سەرەکی » وتار » ئارام عه‌لی‌ عه‌زیز » ئه‌مریكا: ته‌مه‌ن كورتترین ئیمپراتۆریه‌ت له‌مێژوودا

ئە‌ندێشە‌

ئه‌مریكا: ته‌مه‌ن كورتترین ئیمپراتۆریه‌ت له‌مێژوودا

له‌م دوو ساڵه‌ی‌ دواییدا هه‌ژموونی‌ ئه‌مریكا له‌جیهاندا دوای‌ سێ ده‌یه‌ له‌به‌رقه‌راربوونیی كه‌مبۆته‌وه‌و به‌ره‌و نه‌مان چوه‌. ئه‌مه‌ رای‌ فه‌رید زه‌كه‌ریای‌ نوسه‌رو لێكۆلیاری‌ ئه‌مریكایی خاوه‌نی‌ كتێبی (جیهانی‌ دوای‌ ئه‌مریكایه‌ )، كه‌ له‌ نوسینێكیدا له‌گۆڤاری‌ فۆرین ئه‌فێرز بڵاوبۆته‌وه‌. به‌و واتایه‌ سیسته‌می‌ تاكجه‌مسه‌ریی به‌ره‌و هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌یه‌، یان ده‌توانین بڵێین سیسته‌می‌ جیهانی و ته‌نانه‌ت سیسته‌می‌ ئیقلیمیش وه‌كو له‌ململانێ و هاوكێشه‌كانی‌ هێزدا ده‌بینرێت هه‌ڵوه‌شاونه‌ته‌وه‌، چونكه‌ درێژكراوه‌ی‌ فكرو فه‌لسه‌فه‌ی‌ پێنج لایه‌نه‌ جیهانیه‌كن.
فه‌رید زه‌كه‌ریا هه‌ژموونی‌ ئیمپراتۆریه‌تی‌ ئه‌مریكا دوای‌ جه‌نگی‌ سارد به‌هه‌ژموونی‌ ئیمپراتۆریه‌تی‌ رۆمانی‌ ده‌شوبهێنێت و پێی وایه‌ سه‌ره‌تای‌ هه‌ژموونه‌كه‌ی‌ له‌دوای‌ رووخانی‌ دیواری‌ به‌رلین 1989 و، سه‌ره‌تای‌ هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌یشی‌ له‌ساڵی‌ 2003 به‌جه‌نگی‌ عیراق ده‌ستپێده‌كات، تره‌مپیش پێشتر گوتبوی‌، كه‌ جه‌نگی‌ عیراق خراپترین بڕیاری‌ ئیداره‌ی‌ ئه‌مریكا بوو له‌مێژویدا. زه‌كه‌ریا پێی وایه‌ رووداوی‌ 11 ی‌ سێپته‌مبه‌رو گه‌وره‌بوونی‌ (تیرۆری‌ ئیسلام) هه‌ردووكیان پێكه‌وه‌ رۆلیان له‌كۆتایهێنان به‌هه‌ژموونی ئه‌مریكا هه‌بوه‌، كه‌ هه‌رچه‌نده‌ هه‌ر به‌ڕای‌ ئه‌و تاوه‌كو ئێستا ئه‌مریكا گه‌وره‌ترین هێزه‌، به‌ڵام ده‌ركه‌وتنی‌ هێزی‌ دیكه‌ی‌ جیهانیی و ئیقلیمیی له‌ده‌ره‌وه‌ی‌ سربی ئه‌مریكایی واده‌كات، كه‌ وه‌كو پێشوو سیاسه‌ته‌كانی‌ ئه‌مریكا سه‌ركه‌وتوو نه‌بێت. یازده‌ی‌ سیپتێمبه‌ر، كه‌ فه‌رید زه‌كه‌ریا به‌بومه‌له‌رزه‌یه‌كی‌ كه‌ونیی‌ عه‌رش هه‌ژێن وه‌سفی ده‌كات، ئه‌مریكای‌ تووشی‌ هیستریا كردو له‌خه‌وێكی‌ له‌خۆبایی بوونی‌ گه‌وره‌ به‌ئاگایهێنایه‌وه‌، كه‌ هیچ ئیمراتۆریه‌تێك له‌مێژوودا به‌و ئاسته‌ مه‌غرور نه‌بوه‌، كه‌ بڵێ، (ئێمه‌) له‌لایه‌ك و (باقی جیهان) له‌لایه‌كه‌ی‌ دیكه‌.
زه‌كه‌ریا له‌نوسینه‌كه‌یدا ده‌پرسێت، ئایا چ هۆكارێك بوه‌ هۆی‌ به‌ره‌و نه‌مان چوونی هه‌ژموونی‌ ئه‌مریكا، له‌خۆبایی بوون و هه‌ڵسوكه‌وتی‌ ئیمپریالیستیانه‌، یان هۆكاری دیكه‌؟
له‌راستیدا خوێندنه‌وه‌ی‌ هه‌ڵه‌ی‌ ئه‌مریكا بۆ هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی‌ سۆڤیه‌ت و نه‌مانی‌ دوو جه‌مسه‌ریی‌ له‌وه‌ی‌ كه‌ وای‌ زانیی‌ خۆی‌ كردویه‌تیی‌، وایكرد تاكجه‌مسه‌ری‌ ئه‌مریكا بێته‌كایه‌وه‌و ئیسلام بكاته‌ دوژمنی‌ یه‌كه‌می‌ خۆیی‌ و له‌ژێر ناوی‌ سیسته‌می‌ نوێی‌ جیهاندا به‌پێی‌ به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانی‌ خۆی‌ هه‌وڵی‌ رێكخستنه‌وه‌ی‌ جیهان بدات، كه‌ ئامانجه‌كه‌ی‌ خۆی‌ ده‌بینیه‌وه‌ له‌گۆڕینی‌ ته‌واوه‌تی‌ نه‌خشه‌ی‌ جیهان و داڕشتنه‌وه‌ی‌ چه‌مك و زاراوه‌كانی‌ راست و چه‌پ و خۆرهه‌ڵات و خۆرئاوا به‌پێی‌ پێگه‌ی‌ جوگرافی‌ ئه‌مریكا، گواستنه‌وه‌ی‌ هێز له‌ده‌ریاوه‌ بۆ وشكانیی‌، گۆڕینی‌ ئاراسته‌ی‌ رووی‌ ئه‌مریكا له‌زه‌ریای‌ ئه‌تله‌سیه‌وه‌ به‌ره‌و زه‌ریای‌ هێمن و ده‌ستبه‌سه‌رداگرتنی‌ ده‌وڵه‌تانی‌ كه‌ناره‌كه‌ی‌، كه‌ بۆ به‌دیهێنانی‌ رێكخراوی‌ ئاسیانیان دروستكرد….هتد روخانی‌ دیواری‌ به‌رلین و هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی‌ سیسته‌می‌ سۆڤیه‌تی‌ نه‌شئه‌ی‌ به‌سیسته‌می‌ سه‌رمایه‌داریی و ئه‌مریكا به‌خشیی و به‌هۆیه‌وه‌ ئیستیفرادی به‌جیهان كرد، بۆچونه‌كانیی له‌كۆتایی مێژو و ململانێی شارستانیه‌كان و سه‌ده‌ی‌ ئه‌مریكی‌ تیۆریزه‌كراو هه‌وڵدرا عه‌وله‌مه‌ له‌رێگای‌ رێكخراوه‌ داراییه‌ جیهانیه‌كان – ئیستیغلالكردنی‌ قه‌یرانی‌ ده‌وڵه‌تان و به‌لیبراڵیكردنی‌ ئابووریی و خه‌سخه‌سه‌ی‌ كه‌رتی‌ گشتیی و خزمه‌تگوزاریی- و به‌به‌كارهێنانیی‌ هێزی‌ سه‌ربازیی ته‌عمیم بكرێت و جیهان و ده‌وڵه‌تانیی‌ به‌ گوێره‌ی‌ خۆیان دابڕێژنه‌وه‌. له‌و روه‌وه‌ به‌هه‌نجه‌تی‌ تیرۆر په‌لاماری‌ ئه‌فغانستان و عێراقیان دا، دواتریش به‌ناوی‌ جه‌نگی‌ دژه‌ تیرۆرو داعش ناوچه‌كه‌یان كرده‌ سه‌ربازگه‌و گۆره‌پانی‌ جه‌نگ و گه‌یشتنه‌ سه‌رچاوه‌كانی‌ وزه‌. به‌ڵام به‌هۆی‌ به‌ڕه‌نگاربونه‌وه‌یان له‌گه‌ڵ هێزێكی‌ نادیاردا ئه‌مریكا نه‌یتوانی‌ سیسته‌مێكی‌ به‌دیلی‌ سه‌ركه‌وتوو دروست بكات و، دواجار له‌عێراقدا شكستی هێناو دوای‌ زیانێكی‌ زۆر كشایه‌وه‌و، سیسته‌مه‌ دیكتاتۆریه‌كانی‌ خۆرهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاستیشی‌ به‌هۆی‌ به‌هاری عه‌ره‌بیه‌وه‌، كه‌ پرۆسه‌یه‌كی‌ مێژووكرده‌، له‌ گه‌ڵ خۆی‌ برد. ئه‌مه‌یش به‌واتای‌ سه‌رنه‌كه‌وتنی‌ فكری‌ ئه‌مریكایی‌ و خۆرئاوایی دێت له‌و جه‌نگه‌دا.
ئه‌وه‌ی‌ ئه‌مرۆیش له‌خۆرهه‌ڵاتی‌ ناوه‌راستدا رووده‌دات، هه‌ر له‌سوریاوه‌ بگره‌ تا ده‌گه‌یته‌ لیبیاو یه‌مه‌ن و عیراق ئه‌نجامێكی‌ شكستی‌ ئه‌مریكایه‌. ئه‌مریكا ئه‌مڕۆ وه‌كو ته‌مه‌ن كورتترین ئیمپراتۆریه‌ت له‌مێژوودا، به‌دوو شێواز هه‌وڵی‌ گێڕانه‌وه‌ی‌ هه‌ژموونی خۆی‌ ده‌دات، یه‌كه‌میان، به‌رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی‌ فكریی و ئایدۆلۆجیی له‌گه‌ڵ ئیسلام، دوه‌میشیان، به‌جه‌نگی‌ ئابوری له‌گه‌ڵ چین، به‌ڵام كات به‌سه‌ر چوو، گوته‌ی‌ سه‌ده‌ی‌ ئه‌مریكی هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ بڕی‌ كردو تیۆریی كۆتایی مێژوو پێكدادانی‌ شارستانیه‌كانیش راست ده‌رنه‌چوون، به‌ڵكو تیۆریی بووژانه‌وه‌ی‌ شارستانیی عیراق له‌واقیعدا وه‌كو شێره‌كه‌ی‌ بابل هه‌ژموونی خۆی‌ سه‌پاند.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*