سەرەکی » راپۆرت » عیراق‌و كوێت.. کەی دەگەنە قۆناغی دۆستانە؟

عیراق‌و كوێت.. کەی دەگەنە قۆناغی دۆستانە؟

بوبی‌ جۆش

و: كورده‌وان محه‌مه‌د سه‌عید

 

خۆرهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاست كه‌ی‌ ئارامی‌ به‌خۆیه‌وه‌ دیوه‌؟ كه‌ی‌ جه‌نگی‌ تێدا نه‌بووه‌؟ ره‌نگه‌ ئه‌گه‌ر به‌ وردی‌ ئاوڕ له‌ مێژووی‌ ئه‌م ناوچه‌یه‌ بده‌ینه‌وه‌، به‌ كه‌میی ئارامی‌ تێدا دروست بووبێت، ئه‌گه‌ر شتێكی‌ واش هه‌بێت زۆری‌ نه‌خایاندووه‌، هه‌ندێك له‌ پسپۆڕان هۆكاری‌ ئه‌و هه‌موو جه‌نگ‌و ماڵوێرانی‌‌و ململانێیه‌ ده‌گێڕنه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ خۆرهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاست ناوچه‌یه‌كی‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌ به‌ سامانی‌ سروشتی‌‌و خاكێكی‌ به‌ پیتیشی‌ هه‌یه‌.
عیراق وه‌ك به‌شێك له‌ خۆرهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاست جه‌نگ‌و ململانێ‌و كوشتار‌و خوێنڕشتن‌و دوژمنایه‌تی‌ نه‌ته‌وه‌یی ‌و ئایینی‌‌و مه‌زهه‌بی‌ كه‌می‌ به‌خۆیه‌وه‌ نه‌بینیوه‌، هه‌ر له‌ هه‌شتاكان‌و نه‌وه‌ده‌كانی‌ سه‌ده‌ی‌ بیست‌و دواتر له‌ پازده‌ بیست ساڵی‌ سه‌ده‌ی‌ بیست‌و یه‌كیشدا چه‌ند جه‌نگێكی‌ یه‌ك له‌ دوای‌ یه‌كی‌ تێدا به‌رپا بووه‌، له‌ جه‌نگی‌ نێوان عیراق‌و ئێرانه‌وه‌ بیگره‌ تا جه‌نگی‌ كوێت‌و پاشان راپه‌ڕین‌و شه‌ڕی‌ ناوخۆ‌و دواتریش جه‌نگی‌ رووخانی‌ رژێم له‌ 2003دا‌و دواهه‌مین جه‌نگیش دژی‌ رێكخراوی‌ ده‌وڵه‌تی‌ ئیسلامی‌ بوو.
رۆژی‌ دووی‌ ئابی‌ 1990 عیراق هێرشی‌ كرده‌ سه‌ر كوێت‌و له‌ ماوه‌ی‌ 48 سه‌عاتدا سه‌رتاپای‌ ئه‌و وڵاته‌ی‌ داگیر كرد، واته‌ رۆژی‌ 4ی‌ ئابی‌ 1990 كوێت به‌ ته‌واوی‌ كه‌وتبووه‌ ده‌ست عیراق، نزیكه‌ی‌ حه‌وت مانگ كوێت به‌ داگیركراوی‌ مایه‌وه‌ له‌ بن ده‌ستی‌ عیراقدا، تا رۆژی‌ 26ی‌ شوباتی‌ 1991 له‌ جه‌نگی‌ دووه‌می‌ كه‌نداودا هێزی‌ هاوپه‌یمانان له‌ جه‌نگێكی‌ ناهاوسه‌نگی‌ وێرانكه‌ردا هێزه‌كانی‌ عیراقیان له‌و وڵاته‌ ده‌ركرد‌و كوێتیان رزگار كرد.
هه‌موو جه‌نگێك كاره‌ساتبار‌و وێرانكه‌ره‌، هه‌موو جه‌نگێكیش پڕه‌ له‌ چیرۆكی‌ تاڵ‌و به‌سه‌رهاتی‌ پڕ له‌ ئازار بۆ ئه‌و سه‌ربازانه‌ی‌ به‌شداری‌ تێدا ده‌كه‌ن، بۆبی‌ جۆش كه‌ شاره‌زایه‌كی‌ بواری‌ سیاسیی ئه‌مریكایه‌، باس له‌ سه‌ردانه‌كه‌ی‌ خۆی‌ بۆ ناوچه‌كانی‌ سنووری‌ نێوان عیراق‌و كوێت ده‌كات، له‌ هه‌مان كاتدا باس له‌ ئه‌زموون‌و به‌سه‌رهاتی‌ تاڵی‌ ئه‌و وه‌رگێڕه‌ عیراقییه‌ش ده‌كات كه‌ له‌گه‌ڵیدا بووه‌‌و كاری‌ وه‌رگێڕانی‌ بۆ كردووه‌، ئه‌و باسه‌ش ده‌كاته‌ ده‌روازه‌یه‌ك بۆ چوونه‌ ناو بابه‌تێكی‌ تر ئه‌ویش ئه‌گه‌ری‌ ده‌ستپێكردنی‌ سه‌رده‌می‌ نوێی‌ دۆستایه‌تی‌ نێوان عیراق‌و كوێته‌. بۆبی‌ له‌ بابه‌ته‌كه‌یدا به‌م جۆره‌ ده‌دوێ:
یه‌كه‌م جار كه‌ سه‌ردانی‌ شاری‌ سه‌فوانم كرد، شارێكی‌ دێرینی‌ عیراقه‌ له‌ نزیك سنووری‌ كوێت، سه‌ره‌تاكانی‌ ساڵی‌ 2003 بوو له‌ سه‌روده‌می‌ جه‌نگی‌ دووه‌می‌ كه‌نداودا، ته‌نیا چه‌ند هه‌فته‌یه‌كی‌ مابوو بۆ هێرشی‌ هاوپه‌یمانان به‌ سه‌ركردایه‌تی‌ ئه‌مریكا بۆ سه‌ر عیراق‌و داگیر كردنی‌‌و رووخاندنی‌ رژێمی‌ سه‌دام، ئه‌و كات كه‌ سه‌ردانه‌كان كرد به‌ دووری‌ چه‌ند كیلۆمه‌ترێك له‌ باشووره‌وه‌ هێزه‌كانی‌ هاوپه‌یمانان بڵاو ببوونه‌وه‌‌و ئاماده‌‌و چاوه‌ڕێی‌ فه‌رمان بوون سنووری‌ نێوان ئه‌و دوو وڵاته‌ ببڕن، له‌یس ئه‌و كوڕه‌ عیراقییه‌ بوو كه‌ له‌گه‌ڵ مندا بوو، له‌لایه‌ن حكومه‌ته‌وه‌ دانرابوو، له‌یس ده‌یزانی‌ چ كاره‌ساتێك روو ده‌دات له‌و ناوچه‌یه‌دا، چونكه‌ پێشتر شه‌ڕی‌ بینیبوو.
پێشتر‌و له‌و شه‌ڕه‌دا كه‌ ساڵی‌ 1991 هاوپه‌یمانان هێزه‌كانی‌ سه‌دامیان له‌ كوێت ده‌ركرد، له‌یس سه‌ربازێكی‌ گه‌نج بووه‌ ژماره‌یه‌كی‌ زۆر له‌ هاوڕێ‌و هاوسه‌نگه‌ره‌كانی‌ له‌ده‌ست داوه‌، له‌ گه‌رمه‌ی‌ شه‌ڕ‌و له‌ كاتی‌ پاشه‌كشه‌دا له‌یس ته‌رمی‌ یه‌كێك له‌ سه‌ربازه‌ كوژراوه‌كانی‌ به‌ كۆڵه‌وه‌ بووه‌، چه‌ند كیلۆمه‌ترێك ته‌رمی‌ سه‌ربازه‌كه‌ی‌ به‌ كۆڵ هه‌ڵگرتووه‌ تا گه‌یاندوویه‌تییه‌ ناو خاكی‌ عیراق، شه‌وێكی‌ دره‌نگ ته‌رمه‌كه‌ی‌ له‌ خاكی‌ عیراق ناشتووه‌، به‌و هیوایه‌ی‌ دواتر‌و له‌ كاتێكی‌ گونجاودا بگه‌ڕێته‌وه‌‌و ته‌رمه‌كه‌ بباته‌وه‌ بۆ زێدی‌ خۆی‌‌و له‌ رێوڕه‌سمێكی‌ شایسته‌دا دووباره‌ به‌ خاكی‌ بسپێرنه‌وه‌، به‌ڵام له‌یس تا چه‌ند مانگێك به‌سه‌ر رووداوه‌كاندا تێنه‌په‌ڕی‌ نه‌یتوانی‌ بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ لای‌ ته‌رمه‌كه‌، كاتێكیش گه‌ڕایه‌وه‌ ئه‌و شوێنه‌ی‌ نه‌دۆزییه‌وه‌ كه‌ ته‌رمه‌كه‌ی‌ لێ ناشتبوو.
مانگی‌ رابردوو بوو، مه‌راسیمێكی‌ راده‌ستكردنه‌وه‌ی‌ ته‌رمی‌ 48 كه‌سی‌ كوێتی‌ له‌ ته‌له‌ڤزیۆن‌و كه‌ناڵه‌كانه‌وه‌ بڵاو كرایه‌وه‌، كه‌ ئه‌و وێنانه‌م بینی‌ به‌سه‌رهاته‌كه‌ی‌ له‌یسم وه‌بیر هاته‌وه‌، مه‌راسیمه‌كه‌ به‌و جۆره‌ بوو كه‌ كۆمه‌ڵێك سه‌ربازی‌ عیراقی‌ ئه‌فسه‌رێك له‌ پێشیانه‌وه‌ ده‌ڕۆیشت‌و ته‌رمه‌كانیان به‌ رێزێكی‌ تایبه‌ته‌وه‌ راده‌ستی‌ به‌رپرسانی‌ كوێت كرده‌وه‌، ته‌رمی‌ ئه‌و كه‌سانه‌ بوون كه‌ له‌ ساڵه‌كانی‌ 1990‌و 1991دا بێسه‌رو شوێن ببوون. هه‌ڵبه‌ت ئه‌وه‌شمان له‌بیر نه‌چێت كه‌ له‌و جه‌نگه‌دا‌و تا ئێستاش 550 هاووڵاتی‌ كوێتی‌ بێسه‌رو شوێنن‌و كه‌س نازانێ چییان به‌سه‌ر هاتووه‌، كه‌سیش نازانێ ته‌رمی‌ چه‌ند سه‌ربازی‌ عیراقی‌ له‌ شه‌وی‌ تاریكدا‌و به‌ په‌له‌ كراون به‌ ژێر خۆڵه‌وه‌ وه‌ك هاوڕێكه‌ی‌ له‌یس‌و دواتریش كه‌س شوێنیان نادۆزێته‌وه‌، هه‌ر باشه‌ لانیكه‌م هه‌ندێك له‌ خێزان‌و كه‌سوكاری‌ كوژراوه‌كان ته‌رمه‌كانیان بۆ گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌‌و ده‌توانن مه‌راسیمی‌ شایسته‌ی‌ بۆ رێك بخه‌ن.
ئه‌م مه‌راسیمه‌ به‌ ته‌نیا دڵدانه‌وه‌‌و جۆرێ كله‌ سه‌بووری‌ نییه‌ بۆ كه‌سوكاری‌ كوێتییه‌كان، به‌ڵكو زۆر له‌وه‌ زیاتره‌‌و ده‌بێته‌ وێستگه‌یه‌كیش بۆ ئه‌و هه‌نگاوانه‌ی‌ هه‌ریه‌كه‌ له‌ عیراق‌و كوێت له‌ دوای‌ رووخانی‌ رژێمه‌كه‌ی‌ سه‌دام حسێن له‌ 2003وه‌ ده‌ینێن بۆ ئاسایی كردنه‌وه‌ی‌ په‌یوه‌ندییه‌كانی‌ نێوانیان. ئه‌مڕۆ سه‌ركرده‌كانی‌ عیراق په‌رۆشن بۆ ئاساییبوونه‌وه‌ی‌ ئه‌و په‌یوه‌ندیانه‌‌و جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌كه‌نه‌وه‌ كه‌ پێویسته‌ رابردووی‌ پڕ له‌ ململانێ‌و ناكۆكی‌ له‌بیر بكه‌ین‌و لاپه‌ڕه‌ی‌ نوێ هه‌ڵبده‌ینه‌وه‌ له‌ پێناو ده‌ست پێكردنی‌ وه‌رزێكی‌ نوێی‌ په‌یوه‌ندی‌ نێوان هه‌ردوو وڵات. عادل عه‌بدولمه‌هدی‌ سه‌رۆك وه‌زیری‌ عیراق له‌و چوارچێوه‌یه‌دا مانگی‌ رابردوو رایگه‌یاد، ده‌رفه‌ته‌كانی‌ داهاتوو له‌ ئاسته‌نگ‌و مه‌ترسییه‌كان گه‌وره‌ترن بۆ په‌یوه‌ندی‌ نێوان هه‌ردوو وڵات. پێشتریش هه‌ر له‌ هاوینی‌ ئه‌مساڵدا میری‌ كوێت سه‌ردانی‌ به‌غدای‌ كرد، كه‌ یه‌كه‌م سه‌ردانی‌ له‌و جۆره‌یه‌تی‌ بۆ عیراق، به‌ هه‌مان شێوه‌ش به‌رهه‌م ساڵح سه‌رۆك كۆماری‌ عیراق له‌ زستانی‌ رابردوودا بۆ یه‌كه‌م جار سه‌ردانی‌ كوێتی‌ كرد.


ئه‌م هه‌نگاوانه‌ی‌ تایبه‌تن به‌ دروست كردنی‌ متمانه‌ له‌ نێوان هه‌ردوو لادا، بۆ به‌غدا ئامانجی‌ ستراتیژین، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ عیراق له‌ نێوان دوو قه‌یرانی‌ ئیقلیمیدا گیری‌ خواردووه‌، له‌لایه‌ك كه‌وتۆته‌ به‌رده‌م به‌رداشی‌ نێوان ئه‌مریكا‌و ئێرانه‌وه‌ له‌ ناوچه‌ی‌ كه‌نداو، له‌لایه‌كی‌ تریشه‌وه‌ كه‌وتۆته‌ به‌رده‌م به‌رداشی‌ دوژمنایه‌تی‌ نێوان ئێران‌و سعودیه‌، له‌م نێوانه‌دا عیراق كوێت به‌ په‌ناگه‌یه‌كی‌ سه‌لامه‌ت ده‌زانێ‌و پێی‌ وایه‌ كوێت تا راده‌یه‌ك ئارامی‌ بۆ ده‌گێڕێته‌وه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ كوێت په‌یوه‌ندی‌ دۆستانه‌ی‌ له‌گه‌ڵ هه‌ریه‌كه‌ له‌و سێ ده‌وڵه‌ته‌دا هه‌یه‌ یه‌كێكیان زلهێزی‌ جیهانییه‌‌و ئه‌وانی تریش كاریگه‌ری‌ به‌رچاویان به‌سه‌ر ناوچه‌كه‌وه‌ هه‌یه‌.
به‌ڵام سه‌باره‌ت به‌ كوێت، عیراق وه‌ك بازاڕێكی‌ ساغكردنه‌وه‌ی‌ كاڵا‌و شمه‌ك‌و هه‌روه‌ها وه‌ك ده‌رفه‌تێكی‌ باش بۆ وه‌به‌رهێنانی‌ گه‌وره‌ ده‌بینێت له‌به‌ر ده‌ستیدا، جگه‌ له‌وه‌ش جۆرێكه‌ له‌ ده‌ربازبوون له‌ هه‌ندێك گرژی‌‌و ئاڵۆزیی له‌ ناوچه‌كه‌دا، نه‌كه‌ هه‌ر ئه‌وه‌ به‌ڵكو عیراق یه‌كێكه‌ له‌و وڵاته‌ كه‌مانه‌ی‌ ده‌رفه‌تی‌ ئه‌وه‌ی‌ تێدایه‌ كه‌ كوێت رۆڵی‌ باشی‌ تێدا بگێڕێت له‌سه‌ر ئاستی‌ سیاسه‌تی‌ ده‌ره‌وه‌.
به‌یه‌كداچوونی‌ ئه‌م به‌رژه‌وه‌ندیانه‌ ناوبه‌ناو به‌رهه‌می‌ ده‌رده‌كه‌وێ‌و پێده‌چێ بێهوده‌ نه‌بێت، ئه‌وه‌تا وه‌ك سه‌ره‌تایه‌ك هه‌ریه‌كه‌ له‌ عیراق‌و كوێت به‌ نیازن به‌ هاوبه‌شی‌ كێڵگه‌ی‌ نه‌وتی‌ سه‌ر سنووری‌ نێوان په‌ره‌ پێ بده‌ن، یه‌كێك له‌و كێڵگانه‌ ده‌كه‌وێته‌ ناوچه‌ی‌ سه‌فوانه‌وه‌، ئه‌وه‌ش ده‌رفه‌تێكه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ هه‌ردوولایان ناكۆكییه‌كانی‌ نێوانیان وه‌لانێن، ئه‌و ناكۆكییانه‌ی‌ ساڵانێكی‌ زۆری‌ خایاندووه‌، یه‌كێك له‌و پڕۆژانه‌ی‌ تر په‌ره‌پێدانی‌ كێگه‌ی‌ غازی‌ سروشتییه‌ له‌ باشووری‌ عیراق كه‌ بڕیاره‌ كوێت یارمه‌تی‌ بدات. ئه‌و پڕۆژانه‌ بۆ به‌غدا گرنگن، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ یارمه‌تیده‌ر ده‌بن له‌وه‌ی‌ ستراتیژی‌ داهاتووی‌ خۆی‌ له‌ بواری‌ سووته‌مه‌نیدا سه‌ربه‌خۆیانه‌ په‌ره‌پێ بدات، بێ ئه‌وه‌ی‌ ده‌ستی‌ ئه‌مریكا‌و ئێرانی‌ تێدا بێت یان به‌رژه‌وه‌ندی‌ ئه‌وانی‌ تێكه‌ڵ بێت.
كوێت به‌ نیاز نییه‌ به‌ ته‌نیا له‌ بواری‌ نه‌وتدا له‌ عیراق كار بكات، به‌ڵكو به‌ نیازه‌ پڕۆژه‌ی‌ گه‌وره‌ی‌ وه‌به‌رهێنان له‌ عیراقدا ئه‌نجام بدات، به‌ تایبه‌تی‌ له‌ بواری‌ ئاوه‌دان كردنه‌وه‌ی‌ ئه‌و شارانه‌ی‌ له‌ شه‌ڕی‌ دژی‌ رێكخراوی‌ داعشدا وێران بوون، پلانیش له‌به‌رده‌ستدایه‌ كه‌ چه‌ند ناوچه‌یه‌كی‌ بازرگانی‌‌و ئابووری‌ له‌ سه‌ر سنووری‌ نێوان هه‌ردوو بكرێته‌وه‌، بۆ ئاسانكاریی هاتوچۆ‌و ئاڵوگۆڕی‌ بازرگانی‌ له‌ نێوانیاندا، مانگی‌ رابردووش وه‌زیری‌ بازرگانی‌ هه‌ردوو وڵات سه‌ردانی‌ یه‌كێك له‌و شوێنانه‌یان كرد كه‌ بڕیاره‌ بكرێته‌ ناوچه‌ی‌ بازرگانی‌.
ره‌نگه‌ ده‌ستپێكردنه‌وه‌ی‌ په‌یوه‌ندییه‌كان له‌ ئاینده‌یه‌كی‌ نزیكدا روو بدات‌و پڕۆژه‌ بازرگانی‌‌و ئابوورییه‌كانیش جێبه‌جێ ببن، به‌ڵام ساڵانێكی‌ زۆری‌ ده‌وێ تا ته‌رمی‌ هه‌موو ئه‌و كه‌سانه‌ ده‌دۆزرێنه‌وه‌ كه‌ له‌ جه‌نگی‌ ساڵه‌كانی‌ 1990‌و 1991دا بێسه‌روشوێن بوون، له‌یسی‌ هاوكارم كه‌ له‌ دوای‌ رووخانی‌ رژێمی‌ سه‌دامه‌وه‌ له‌ عیراق هه‌ڵاتووه‌، هه‌رگیز ناتوانێ ئه‌و شوێنه‌ بدۆزێته‌وه‌ كه‌ ته‌رمی‌ هاوڕێكه‌ی‌ لێ شاردۆته‌وه‌. جه‌نگ ئاوایه‌ هه‌زاران ته‌رم ون ده‌بن‌و نادۆزێنه‌وه‌‌و ده‌چنه‌ ژێر خاكه‌وه‌ بێئه‌وه‌ی‌ هیچ ناوونیشانێك جێبهێڵن، له‌ كۆتاییشدا عیراق‌و كوێت ناكۆكییه‌كانیان ده‌خه‌نه‌ ژێر گڵه‌وه‌، هه‌ر باشه‌، چونكه‌ به‌رژه‌وه‌ندی‌ هه‌موو لایه‌كی‌ تێدایه‌.
له‌ جه‌نگی‌ داگیركردنی‌ كوێتدا له‌لایه‌ن عیراقه‌وه‌، كه‌ به‌ جه‌نگی‌ دووه‌می‌ كه‌نداو ناسراوه‌، ته‌نیا له‌ ریزه‌كانی‌ سوپای‌ عیراق 70 بۆ 100 هه‌زار كه‌س كوژرا‌و 30 هه‌زار سه‌ربازیش به‌ دیل گیران‌و كه‌وتنه‌ به‌ر ده‌ستی‌ هێزی‌ هاوپه‌یمانان، به‌ڵام قه‌باره‌ی‌ زیانه‌ مه‌ده‌نییه‌كان بیروڕای‌ جیاواز هه‌یه‌‌و باس له‌وه‌ ده‌كرێت كه‌ كوژراوی‌ مه‌ده‌نی‌ له‌ نێوان دوو هه‌زار‌و 300 كه‌س بۆ 200 هه‌زار كه‌سدایه‌.
ئه‌مریكا‌و هاوپه‌یمانه‌كانیشی‌ له‌و شه‌ڕه‌دا جگه‌ له‌وه‌ی‌ هه‌ریه‌كه‌یان به‌ پێی‌ قه‌باره‌ی‌ به‌شداری‌ كردنیان كوژرا‌و‌و برینداریان هه‌یه‌، زیانی‌ ماددی‌ زۆر گه‌وره‌شیان لێ كه‌وتووه‌، له‌و زیانانه‌شدا ئه‌مریكا له‌ ریزی‌ پێشه‌وه‌یه‌، چونكه‌ خه‌رجی‌ شه‌ڕه‌كه‌ 61 ملیار دۆلار له‌سه‌ر ئه‌مریكا كه‌وت، كوێتیش به‌هۆی‌ سووتانی‌ بیره‌ نه‌وته‌كانییه‌وه‌ 80 ملیار دۆلار زیانی‌ پێگه‌یشت، جگه‌ له‌ كوژرا‌و‌و بریندا‌و جگه‌ له‌و هه‌موو زیانه‌ی‌ به‌هۆی‌ وێرانبوونی‌ شاره‌كانییه‌وه‌ لێی‌ كه‌وت‌و سه‌رباری‌ ئه‌وه‌ش به‌شێكی‌ زۆری‌ موڵك‌و ماڵی‌ ئه‌و وڵاته‌ به‌ تاڵان برا.

واشنتۆن پۆست و بلومبێرگ نیوز سێرڤس

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

له‌ عیراق، هه‌موو ده‌پرسین، كه‌س وه‌ڵام ناداته‌وه‌

ئه‌یاد ئه‌لعه‌نبه‌ر تۆ بڵێی‌ ئاسۆیه‌ك، تروسكاییه‌ك مابێ؟ كاتێكی‌ دیاریكراو هه‌یه‌ ...