سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » ره‌گه‌زه‌كانی كورته‌چیرۆك

ره‌گه‌زه‌كانی كورته‌چیرۆك

به‌ درێژایی مێژوو چیرۆكنووسان هه‌میشه‌ ره‌گه‌ز و بنه‌مای تایبه‌تیان بۆ خوڵقاندن و رێكخستنی چیرۆك به‌كارهێناوه‌. ئه‌وه‌ هونه‌ری نووسه‌ره‌ كه‌ له‌ رێگه‌ی ئه‌م ره‌گه‌زانه‌ و داهێنان و زه‌وق و سه‌لیقه‌ی هونه‌ریی خۆیه‌وه‌ په‌یام و ئامانجی دروستكه‌ر به‌خوێنه‌ر ده‌گه‌یه‌نێت. له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌، خوێنه‌ر چێژێكی زۆر له‌وه‌ ده‌بینێت كه‌ له‌گه‌ڵ ره‌وتی گێڕانه‌وه‌ی چیرۆكدا ته‌جره‌به‌ی ده‌كات. ئه‌و ته‌جره‌به‌یه‌ی كه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ كاره‌كته‌ر و كات و شوێن و رووداوه‌ جیاوازه‌كانی ناو چیرۆكه‌وه‌. له‌م نووسینه‌دا ره‌گه‌زه‌كان یان بنه‌ماكانی كورته‌چیرۆك ده‌خه‌ینه‌ڕوو. ئه‌و ره‌گه‌زانه‌ی كه‌ قاڵبی كورته‌چیرۆك پێكده‌هێنن و نووسه‌ر له‌ رێگه‌ی ئه‌م ره‌گه‌زانه‌وه‌ كار له‌ وه‌رگر یان خوێنه‌ر ده‌كات.

1-2

له‌ فارسییه‌وه‌: محه‌مه‌د كه‌ریم

-1 پلۆت-(plot):
پلۆت یان نه‌خشه‌ یه‌كه‌م ره‌گه‌زی كورته‌چیرۆكه‌. پێناسه‌ی جۆراو جۆر له‌باره‌ی پلۆتی چیرۆكه‌وه‌ له‌ كتێبه‌كاندا باسكراوه‌. به‌شێوه‌یه‌كی گشتی پلۆتی چیرۆك جۆره‌ قاڵببه‌ندییه‌كه‌ كه‌ رووداوه‌ یه‌ك له‌ دوای یه‌كه‌كانی چیرۆكه‌كه‌ له‌ خۆده‌گرێت. پلۆتی چیرۆك رێكخستن و به‌دوای یه‌كداهاتنی رووداوه‌كان به‌پێی یاسای عیله‌ت و مه‌علول نیشان ده‌دات. به‌ ده‌ربڕێنێك پلۆت، قاڵبگرتنی چیرۆك فۆرمه‌ڵه‌ ده‌كات و بینای رووداوه‌كانی چیرۆك له‌سه‌ر بنه‌مای نه‌زم و رێسا به‌ یارمه‌تی كاره‌كته‌ره‌كانی چیرۆك ده‌چنێت.

-2 بابه‌ت:
بابه‌تی چیرۆك ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ چیرۆكه‌كه‌ی له‌باره‌وه‌ ده‌نووسرێت. بابه‌خ و سه‌رنجڕاكێشیی بابه‌ت گرنگییه‌كی زۆری هه‌یه‌. بابه‌تی چیرۆك ده‌بێت له‌گه‌ڵ ئه‌زموون و پێداویستیی و چاوه‌ڕوانیی و توانای تێگه‌یشتن و ده‌ستنیشانكردنی وه‌رگردا بگونجێت. ئه‌م گونجاوییه‌ ده‌بێت به‌شێوه‌یه‌ك بێت كه‌ چیرۆكه‌كه‌ به‌لای خوێنه‌ره‌وه‌ قابیلی قبووڵ بێت و به‌شێوه‌یه‌كی لۆجیكی پیشان بدرێت، وێڕای ئه‌مه‌ش وه‌ڵامی پرسیاره‌كانی سه‌باره‌ت به‌ چیرۆكه‌كه‌ بداته‌وه‌، خه‌یاڵ و حه‌زی به‌دواداچوونی ببزوێنێت. جیاوازیی رۆڵێكی گرنگی هه‌یه‌ له‌ هه‌ڵبژاردنی بابه‌تدا، به‌شێوه‌یه‌ك چیرۆك له‌ كاتێكدا به‌های نووسینی هه‌یه‌ كه‌ به‌لای كه‌مه‌وه‌ شتێكی جیاواز له‌ بابه‌ته‌ دووباره‌كان بخاته‌ڕوو. له‌ كورته‌چیرۆكدا بابه‌ت وه‌كو ئێسكه‌په‌یكه‌رێك وایه‌ كه‌ رووداوه‌كانی چیرۆكی پێوه‌ په‌یوه‌سته‌. بابه‌تی چیرۆك یه‌كه‌م تۆوه‌ كه‌ له‌ خاكی زیهنی نووسه‌ردا ده‌چێنرێت. به‌شێوه‌یه‌ك كه‌ گه‌شه‌كردن و فۆرمه‌ڵه‌بوونی چیرۆك به‌م تۆوه‌وه‌ به‌نده‌.

-3 ناوه‌ڕۆك (theme):
له‌ چیرۆكدا به‌ بیرۆكه‌ی زاڵ ده‌گوترێت ناوه‌ڕۆك یان په‌یامی چیرۆك. ناوه‌ڕۆك ئاراسته‌ی فكری نووسه‌ر سه‌باره‌ت به‌ ده‌وروبه‌ری نیشان ده‌دات. ناوه‌ڕۆك ته‌ونێكه‌ له‌ رێگه‌ی به‌رهه‌می هونه‌رییه‌وه‌ ده‌كێشرێت و رووداوه‌كانی چیرۆك پێكه‌وه‌ ده‌به‌ستێت. ناوه‌ڕۆك وه‌كو ئاینده‌ی مه‌عنه‌وی چیرۆك پێناسه‌ كراوه‌، له‌م رووه‌وه‌ هه‌موو ره‌گه‌زه‌كانی چیرۆك كاریگه‌رییان هه‌یه‌ له‌سه‌ر خه‌مڵاندن و گه‌شه‌كردنی. له‌ راستیدا ناوه‌ڕۆكی چیرۆك یان ماناو بیرۆكه‌ی زاڵی چیرۆك به‌رهه‌می سیستمی وردی نێوان ره‌گه‌زه‌كانی چیرۆكه‌ كه‌ به‌ (یه‌كێتی هونه‌ریی) گوزارشتی لێده‌كرێت. به‌ ده‌ربڕینێكی تر ناوه‌ڕۆك بریتییه‌ له‌ بابه‌تی چیرۆك یان بابه‌تێكی گشتی كه‌ چیرۆك وێنه‌یه‌كه‌ لێی.

-4 كاره‌كته‌ر و كاره‌كته‌ردروستكردن:
كاره‌كته‌ری چیرۆك له‌ ئه‌فسانه‌كاندا به‌ پاڵه‌وان و له‌ چیرۆكدا به‌و كه‌سانه‌ ده‌گوترێت كه‌ رووداویان به‌سه‌ر دێت و بایه‌خێكی زۆری ئه‌ده‌بییان هه‌یه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی رۆڵیان هه‌یه‌ له‌ فۆرمه‌ڵه‌بوونی چیرۆكدا. ده‌توانین بڵێین هه‌ریه‌ك له‌ كاره‌كته‌ره‌كان له‌ چیرۆكدا، ره‌مزی كه‌سێتییه‌كی ئه‌و كۆمه‌ڵگایه‌ن كه‌ دنیای چیرۆكنووس رۆحیان ده‌كات به‌به‌ردا. چیرۆكنووس بۆ ئه‌وه‌ی كاره‌كته‌ره‌كانی چیرۆك به‌ خوێنه‌ر بناسێنێت ده‌بێت باسی خاسییه‌تی فیزیكی و ره‌فتاره‌كانیان بكات و به‌ ده‌ربڕینێك كاره‌كته‌ره‌كان وانیشان بدات كه‌ قابیلی باوه‌ڕپێكردن بن، به‌مه‌ش ده‌گوترێت كاره‌كته‌ردروستكردن یان كاره‌كته‌ره‌یزه‌یشن.
له‌پێناسه‌یه‌كی دیكه‌دا كاره‌كته‌ردروستكردن به‌ مانای خوڵقاندنی كاره‌كته‌ری چیرۆك هاتووه‌ له‌ رێگه‌ی خاسیه‌تی ئاكاریی و رۆحیی دیاریكراوه‌وه‌ له‌ دنیای چیرۆك و شانۆنامه‌دا. كاره‌كته‌ردروستكردن یان كاره‌كته‌رسازیی ده‌بێته‌ هۆی ناسین و تێگه‌یشتن له‌ ره‌فتاری ئه‌و كه‌سانه‌ی له‌ چیرۆكدا خوڵقێنراون. به‌شێوه‌یه‌كی گشتی هه‌ر نووسه‌رێك له‌ رێگه‌ی كاره‌كته‌ردروستكرن یان كاره‌كته‌رسازیی چیرۆكه‌كه‌یه‌وه‌ ده‌ژی و په‌یوه‌سته‌ پێیانه‌وه‌ و فلاشباكی زیهنی له‌ زمانی كاره‌كته‌ره‌كانی چیرۆكه‌كه‌یه‌وه‌ ده‌گێڕێته‌وه‌ و به‌ یارمه‌تی ره‌فتار و گوفتاری كاره‌كته‌ره‌كانی چیرۆك چیرۆكه‌كه‌ی به‌ره‌و لووتكه‌ ده‌بات.

-5 گۆشه‌نیگای گێڕانه‌وه‌:
پێنجه‌م ره‌گه‌ز له‌ ره‌گه‌زه‌كانی چیرۆك گۆشه‌نیگای گێڕانه‌وه‌یه‌. گۆشه‌نیگای گێڕانه‌وه‌ به‌ مانای گێڕانه‌وه‌ی چیرۆكه‌ له‌ گۆشه‌نیگای جیاوازه‌وه‌ و ئه‌وه‌ ده‌ستنیشان ده‌كات كه‌ چیرۆكه‌كه‌ له‌ زمانی چ كه‌سێكه‌وه‌ ده‌گێڕدرێته‌وه‌ و «گێڕه‌ره‌وه‌ی چیرۆك» چ كه‌سێكه‌. گۆشه‌نیگای گێڕانه‌وه‌ به‌ مانای «جۆرێ روانینه‌ بۆ كاره‌كته‌ر و رووداو و كات و شوێن» له‌ چیرۆكدا. گۆشه‌نیگای گێڕانه‌وه‌ له‌ چیرۆكدا، شێوه‌ی خستنه‌ڕوو و چۆنێتی گێڕانه‌وه‌ی چیرۆكه‌. گۆشه‌نیگای گێڕانه‌وه‌ی چیرۆك وه‌ڵامی پرسیاری له‌ بابه‌تی «گێڕه‌ره‌وه‌ كێیه‌؟» یان «چیرۆكه‌كه‌ له‌ گۆشه‌نیگای چ كه‌سێكه‌وه‌ ده‌گێڕدرێته‌وه‌؟» ده‌داته‌وه‌. كه‌واته‌ باوترین شێوازه‌كانی گێڕانه‌وه‌ بریتین له‌:
گێڕانه‌وه‌ له‌ گۆشه‌نیگای كه‌سی یه‌كه‌مه‌وه‌: له‌م جۆره‌ گێڕانه‌وه‌یه‌دا، نووسه‌ر یه‌كێكه‌ له‌ كه‌سه‌كانی چیرۆك. ته‌نانه‌ت جاریوایه‌ نووسه‌ر له‌م جۆره‌ گێڕانه‌وه‌یه‌دا كاره‌كته‌ری سه‌ره‌كی چیرۆكه‌.
گێڕانه‌وه‌ له‌ گۆشه‌نیگای كه‌سی سێیه‌مه‌وه‌: له‌م جۆره‌ گێڕانه‌وه‌یه‌دا، نووسه‌ر له‌ ده‌ره‌وه‌ سه‌یری چیرۆك ده‌كات. له‌ ده‌ره‌وه‌ی چیرۆكه‌ و وه‌كو په‌یامنێرێك راپۆرتی كار و كرده‌وه‌ی كاره‌كته‌ره‌كان ده‌گه‌یه‌نێت.

-6 گرێچن
ئی. ئێم. فۆسته‌ر له‌ كتێبی (جنبه‌های رمان-لایه‌نه‌كانی رۆمان)دا ئاوا پێناسه‌ی گرێچن ده‌كات: «ئێمه‌ چیرۆك به‌ گێڕانه‌وه‌یه‌ك ده‌زانین كه‌ رووداوه‌كانی تیایدا به‌پێی رێكخستن و به‌ دوای یه‌كدا هاتنی كات رێكخراون. گرێچنیش گێڕانه‌وه‌ی رووداوه‌كانه‌ به‌ پشتبه‌ستن به‌ پێداویستی عیله‌ت و مه‌علول.»
به‌هرام میقدادی له‌ كتێبی «فرهنگ اصطلاحات نقد ادبی-فه‌رهه‌نگی زاراوه‌كانی ره‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی»دا ده‌رباره‌ی گرێچن نووسیویه‌تی: «گرێچن بریتییه‌ له‌ پلۆت، نه‌خشه‌ یان ره‌مزی رووداوه‌كان له‌ نمایش، شیعر یان چیرۆكێكدا» هه‌روه‌ها له‌ جێگایه‌كی دیكه‌ی كتێبه‌كه‌یدا گرێچنی به‌»به‌دوای یه‌كداهاتنی رووداوه‌كانی چیرۆكێك»لێكداوه‌ته‌وه‌. په‌یوه‌ستی فه‌زا و كات و گرێچن پرسیاری به‌رده‌وامی خوێنه‌ر به‌دوای خۆیدا ده‌هێنێت. پرسیاری له‌ بابه‌تی: بۆچی ئه‌و رووداوه‌ رووده‌دات؟ دوای ئه‌وه‌ چی رووده‌دات و بۆچی؟

-7 شوێنكات (Spacetime):
هه‌ر چیرۆكێك له‌ شوێن و كاتێكدا رووده‌دات. شوێنكات، كات و شوێنی روودانی رووداوی چیرۆكه‌. چه‌مكی كات ئاماژه‌ بۆ قۆناغێكی مێژوویی دیاریكراو ده‌كات. چه‌مكی شوێنیش له‌ شوێنكاتی چیرۆكیشدا تاڕاده‌یه‌ك له‌ چه‌مكی «میزانسن-Mise–En-Scene « ده‌چێت له‌ هونه‌ری نمایشدا. بۆ نموونه‌ شوێنكاتی رۆمانی چاوه‌كانی بزورگی عه‌له‌وی بۆ ساڵی پێش (1941) ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ واته‌ «كات» و « شوێن» له‌ ئێران له‌و ساڵه‌دا.
(سیما داد) له‌ پێناسه‌ی شوێنكاتدا ده‌ڵێت: «شوێنكات له‌ چیرۆكنووسیندا بریتییه‌ له‌و كات و شوێنه‌ی كه‌ چیرۆكی تیاده‌رده‌كه‌وێت.» شوێنكات، كردارێكی به‌رده‌وامی وه‌سفه‌ له‌ قاڵبی زه‌مینه‌ی چیرۆكدا كه‌ ده‌بێت هه‌ستێك له‌ لای خوێنه‌ر ببزوێنێ وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ واقیعدا سه‌رقاڵی بینین و بیستنی ئه‌و سته‌یجه‌ بووه‌. كاره‌كته‌ر و رووداو و شوێنكات به‌ سێ ره‌گه‌زی سه‌ره‌كی كورته‌چیرۆك له‌ قه‌ڵه‌م ده‌درێن.
هه‌روه‌ها شوێنكات به‌ یه‌كێك له‌ ره‌گه‌زه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی چیرۆكی درێژ و رۆمانیش له‌ قه‌ڵه‌م ده‌درێت. چونكه‌ هه‌روه‌كو (بۆین) ده‌نووسێت، هیچ رووداوێك له‌ ناشوێندا روونادات و لكاندنی كات و شوێن ناسنامه‌ به‌ كاره‌كته‌ر و رووداوی چیرۆك ده‌به‌خشێت. شوێنكاتی چیرۆك خاڵی هاوبه‌شی باقی ره‌گه‌زه‌كانی چیرۆكه‌. ره‌گه‌زه‌كانی وه‌كو پلۆت و كاره‌كته‌ردروستكردن و بابه‌ت و كێشمه‌كێشه‌كان.

سه‌رچاوه‌: mag.gaj.ir

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*