‌ گوندی‌ میره‌یی‌ ژنێكی‌ سوار چاكی‌ ئازا و خوێنه‌وار بووه‌، به‌ ناوی‌ كه‌تان له‌به‌ر ئازایی‌ و زه‌یره‌كی‌ بێ‌ ئه‌ندازه‌یی‌ ناوی‌ گونده‌كه‌یان ناوه‌ میره‌یی‌ كه‌تان، به‌رزان میره‌ییش دلنیشتووی‌ ئاوایی‌ میره‌یی‌ حه‌وزه‌وار به‌ گوندستانی‌ گوت له‌به‌ر ئه‌وی‌ شێوه‌ی‌ گونه‌كه‌مان له‌ شێوه‌ی‌ حه‌وزه‌ و نشێوه‌ی‌ چاڵیه‌ بۆیه‌ نازناوی‌ حه‌وزه‌وارشی پێی‌ ده‌گوترێت.

له‌ رووی‌ كشتوكاڵی‌
له‌ هه‌ر سێ‌ میره‌یی‌ حمه‌ حه‌سه‌ن و حه‌وزه‌وار و باخه‌ گردڵه‌ كه‌تووته‌ ناوچه‌یه‌كی‌ نزم و چاڵی‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ شوێنی‌ كشتوكاڵی‌ وه‌ك گه‌نم و جۆ زۆر كه‌م، زیاتر پشت به‌ به‌خێوه‌كردنی‌ ئاژڵداری‌ (مه‌ڕ و بزن و وه‌ڵاخ) ده‌به‌ستن، هه‌روه‌ها كه‌ر‌تی‌ كشتوكاڵی‌ ژماره‌ شه‌شه‌ به‌ناوی‌ جوتیاره‌كان خۆیانه‌وه‌یه‌، هه‌روه‌ها جگه‌ له‌ كاری‌ كشتوكاڵی‌ كاری‌ مه‌ره‌ز و چه‌ڵتووك و به‌راوه‌ كراوه‌ .

ئاوایی‌ میره‌یی‌ له‌ رووی‌ شوێنه‌واره‌ و سامان مێژووییه‌وه‌
له‌ ئاوایی‌ حه‌وزه‌وار (كه‌تان)شوێنه‌واری دێرین هه‌یه‌، ئه‌گه‌ر ته‌ماشای‌ حه‌وزه‌وار بكه‌ی‌ له‌ شێوه‌ی‌ حه‌وزی‌ ئاو و شێوه‌ی‌ چه‌می‌ ئاوی‌ وه‌رگرته‌وه‌، پێی‌ ده‌چێت له‌سه‌رده‌می‌ زۆر كۆندا ژیانی‌ تێدا هه‌بوو بێت، له‌رووی‌ سامانی‌ سروشیه‌وه‌ به‌ چه‌می‌ خوێ‌ ناسراوه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ هه‌ر له‌ كۆنه‌وه‌ نه‌توانراوه‌ سوود له‌ به‌رهه‌مه‌ خۆمالێیه‌ وه‌ربگرن، ناچار تێكه‌ڵ به‌ ئاوی‌ چه‌می‌ ده‌ره‌ سور ده‌بێت له‌وێشه‌وه‌ تێكه‌ڵ به‌ ئاوی‌ باسه‌ڕه‌ ده‌بێت، یه‌كێك له‌ دانیشتوانی‌ ئاوایه‌كه‌ ئاماژه‌ به‌ئه‌وه‌ ده‌دات ده‌ڵێت خوێیه‌ی‌ ئه‌م گوندی‌ میره‌ییه‌ هیچی‌ له‌ خوێیه‌كانی‌ گوندی‌ مه‌مله‌حه‌ی‌ سه‌نگاو كه‌متر نییه‌ وه‌ك ئه‌و جۆره‌ خوێیه‌ باش و گونجاوه‌ به‌ڵام ئێستا و هیچ وه‌ختێك هیچ سودێكی‌ لێ‌ وه‌رناگیرێت.

له‌ رووی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌
له‌ ئاوایی‌ میره‌یی‌ سه‌ر به‌ هه‌ردوو هۆزی‌ جافن له‌ تیره‌ی‌ گۆران ومیكایلین له‌ساڵی‌ (1979) ز گوندی‌ میره‌یی‌ كه‌تان (25 )ماڵێك بوونه‌ دواتر میره‌یی‌ باخه‌ گردڵه‌ له‌ گوندی‌ میره‌یی‌ كه‌تان (حه‌وزه‌وار)جیا بوونه‌ته‌وه‌ هه‌موویان برا و ئامۆزای‌ یه‌كترن، هۆكاره‌یی‌ جیا بوونه‌وه‌شیان به‌ هۆی‌ قه‌ره‌باڵخی‌ گونده‌كه‌یانه‌وه‌ بوو، له‌ ئاوایی‌ میره‌یی‌ ژنان له‌ كۆندا جیاوازیی‌ نه‌كراوه‌، كاری‌ زۆر گرانی‌ ئه‌نجام داوه‌ جگه‌ له‌ كاری‌ ڕستن و چنین و هه‌وه‌ها كاری‌ ته‌ون و ڕاخه‌ری‌ ده‌روستكردوه‌، به‌پێی‌ قسه‌ی‌ به‌رزان میره‌یی‌ دانیشتوانی‌ ئاوایه‌كه‌ ده‌ڵێت هه‌رچی‌ بووك هه‌بوو له‌ سنووره‌ كه‌ له‌ كۆندا به‌ ماینی‌ باوكی‌ من گواسراوته‌وه‌، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی‌ جاری‌ وا هه‌بوو زیاتر له‌ (50) ئه‌سپ سوار له‌ ئاوایه‌كانی‌ تروه‌ هاتوون و كۆبوونه‌ته‌وه‌ بۆ یاری‌ كورده‌واریی‌ و بۆنه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان.

میره‌یی‌ له‌ رووی‌ سیاسه‌ت و جینۆساید
له‌ ئاوایه‌كانی‌ میره‌یی‌ هه‌ر له‌ شۆڕشی‌ ئه‌یلولی‌ مه‌زن و شۆڕشی‌ نوێی‌ گه‌له‌كه‌مان به‌ رابه‌رایه‌تی‌ یه‌كێتی‌ نیشتیمانی‌ كوردستان، دانیشتوانی‌ ئاوایه‌كانی‌ میره‌یی‌ به‌شداری‌ شۆڕش ده‌بن له‌ شۆڕش چه‌ندین كه‌س ده‌بێت پیشمه‌رگه‌، چه‌ندین كه‌سیان ده‌بنه‌ پێشمه‌رگه‌ له‌ رێگای‌ مامۆستا عادل نادری‌ كادروه‌، له‌ مێژوویدا هه‌ر یه‌ك له‌ ئاواییه‌كانی‌ میره‌یی‌ حه‌مه‌ حه‌سه‌ن پێنج جار بۆرده‌مان كراوه‌ هاوكات میره‌یی‌ كه‌تان (حه‌وزه‌وار) هه‌شت جار جۆڵكراوه‌ سوتاوه‌، له‌ لایه‌ن به‌عسیه‌كانی‌ عێراق تا دواجار له‌ پرۆسه‌ی‌ تاوانی‌ ئه‌نفالی‌ ناوچه‌ی‌ سه‌نگاو گونده‌كانی‌ ده‌گیرێته‌وه‌ له‌ ساڵی‌ (1988) میره‌یی‌ حمه‌ حه‌سه‌ن پێنج ئه‌نفال و میره‌یی‌ كه‌تان هه‌شت كه‌سیان ئه‌نفال ده‌كرێن له‌ ژن و منداڵ و پیره‌، جگه‌ له‌ زه‌یندانی‌ سیاسی‌ خاوه‌ن ژماره‌یه‌كی‌ زۆری‌ شه‌هیدی‌ سه‌نگه‌رن، هاوكات له‌ دوای‌ ڕاپه‌رینی‌ جه‌ماوه‌ری‌ كوردستان له‌ ساڵی‌ (1994) میره‌یه‌كان به‌ تایبه‌ت میره‌یی‌ حه‌وزه‌وار له‌سه‌ر ده‌ستی‌ به‌رزان میره‌یی‌ و براكانی‌ ئاوه‌دان ده‌كرێته‌وه‌.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

ته‌نگیسه‌ر.. ئارامگای شۆڕه‌سواران

م. عه‌لی 13 هه‌میشه‌ لادێكان خانه‌خوێی شۆڕش و ماڵه‌ جووتیاره‌كان ...