سەرەکی » راپۆرت » كارو كاردانەوە ئیقلیمی ‌و نێودەوڵەتییەكان

پانۆرامای رۆژئاڤا و لـەشكركێشیی توركیا

كارو كاردانەوە ئیقلیمی ‌و نێودەوڵەتییەكان

یەكەی راپۆرت و شرۆڤەی سیاسی

ئەوەی جێی مەترسیی بەشێك لە سەركردەو سیاسەتمەدارو شرۆڤەكارانی سیاسی ناوخۆیی ‌و ئیقلیمی ‌و جیهانیی دۆستی كوردبوو، دواجار هاتەدی ‌و توركیا قۆناغێكی دیكەی داگیركاریی و لەشكركێشی لەدوای داگیركردنی عەفرین، بۆسەر رۆژئاوای كوردستان دەستپێكرد، ئەوەش بە موبارەكە ‌و هەڵكردنی گڵۆپی سەوز لەلایەن زلهێزەكان ‌و لەژێر سایەی بێدەنگی یان دەنگی شەرمنانەی وڵاتانی ئیقلیمی ‌و جیهانی كە هێشتا هیچ كام لەوكاردانەوە دژانە نەیانتوانیووە هەڵوەستەیەك بە توركیا بكەن لە پێداچوونەوە بە ئامانجە مێژوویی ‌و هەنوكەییەكەی كە داگیركردنی رۆژئاوای كوردستان ‌و گۆڕینی دیمۆگرافیاكەیەتی بە جێگیركردنی ئاوارە عەرەبەكانی سوریا كە ئێستا لەناو توركیادا بڵاوبوونەتەوە.

دەستپێكی سیناریۆكە
ئەگەرچی لەمێژە توركیا لەهەوڵی ئەو هێرشەدابوو، بەڵام چەندین جار بەهۆی هەڵوێستی لێبڕاوانەی ئەمریكاییەكان، ئەو هێرشە دواخرا، بەڵام لە سەرەتای هەفتەی رابردووەوە و بەر لە سەردانەكەی سێرگی لاڤرۆڤ بۆ عیراق و هەرێمی كوردستان لە پێشهاتێكی چاوەڕواننەكراودا دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا كشانەوەی هێزەكانیانی لە رۆژئاوای كوردستان راگەیاند.
پاشنیوەڕۆی رۆژی چوارشەممە رەجەب تەیب ئەردۆغان سەرۆك كۆماری توركیا دەستپێكردنی ئۆپەراسیۆنی سەربازیی لە «باكووری سوریا» راگەیاند.
هاوكات هەسەدە رایگەیاند: فڕۆكە جەنگییەكانی توركیا لە باكووری سوریا بۆردومانیان دەستپێكردووە، بەبێ ئەوەی زانیاری زیاتر بخەنەڕوو.
لەلایەكی تریشەوە ئاژانسی (سانا)ی رەسمی حكومەتی سوریا بڵاویكردەوە كە توركیا بەچڕی لەڕێی ئاسمان و زەوییەوە بۆردومانی سەرێ كانی باكووری سوریای دەستپێكردووەو بەوهۆیەشەوە خەڵكی ناوچەكە ئاوارە دەبن.
دەستپێكردنی ئۆپەراسیۆنە سەربازییەكەی توركیا لەكاتێكدایە لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی ناڕەزایی گەورەی لێكەوتەوە.

هەڵوێستە نێودەوڵەتییەكان
یەكەم دەنگی ناڕەزایی لەو لەشكركێشییەی سوپای توركیا لە ناو ماڵی ئەمریكاوە دەستیپێكرد، لەو رووەشەوە لیندسی گراهام، ئەندامی ئەنجومەنی پیرانی ئەمریكا لە پەیوەندییەكانی دەرەوە و ئەندامی سەربە پارتەكەی ترەمپ پەیامێكی ئاراستەی توركیا كرد و وتی « پێویستە هێڵی سوور نەبەزێنی» و نووسوێتی: «بۆ حكومەتی توركیا، گڵۆپی سەوزت بۆ هەڵنەكراوە تا بچیتە باكووری سوریاوە» و ئاماژەشی بەوە دابوو كە لە هەردوو حزبی كۆماری و دیموكراتی بەرهەڵستكارییەكی زۆر هەیە.
لەلایەكی دیكەشەوە 58 كۆنگرێسمانی ئەمریكا نامەیەك بە واژۆی خۆیانەوە لەبارەی هەسەدە و كشانەوەی هێزەكانی ئەمریكا لە رۆژئاوای كوردستان ئاراستەی دۆناڵد ترەمپ، سەرۆكی وڵاتەكەیان دەكەن و لەنامەكەدا دەڵێن: ناتوانن لەگەڵ هۆكاری ناسەقامگیریی زیاتری ناوچەكەدابن، بەتایبەتیش كە ئێستا 11هەزار چەكداری داعش لە زیندانەكانی هەسەدە-دان لە باكووری سوریا.
لەو رووەشەوە كۆنگرێسمان جاسۆن كرۆو، لە هەژماری تایبەتی خۆی لە تۆڕی كۆمەڵایەتی توویتەر نامەكەی بڵاوكردووەتەوە و دەڵێت» دوو شت لە زۆنی شەڕدا گرنگن: یەكەمین نابێت پشت لە هاوپەیمانەكانت بكەیت و هەروەها هەمیشە پلانێكیشت هەیە، من ئەوە دەزانم و خزمەتم كردووە».
هاوكات لە نامەی كۆنگرێسمانەكاندا هاتووە: ئێمە لەو بڕوایەداین كە بڕیارەكەی تۆ بۆ كشاندنەوەی هێزەكانی ئەمریكا لە ناوچەكە گۆڕانكاریی بەسەر هاوبەشەییەكەمان لەگەڵ هەسەدە دەهێنێت و هەوڵەكانی دژ بە داعشیش دەخاتە مەترسییەوە.
هەروەها دەڵێن: بڕیارەكەی كۆشكی سپی دەبێتە هۆكاری ناڕوونی زیاتر لە سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكا و متمانەی وڵاتەكەمان دەخاتە ژێرپرسیارەوە وەك هاوبەشێك لەلایەن هاوپەیمانەكانمان.
هەر لەو بارەیەشەوە وەزیری بەرگریی ئەمریكا ‌و سوپاسالاری ئەو وڵاتە لە لێدوان ‌و تویتەكانیاندا بەشێوەیەكی تاكەكەسی دژایەتیی خۆیان بۆ بڕیارەكەی ترەمپ رادەگەیەنن، هەر ئەوەش ترەمپی خستۆتە سەر لێدوانی جۆراوجۆر ‌و دژبەیەك كە لەتویتەكانیدا بۆت جێی قسەوباس ‌و مشتومڕی میدیا جیهانی ‌و ناوخۆییەكانی ئەمریكا.
لەلایەكەوە رەخنە لەكورد دەگرێت كە لەجەنگی دووەمی جیهاندا پشتیوانیی ئەمریكایان نەكردووە، لەلایەكی دیكەشەوە هەڕەشەی ئەوە دەكات كە ئابووریی توركیا وێران دەكات، لە لێدوانێكیشیدا بۆ رۆژنامەنووسان دەڵێت: سێ بژاردەمان لەبەردەمدایە، یان بەشداریی راستەوخۆ بە هەزاران سەرباز بۆ كۆتایی هێنان بە جەنگەكە، یاخود سەپاندنی سزای توندی ئابووریی بەسەر ئەنقەرەدا، یان ناوبژیوانی بكەین لەنێوان كوردەكان ‌و توركەكاندا.

ئەپڵ ‌و هواوی ‌و ئێس 400 لەسەر چارەنووسی كوردی رۆژئاوا رێكەوتن
لەچەند مانگی رابردوودا گرفتەكانی نێوان ئەمریكا ‌و توركیا لەسەر دۆسێی كڕینی سیستمی مووشەكیی ئێس 400ی روسی، گرژیی ‌و ئاڵۆزیی گەورەی خستە نێوان ئەو دوو وڵاتەوەو بەو هۆیەشەوە ئەمریكا مامەڵەی فرۆشتنی فڕۆكەی جۆری ئێف- 35ی بە توركیا هەڵپەسارد، لەلایەكی دیكەشەوە ململانێی ئابووریی هەردوو گەورە كۆمپانیای هواوی چینی ‌و ئەپڵ-ی ئەمریكایی پەیوەندییە سیاسی ‌و ئابوورییەكانی ئەو دوو وڵاتەی تا ئاستی گوشاری ئابووریی واشتنۆن بۆسەر پەكین لێكەوتەوە، بەڵام ئەوەی بووەتە مایەی سەرسوڕمانی زۆرێك لە شرۆڤەكاران یەكخستنی هەڵوێستی سێ ئەندامە ركابەرە لەمێژینەكەی ئەنجومەی ئاسایش بوو سەبارەت بە دۆخی رۆژئاوای كوردستان ‌و بەكارهێنانی ڤیتۆبوو لە كۆبوونەوە بەپەلەكەی ئەنجومەنی ئاسایشدا كە لەسەر داوای فەرەنسا ‌و ئەڵمانیا بەسترا، بۆ گرتنەبەری هەر هەڵوێستێك دژ بە هێرشەكەی توركیا.
هەر سەبارەت بەو بارودۆخەی هاتۆتە ئاراوە، لەكۆنگرەیەكی رۆژنامەوانیدا وەزیری گەنجینەی ئەمریكا، دووپاتی كردوەتەوە، سەرۆك ترەمپ دەسەڵاتی سزادانی ئابووریی توركیای پێ داون.
لەو رووەشەوە ستیڤن مونچین وەزیری گەنجینەی ئەمریكا دەڵێت: «لەگەڵ وەزارەتی بەرگریی و دەرەوەی ئەمریكادا چاودێری دۆخی باكووری سوریا دەكەین».
وتیشی:» سەرۆك ترامپ، دەسەڵاتی سەپاندنی سزای ئابووریی بەسەر توركیادا پێداوین، ئەگەر پێویست بكات سەخترین سزای ئابووریی دەدەین و دەتوانین ئابوورییەكەی بخەوێنین».

هەڵوێستی جیاجیای ئەوروپا ‌و ناتۆ
سەرەڕای دەربڕینی ناڕەزایی تاك لایەنە لەلایەن پاریس ‌و بەرلین ‌و ئۆسلۆ ‌و چەند وڵاتێكی دیكەی ئەوروپایی، بەڵام پێدەچێت هەڕەشەكانی توركیا نەهێڵێت هەڵوێستێكی یەكگرتوو و رێكخراو بنوێنن، بەتایبەتی كە هەڕەشەی كردنەوەی رێگا لەبەردەم زیاتر لە سێ ملیۆن پەنابەر‌و كۆچبەر دەكات لە توركیاوە بەرەو وڵاتانی ئەوروپا، بەڵام سەرباری ئەوەش هەندێك وڵاتی ئەوروپا وەك نەرویج ‌و هۆڵەندا ‌و چیك ‌و سوید وەك نیشاندانی ناڕەزایی بڕیاری هەڵپەساردنی مامەڵەی چەكیان لەگەڵ توركیادا داوە.
تەنیا هەڵوێستێكی دیار كە تائێستا دیاربێت هەڵوێستی فەرەنسایە كە داوای وەستاندنی بەپەلەی هێرشەكانی توركیا دەكات چ لەزاری ئیمانۆئیل ماكرۆن-ی سەرۆكی ئێستا ‌و چ لەزاری فرانسوا هۆلاند-ی سەرۆكی پێشووەوە و هەروەك لەزاری وەزیری دەرەوەو بەرگریی ئەو وڵاتەوە كە هەموویان داوای راگرتنی جەنگەكە دەكەن ‌و داوا لەتوركیا دەكەن دەستبەجێ لەشكركێشییەكەی بووەستێنێت.
هەرچی رێكخراوی ناتۆشە، لەزاری سكرتێری گشتیی رێكخراوەكەوە دەڵێت: «لە مەترسی و نیگەرانییەكانی توركیا تێدەگەین ‌و وەك پەیڕەو و پرۆگرامی ناتۆش ناتوانین دژایەتیی یەكێك لە ئەندامە كاراكانمان بكەین».

لەسەر ئاستی عەرەبی و ئیسلامی
جگە لەمیسر كە بەهۆی ناكۆكی لەگەڵ ئیخوانەكانی میسر ‌و توركیادا، ئوردن ‌و سعودیە بەرەسمی ئیدانەی لەشكركێشییەكەیان كردووە، بەڵام هەریەكە لە پاكستان ‌و قەتەر ‌و فەلەستین پشتیوانیی لەو لەشكركێشییە دەكەن ‌و میسریش لای خۆیەوە داوای كۆبوونەوەیەكی بەپەلەی لوتكەی وڵاتانی ئەندام لە جامیعەی عەرەبی دەكات بۆ وەرگرتنی هەڵوێستێكی روون لەو دۆخەی هاتووەتە ئاراوە.

لەسەر ئاستی میلی و میدیایی واشنتۆن پۆست بەنموونە
وەك لە میدیا بیانییەكانەوە بەدی دەكرێت بەشێك لە كەسایەتییە ناودارەكانی جیهان كەوتوونە سەنگەری بەرگریی لە كوردانی رۆژئاوا و لێدوان لەدژی ئەمریكاو زلهێزەكان دەدەن لەوەی كە كورد ‌و شەڕڤانان داعشیان تێكشكاندووە، بەڵام ئێستا خیانەتیان لێكرا. وەك راگەیاندنەكانی هەسەدە بەتایبەتی ‌و رۆژئاوا بەگشتی و پەیج ‌و ئەكاونتی كوردستانیانی تاراوگەش ئاماژەی پێدەدەن، سەرەڕای بەڕێخستنی خۆپیشاندان ‌و میتینگی گەورە بۆ پشتیوانی لە دۆزی رۆژئاوا ‌و ئەو هێرشەی سوپای توركیا، جگە لەكورد ژمارەیەكی زۆر لە هاووڵاتیانی وڵاتانی ئەوروپاش خۆبەخشانە بەشدارن لەو خۆپیشاندان ‌و كەمپینانە. لەنوێترین كاردانەوەی میدیاییشدا رۆژنامەی واشنتۆن پۆستی ئەمریكایی لە سەروتاری ژمارەی دوێنێیدا بە وتارێك سەركۆنەی ئەو پێشهاتانە لە رۆژئاوای كوردستان دەكات و بەم مانشێتە دەستیپێكردووە: «پێویستە كۆمەڵی نێودەوڵەتی ئەو پاكتاوی رەگەزییە بووەستێنێت كە توركیا لە (باكووری سوریا)دا دەیكات».
شەوی رابردوو پێگەی ئەلەكترۆنیی نیوزویك-ی ئەمریكایی بڵاویكردەوە كە هێزە ئاسمانییەكانی سوپای توركیا بۆردومانی بنكەیەكی سەربازیی تایبەتی ئەمریكایان كردووە لە مشتەنووری سەربەكۆبانێ و بەو هۆیەشەوە برینداربوونی چەند سەربازێكی ئەمریكا ‌و فەرەنسای لێكەوتووەتەوە.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*