سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » ئاوێته‌ به‌ بۆنی داووده‌رمان به‌ ئاینده‌ی كورته‌چیرۆك ئومێده‌وارمان ده‌كات

ئاوێته‌ به‌ بۆنی داووده‌رمان به‌ ئاینده‌ی كورته‌چیرۆك ئومێده‌وارمان ده‌كات

مریم دهكردی

لە فارسیەوە: محەمەد کەریم

پاش ده‌رچوونم له‌ ئێران ئه‌ده‌بی كۆچ بوو به‌ خه‌ونی زینهم. پێش ئه‌وه‌ هێنده‌ گوێم پێنه‌ده‌دا. به‌ڵام هه‌میشه‌ چیرۆكی ناوچه‌كانی ئێران جێگه‌ و پێگه‌ی له‌ ناخی دڵمدا هه‌بوو. سه‌باره‌ت به‌وه‌ی له‌ناو نه‌وه‌كه‌ی مندا چیرۆكنووسێك نه‌بێت كه‌ ساڵانێك دواتر كاتێ ده‌چمه‌ ته‌مه‌نه‌وه‌، له‌باره‌ی بازنه‌ی وشه‌كانی و زمانی تایبه‌ت به‌ خۆی و فه‌زا و فه‌زای ده‌ستكردی خۆی له‌ جیهانی چیرۆكدا قسه‌ بۆ نه‌وه‌ی دواتر بكه‌م، خه‌م و حه‌سره‌تم بێكۆتایی بوو. دیسان له‌ ناو رۆماننووسانیشدا كه‌سانێك هه‌بوون كه‌ هه‌ندێك ره‌زامه‌ندییان به‌ دیاریی بۆ نه‌وه‌كه‌ی من هێنابێت. به‌ڵام كورته‌چیرۆكه‌ باشه‌كان له‌ ژماره‌ی په‌نجه‌كانی ده‌ست كه‌متر بوون. ئه‌و چیرۆكانه‌ی به‌ قسه‌ی ئه‌وروپاییه‌كان ده‌ست له‌ دڵمان بده‌ن و كاتێ ته‌واو ده‌بن له‌سه‌ر روومه‌تمان هه‌ست به‌ دڵۆپێ فرمێسك بكه‌ین، دڵمان بكه‌وێته‌ ترپه‌ ترپ و ده‌ستمان بله‌رزێت…
له‌م بارودۆخه‌دا (آمیخته به بوی ادویه ها- ئاوێته‌ به‌ بۆنی داووده‌رمان) به‌شێوه‌یه‌كی سه‌رسوڕهێنه‌ر له‌به‌رده‌مما وه‌كو قارچك هه‌ڵتۆقی. هه‌م كۆمه‌ڵه‌چیرۆكه‌كه‌ و هه‌م نووسه‌ره‌كه‌ی موعجیزه‌ ئاسا هاتن و چیرۆكه‌كان یه‌ك به‌ یه‌ك هه‌ر كامیان له‌ دوای ته‌واوبوون به‌لای منه‌وه‌ ده‌ستیان پێكرد. نووسه‌ره‌كه‌ی ژنێكی گه‌نجه‌ و به‌ڕێكه‌وت خه‌ڵكی باشووری ئێرانه‌. ئابادنییه‌كه‌ كه‌ له‌ بوشه‌هر-یش ژیاوه‌. خۆی ده‌ڵێت: «من مێشك و دڵی خۆم به‌ هی ئابادان ده‌زانم. له‌ خوزستان گه‌وره‌ بووم، به‌ڵام له‌ بوشه‌هر خوێندوومه‌. ئه‌ندازیاری كاره‌بام كه‌ هیچ كاتێ له‌و بواره‌دا ئیشم نه‌كردووه‌. چووم به‌لای رۆژنامه‌گه‌رییه‌وه‌، پاشان چوومه‌ ناو به‌رهه‌مهێنانی بابه‌تی مه‌جازییه‌وه‌ و دواجاریش نووسام به‌ بواری په‌یوه‌ندییه‌ گشتییه‌كانه‌وه‌.»
(مریم منوچهری) له‌ سێهه‌مین خه‌ڵاتی ئه‌ده‌بی (بهرام صادقی)دا له‌ ناو زیاتر له‌ هه‌زار نووسه‌ر و چیرۆكدا، به‌و چیرۆكه‌ی كه‌ ناوی كۆمه‌ڵه‌چیرۆكه‌كه‌شه‌ له‌ناو بیست چیرۆكنووسدا هه‌ڵبژێدراوه‌. مرێم به‌ قسه‌ی خۆی له‌ ساڵی (2011)ه‌وه‌ (به‌شێوه‌ی جۆراو جۆر) ده‌ستی به‌ چیرۆكنووسین كردووه‌. ده‌ڵێت: «هیچ كاتێ نووسینی چیرۆك به‌شێك نه‌بووه‌ له‌ ئامانج و ئاره‌زووه‌كانم. یانی به‌گشتی رێك مرۆڤێكم ئه‌هلی به‌رنامه‌ڕێژییم، به‌ڵام مرۆڤێكی پێرفێكت نیم. بزانم ئێستا حه‌زم له‌ چییه‌، به‌جدیی دوای ئه‌و حه‌زه‌ ده‌كه‌وم.»
كۆمه‌ڵه‌چیرۆكی (ئاوێته‌ به‌ بۆنی داووده‌رمان) حیكایه‌تێكی دیكه‌یه‌. چیرۆك و كاره‌كته‌ره‌كان وه‌رگر تووشی سه‌رسوڕمان ده‌كه‌ن. له‌ هه‌ر یه‌كێكیاندا دنیایه‌ك هه‌یه‌ له‌وی دیكه‌ جیاوازه‌.

یه‌كه‌م به‌رهه‌می مرێم
یه‌كه‌م به‌رهه‌می مرێم مه‌نوچه‌هری رۆمانێكه‌ له‌ بواری ژانری جه‌نگدا كه‌ دیسان ئه‌ویش له‌ باشووری سووته‌مه‌رۆی هه‌شتاكانی سه‌ده‌ی رابردوودا ده‌گوزه‌رێ. ئه‌م رۆمانه‌ ساڵی (2015) به‌ ناوی (بعضی ها بر نمی گردند-هه‌ندێ كه‌س ناگه‌ڕێنه‌وه‌) له‌لایه‌ن ده‌زگای په‌خش و بڵاوكردنه‌وه‌ی (روزنه‌)وه‌ بڵاكراوه‌ته‌وه‌. ئه‌م رۆمانه‌ شه‌ش به‌شه‌ و هه‌ر به‌شه‌ی گێڕه‌ره‌وه‌یه‌كی هه‌یه‌. چیرۆكی ئه‌و كه‌سانه‌یه‌ كه‌ جه‌نگ ژیانیانی گۆڕیوه‌، ئه‌و كه‌سانه‌ی ئاواره‌ن، بێسه‌روشوێنن، نه‌مرن…
مرێم مه‌نوچه‌هری ده‌رباره‌ی خوڵقاندنی چیرۆكی ئاوێته‌ به‌ بۆنی داووده‌رمان ده‌ڵێت: «من له‌ هه‌ڵبژاردنی ئه‌م چیرۆكه‌ و دانانی ئه‌م چیرۆكه‌ له‌ ناو كۆمه‌ڵه‌چیرۆكه‌كه‌مدا زۆر ده‌ترسام، ده‌مزانی راده‌ی عه‌شق و عاشقبوون تیایدا زۆر زۆره‌. شان له‌ شانی شیعر ده‌دات. ده‌ترسام له‌ لایه‌ن خوێنه‌ری جدییه‌وه‌ ره‌تبكرێته‌وه‌، به‌ڵام كاتێ كاردانه‌وه‌كانم بینی به‌خۆمم وت ده‌ڵێی به‌های ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ مرۆڤ له‌سه‌ری تووشی ترس و دڵه‌ڕاوكێ بێت. ده‌ڵێی توانیومه‌ راده‌یه‌ك بیه‌ڵمه‌وه‌ كه‌ له‌گه‌ڵ كۆمه‌ڵێ خاسیه‌تی تردا شان به‌ شانی عه‌شق توانیویه‌تی وا بكات چیرۆكه‌كه‌م ئاخر خێر بێت.»

چیرۆكی تۆپی پێ له‌ ئابادان
چیرۆكی یه‌كه‌م و كۆتایی كۆمه‌ڵه‌چیرۆكی ئاوێته‌ به‌ بۆنی داووده‌رمان وێنه‌یه‌كی دیكه‌ی باشووریان له‌ خۆگرتووه‌ ئه‌ویش (تۆپی پێیه‌). چیرۆكی یه‌كه‌م (رۆجێ میلا)یه‌كی ئه‌فسانه‌یی تیایه‌ به‌ پێسته‌ ره‌نگ شوكولاته‌یی و بزه‌ی گه‌ش و ددانه‌ رێكه‌كانییه‌وه‌ له‌ جامی جیهانیی ساڵی (1990)دا، ئه‌و یاریزانه‌ی تیمی كامیرۆنی كردووه‌ به‌ دیارده‌یه‌كی فه‌رامۆشنه‌كراو. حه‌وت گۆڵی ئه‌ڵمانیا له‌ به‌رازیل به‌لای خه‌ڵكی ئابادانه‌وه‌ شتێكی ئه‌وتۆی له‌ كاره‌سات كه‌متر نییه‌. مرێم ده‌رباره‌ی ئه‌م چیرۆكه‌ ده‌ڵێت: «به‌نیسبه‌ت چیرۆكی یه‌كه‌مه‌وه‌ به‌ڕای من رۆجی میلا زۆر سینه‌مایی بوو. ئاخر یارییه‌كه‌ هاته‌ سه‌ر زه‌وی و پاشان كامیرۆن دنیایه‌كی دیكه‌ی ئه‌زموون كرد. سه‌باره‌ت به‌ چیرۆكی كۆتاییش كه‌ چ شتێك تراجیدی تره‌ له‌ ریسوایی دۆڕاندنی به‌رازیل به‌ ئه‌ڵمانیا؟ له‌وانه‌یه‌ بتوانی له‌ حاڵی ئابادانییه‌كان تێبگه‌یت. له‌ لایه‌كه‌وه‌ به‌ڕای من جیهانی چیرۆكنووسینی هه‌ر نووسه‌رێك قه‌رزاری جیهانبینی نووسه‌ر خۆیه‌تی. هه‌رچه‌نده‌ هه‌وڵ بدات ده‌ریان نه‌خات به‌ڵام، بیروبۆچوون و باوه‌ڕی له‌ چیرۆكه‌كانییه‌وه‌ سه‌ر ده‌رده‌هێنن.»

ئابادان بوو به‌ جیهان
چیرۆكێك له‌م كۆمه‌ڵه‌چیرۆكه‌دا هه‌یه‌ به‌ ناوی (ننه‌ مملكت-نه‌نكی وڵات)ە. چیرۆكی پیره‌ژنێكی ته‌نیایه‌ كه‌ نه‌زری كردووه‌، لە شه‌وی له‌ دایكبوونی په‌یامبه‌ردا سفره‌ی خێر رابخات. ئه‌و چیرۆكه‌ی كه‌ رێوڕه‌سمه‌ ئاینییه‌كان تیایدا رۆڵیان هه‌یه‌، به‌ڵام به‌بێ هیچ دروشمبازییه‌ك كه‌ ده‌بێته‌ هۆی ئه‌وه‌ی له‌به‌رده‌م دڵسۆزیی و دڵپاكیی پاڵه‌وانی چیرۆكه‌كه‌ و رسته‌ی بێوێنه‌ و كۆتاییه‌ جوان و دره‌وشاوه‌كه‌یدا هه‌ڵسینه‌ سه‌رپێ. مرێم ده‌ڵێت: « له‌ كاتی نووسینی ئه‌م چیرۆكه‌دا، ئابادان به‌لای منه‌وه‌ بوو به‌ جیهان و پێویستی به‌ دایكێك بوو كه‌ له‌ هه‌ر به‌ڵایه‌ك بیپارێزێت. ئاوابوو كه‌ نه‌نكی وڵات وتی: «سه‌رت به‌رز بكه‌ره‌وه‌. قاچت له‌سه‌ر خاكی ئابادانه‌.»
له‌م كۆمه‌ڵه‌چیرۆكه‌دا، باشوور به‌ هه‌موو خاسیه‌ته‌كانییه‌وه‌ ئاماده‌گی هه‌یه‌. ژیان به‌ هه‌موو شه‌وق و زه‌وق و جوانییه‌كانییه‌وه‌، تاڵییه‌كانی ئه‌و مرۆڤانه‌ی له‌ خاكی سووته‌مه‌رۆی باشووردا له‌ دایكبوون، ئازاری بێكۆتایی شه‌ڕ و ئه‌و زامه‌ی كه‌ هه‌تا ئه‌مڕۆش به‌ جه‌سته‌ی باشوور و خه‌ڵكه‌كه‌یه‌وه‌، شێوازی شیرین و دڵفڕێنی، ئه‌و شادمانییه‌ی له‌ په‌ناو پاساره‌كاندا له‌ كاتی خۆرئاوابووندا خۆی حه‌شارداوه‌، ئاوازی ساز و ده‌هۆڵ و زوڕنا، له‌ شین و شاییدا.
چیرۆكی (این شط کوسه دارد-ئه‌م شه‌ته‌ قرشی هه‌یه‌) چیرۆكی هاوڕێیه‌تییه‌كه‌ به‌بێ هیچ گفتوگۆ و قسه‌كردنێك، جه‌نگ ئه‌وانه‌ی له‌به‌ریه‌ك هه‌ڵوه‌شاندووه‌ و ئێستا یه‌خه‌ی یه‌كێ له‌ هاوڕێیان ده‌گرێت. هۆكاره‌كه‌ی چییه‌؟ له‌وانه‌یه‌ بابه‌ته‌كه‌ سواو بێته‌ به‌رچاو. به‌ڵام نه‌خێر. چیرۆكه‌كه‌ خافڵگیرمان ده‌كات.
ئه‌گه‌ر ده‌ته‌وێت چیرۆكێك بخوێنیته‌وه‌ كه‌ مۆسیقا و خوێندنه‌وه‌ی چوارینه‌كانی خیام و سفره‌ی ره‌نگاو ره‌نگی باشوورت نیشان بدات (كافه‌ حاج رئیس-كافتریای حاجی ره‌ئیس) ئه‌و چیرۆكه‌یه‌ كه‌ به‌دوایدا ده‌گه‌ڕێیت. ئه‌و چیرۆكه‌ی كه‌ خه‌ڵكی باشوور، به‌ تایبه‌تی بوشهه‌رییه‌كان باش فه‌زاكه‌ی ده‌ناسنه‌وه‌، چونكه‌ كافتریایه‌ك به‌ هه‌مان ناو له‌ بوشه‌هر هه‌یه‌. مرێم مه‌نوچه‌هری ده‌رباره‌ی هه‌ڵبژاردنی ئه‌م فه‌زا واقیعییه‌ی چیرۆكه‌كه‌ی ده‌ڵێت: «من له‌گه‌ڵ بوشه‌هردا گه‌لێ چیرۆكی تایبه‌تم هه‌یه‌. ئه‌م شاره‌ به‌لای منه‌وه‌ شاری دووانه‌ی مه‌رگ و ژیانه‌. هه‌م له‌ خاكه‌كه‌یدا و هه‌م له‌ شاره‌كه‌یدا كه‌سانی ئازیزم هه‌یه‌. شاری مۆسیقا و خواردن و چیرۆكی تایبه‌تی و كه‌ناری بێسنووری ده‌ریایه‌. له‌وانه‌یه‌ كچی ئه‌م چیرۆكه‌ خۆم بم كه‌ ئه‌م جاره‌ به‌ شێوه‌یه‌كی تر چووم بۆ ئه‌م شاره‌.»

عاشق و كۆیله‌
مرێم له‌م كۆمه‌ڵه‌چیرۆكه‌دا وه‌كو نووسه‌ر خاسیه‌تێكی باشی دیكه‌ی خۆی بۆ وه‌رگر ئاشكرا ده‌كات. مرێم گێڕه‌ره‌وه‌یه‌كی ئاسایی و بێده‌نگه‌ له‌ جوگرافیای باشووردا. ئه‌و ژنانه‌ی كه‌ ناویان نییه‌ و پێمان ده‌ڵێن مه‌رج نییه‌ هه‌موو ئه‌و ژنانه‌ی كه‌ داخوازیی زۆر پێشڕه‌و و پێشكه‌وتوویان هه‌یه‌ له‌ توێژی ناوه‌ند و رۆشنبیر بن. «به‌ڵێ ژنانی پێشكه‌وتوو ده‌كرێ نه‌خوێنده‌واربن، به‌ڵام وریا و به‌ هێز بن. ده‌توانن له‌ جێگایه‌كی دوور بژین به‌ڵام تووڕه‌ نه‌بن. ده‌توانن عاشق بن به‌ڵام، كۆیله‌ نه‌بن.»
مرێم باشووری ئێران به‌ پانتاییه‌كی پڕ له‌ چیرۆك ده‌زانێت. ده‌ڵێت نووسینی هه‌ندێ له‌و چیرۆكانه‌، به‌لای ئه‌وه‌وه‌ ئاسانتره‌ و ده‌زانێ چۆن ئه‌و چیرۆكانه‌ بنووسێت، من كه‌ وه‌كو وه‌رگرێكی كتێب خوێنه‌ره‌وه‌ دڵم به‌ خوێندنه‌وه‌ی كتێبه‌كه‌ی و ئاینده‌ی كورته‌چیرۆكی ئه‌م خاك و نیشتمانه‌ خۆشه‌، به‌ڵێنم پێده‌دات و ده‌ڵێت: «به‌رهه‌می داهاتووم رۆمانێكی باشووری و ژنانه‌یه‌ كه‌ جه‌نگ و مۆسیقا و رێوڕه‌سمه‌ مه‌زهه‌بییه‌كان و پرسه‌ی عه‌ره‌به‌كانی خوزستان و عه‌شق تیایدا تۆخه‌.» من دوای بیستنی ئه‌م قسه‌یه‌ داده‌نیشم و جارێكی دیكه‌ سه‌رله‌نوێ كۆمه‌ڵه‌چیرۆكی (ئاوێته‌ به‌ بۆنی داووده‌رمان) ده‌خوێنمه‌وه‌ كه‌ ده‌بێته‌ چه‌ند جارێك خوێندنه‌وه‌ی له‌م حه‌فته‌یه‌دا.

سه‌رچاوه‌: nebesht.com

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

دواین ئه‌فسانه‌ی دونیا

فاروق هومه‌ر رۆژێك لای هاوڕێیه‌كم ئاره‌زوویه‌كی دێرینی خۆمم دركاند، ئه‌و ...