سەرەکی » مانشێت » كورد له‌ جه‌نگی‌ دووه‌می جیهاندا‌

كورد له‌ جه‌نگی‌ دووه‌می جیهاندا‌

دیفید رویز مارول
وه‌رگیرانی‌ له‌ ئیسبانیه‌وه‌: دانا چراغ

دۆناڵد ترەمپ، پسپۆڕه‌ له‌ هه‌ڵبه‌ستی‌ هه‌واڵی‌ ناڕاستدا، ئه‌و له‌ كه‌مپینی‌ هه‌ڵبژاردندا بۆ ئه‌وه‌ی‌ ببێته‌ 45 مین سه‌رۆكی‌ ووڵاته‌ یه‌كگرتوه‌كانی‌ ئه‌مریكا به‌ شێوه‌یه‌كی‌ سیستماتیكی‌ ئه‌م میتۆده‌ی‌ به‌كارده‌هێنا بۆ به‌خشینه‌وه‌ی‌ تۆمه‌ت بۆ ئه‌وانی‌ تر و دروستكردنی‌ هه‌واڵی‌ ناڕاست به‌ شێوه‌یه‌كی‌ ئاسان.
له‌ دوا نمونه‌ی له‌م جۆره‌دا ئه‌و ناڕاستییه‌ بوو كه‌ له‌ چه‌ند رۆژی‌ ڕابردودا كردی‌، له‌ كاتێكدا به‌هانه‌ی‌ ده‌هینایه‌وه‌ بۆ كێشانه‌وه‌ی‌ هاوكارییه‌كانی ووڵاته‌ یه‌كگرتوه‌كانی‌ ئه‌مریکا بۆ ئه‌و هێزانه‌ی‌ كه‌ تێكۆشابون دژی‌ ده‌وڵه‌تی‌ ئیسلامی‌ له‌ سوریا، له‌وێدا باسی‌ له‌وه‌ ده‌كرد كه‌ كورده‌كان هاوكاری‌ هاوپه‌یمانانیان نه‌كردوه‌ له‌ جه‌نگی‌ نۆرمانده‌دا(دابه‌زینی‌ سوپای‌ هاوپه‌یمانان له‌ كه‌ناره‌كانی‌ نورمانده‌ی‌ فرنساو)، له‌ جه‌نگی‌ جیهانی‌ دووه‌م. به‌كارهینانی‌ ئه‌م ئه‌رگۆمێنته‌ به‌لایه‌نی‌ كه‌مه‌وه‌ بێ‌ ئاگایی‌ و نه‌شاره‌زای‌ ئه‌و ده‌سه‌لمێنێت له‌ مێژودا!
له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ گه‌لی‌ كورد _ كه‌ گروپێكی‌ ئیتنیكین له‌ ئیستادا نزیكه‌ی‌ 40 ملیون كه‌س ده‌بن و به‌ شێوه‌یه‌كی‌ سه‌ره‌كی‌ چڕبونه‌ته‌وه‌ له‌ تركیا، سوریا،ئێران و عیراق، نه‌ك ته‌نها به‌شداریان كردووه‌ له‌و جه‌نگه‌ی‌ كه‌ توشی‌ جیهان بوو له‌ نێوان ساڵه‌كانی‌ 1939 بۆ1944، به‌ڵكو روویه‌كی‌ جوانی‌ ئه‌و جه‌نگه‌ بوون و قاره‌مانێكی‌ گه‌وره‌شیان له‌ ڕیزی‌ سوپای‌ سوڤیه‌ت به‌ جه‌نگه‌كه‌ به‌خشی‌!
بو ناسینی‌ زیاتری‌ ئه‌م بابه‌ته‌ پێویسته‌ بگه‌رینه‌وه‌ بو جه‌نگی‌ جیهانی‌ یه‌كه‌م، كاتێ‌ بریتانیای‌ گه‌وره‌ عیراقیان كۆنتروڵكرد، له‌ ساڵی‌ 1915، رائد ج.ا.ئایدی‌ فه‌رمانده‌ی‌ سه‌ربازی‌ هندی‌- بریتانی‌ گروپێكی‌ ڕێكخست به‌ ناوی‌ كشافی‌ عه‌ره‌بی‌، كه‌ یه‌كه‌مین گروپی‌ سه‌ربازی‌ عیراقی‌ بوو كه‌ دروستكرابوو له‌لایه‌ن بریتانییه‌كانه‌وه‌ كه‌ حكومه‌ته‌كه‌ی‌ پاڵپشتی‌ ده‌كرا له‌لایه‌ن په‌یماننامه‌ی‌ سیڤه‌ره‌وه‌ (1920) كه‌ له‌و په‌یماننامه‌یه‌دا‌‌ نه‌خشه‌ی‌ كوردستانی‌ تیدا دروستكرا، به‌ڵام ئه‌م په‌یماننامه‌یه‌ نه‌چوه‌ بواری‌ جێبه‌جێكردنه‌وه‌!

په‌یماننامه‌ی‌ سێڤر 1920
ئایدی‌ سه‌ره‌تا 40 عه‌ربی‌ تجنید كرد له‌و خێڵانه‌ی‌ ده‌وروبه‌ری‌ ناسریه‌ و ده‌شتاییه‌كانی‌ فورات، بو ئه‌وه‌ی‌ له‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی‌ ده‌زگای‌ هه‌وڵكری‌ بریتانیادا وه‌ك پارێزه‌ری‌ سیاسه‌ته‌كانی‌ له‌ باشور و ناوه‌راستی‌ عیراقدا كار بكه‌ن، نزیكه‌ی‌ سێ‌ ساڵ دواتر ئه‌م دامه‌زراوه‌یه‌ ژماره‌یان گه‌یشته‌ 5467 كه‌س له‌ چه‌كدارانی‌ عه‌رب، كورد، توركمان و ئاسوری‌، به‌ هۆی‌ كاریگه‌ری‌ گه‌لی‌ كورد له‌م هێزه‌دا له‌ 12ی‌ ئۆگوستی‌ 1919 ناوه‌ فه‌رمی‌ ئه‌م هێزه‌ گۆڕا بۆ هێزی‌ سه‌ربازگیری‌ ناچاری‌(تجنید اجباری‌:و) عربی‌ و كوردی‌.
له‌ نیوان هه‌ر دوو جه‌نگی‌ جیهانیدا ئه‌م هێزه‌ بووه‌ هێزێكی‌ كاریگه‌ر له‌ چاودێركردن و پاراستنی‌ ئاسایشی‌ ناوچه‌كه‌ كه‌ له‌لایه‌ن كورد و عه‌ره‌ب و تركمانی‌ عیراقی‌ و ئاسورییه‌كان كه‌ له‌ باكوری‌ عیراق ده‌ژیان و سه‌ركردایه‌تی‌ ده‌كرا، له‌ كاتێكدا كه‌ سوپای‌ عیراق كه‌ دروست بوو له‌ ژێر كۆنترولی‌ عه‌ره‌بدا بوو، به‌ڵام ئه‌م بارودۆخه‌ گۆرا به‌ ده‌سپێكردنی‌ جه‌نگی‌ جیهانی‌ دووه‌م.
له‌ نیوان ساڵانی‌ 1940 و 1941 سه‌روك وه‌زیران(ڕه‌شید عه‌لی‌) كه‌ گه‌ڕایه‌وه‌ بۆ ده‌سه‌ڵات به‌ یارمه‌تی‌ ئه‌لمانیای نازییه‌كان و ئیتالیای فاشیه‌كان بڕیاریدا كه‌ عیراق په‌یوه‌ست بێت به‌ هێزه‌كانی‌ میحوه‌ره‌وه‌(ئه‌لمانیا و هاوپه‌یمانه‌كانی‌)، به‌ڵام ئینگلیزه‌كان ئاماده‌ نه‌بوون ڕێگه‌ به‌م گۆڕانكارییه‌ بده‌ن له‌ به‌شێك له‌و جێگایانه‌ی‌ كه‌ پێشتر پاراستویانه‌وه‌ به‌شێك بوه‌ له‌ ئینتدابی‌ بریتانی‌ له‌ ناوچه‌كانی‌ میسوپۆتامیا به‌بێ‌ به‌ره‌نگاری‌! هه‌ربۆیه‌ ڕوبه‌روبونه‌وه‌یه‌كی‌ به‌هێز به‌ تایبه‌تی‌ له‌ ناوچه‌ی‌ حه‌بانییه‌ ڕویدا له‌و شوێنه‌ی‌ كه‌ هێزی‌ فڕۆكه‌وانی‌ بریتانی‌ ڕووبه‌ڕووی‌ هێزی‌ ئاسمانی‌ ئه‌لمانی‌ (Luftwaffe) و هێزی‌ ئاسمانی‌ ئیتالی‌ (Regia) بونه‌وه‌.
له‌سه‌ر زه‌ویش هێزه‌كانی‌ بریتانیا كه‌ به‌شێكیان پێك هاتبوو له‌و هێزه‌ی‌ كه‌ پێشتر له‌ عیراق دروستیان كردبوو كه‌ گه‌یشتبووه‌ 11 هه‌زار كه‌س و زورینه‌یان له‌ نه‌ته‌وه‌ی‌ ئاسوری‌ و كورد و یه‌زیدی‌ بوون، ئه‌م هێزه‌ له‌ ڕوباری‌ فوراته‌وه‌ په‌رینه‌وه‌ و هه‌موو ئه‌و رێگریانه‌یان تێكشكاند كه‌ رشید عه‌لی‌ دروستی‌ كردبوو بۆ ئه‌وه‌ی‌ نه‌گه‌نه‌ به‌غداد، هێزی‌ به‌رگری عیراق نه‌یانتوانی‌ به‌رگری‌ بكه‌ن له‌ 29ی‌ مایوی‌ 1941 له‌ نیوه‌ی‌ شه‌ودا ئه‌فسه‌ره‌كانی‌ هێزی‌ ئاسمانی‌ ئه‌ڵمانی‌ و دیبلوماته‌ ئه‌ڵمانیه‌كان له‌ پایته‌ختی‌ عیراق هه‌ڵهاتن. رشید عه‌لی‌ و لایه‌نگره‌كانیشی‌ به‌ره‌و وڵاتی‌ فارسه‌كان و پاشان به‌ره‌وه‌ ئه‌لمانیا رۆیشتن.
ئه‌مه‌ یه‌كه‌مجار نیه‌ كه‌ كورده‌كان وه‌ك گه‌لێكی‌ بێ‌ ده‌وڵه‌ت پیاوه‌كانی‌ بنێرێته‌ ڕیزی‌ سوپاوه‌ وه‌ك سه‌رباز، كه‌ به‌شدارییه‌كی‌ چالاكانه‌یان هه‌بوه‌له‌ نه‌به‌ردییه‌كاندا له‌ ڕیزی‌ هێزی‌ هاوپه‌یماننان له‌ كاتی‌ جه‌نگی‌ جیهانی‌ دووه‌مدا، له‌ گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا له‌ ساڵی‌ 1942 ه‌وه‌ ئه‌و هێزه‌ی‌ كه‌ بریتانیه‌كان له‌ عیراق دروستیانكرد 75% پێك هاتبوو له‌ ئاسوری‌ و 25% پێكهاتبوو له‌ كورد.
هه‌روه‌ها ساڵێك دواتر 166 ئه‌فسه‌ری‌ بریتانی‌ تونیان كونتروڵی‌ 44 كه‌مپینی‌ شه‌ڕگه‌ی‌ به‌هێز بكه‌ن ، كه‌ له‌و ژماره‌یه‌ 22 ئه‌فسه‌ریان ئاسوری‌ بوون، 5 یان تیكه‌ڵ بوو له‌ ئاسوری‌ و یه‌زیدی‌، 10 ئه‌فسه‌ریان كورد بوون، 4 یان عه‌رب بوو و 3 یان بلوج، پاشان ئه‌م هێزه‌ له‌ چوارچێوه‌ی‌ هێزی‌ ده‌ریای‌ پاشایه‌تی‌ بریتانیا به‌ره‌و شه‌ڕگه‌كانی‌ سنوری‌ ئه‌لبانیاو ئیتالیا و یونان ڕۆیشتن.
وه‌ك ڕێزلێنانێك بۆ رۆل و كاریگه‌ری‌ ئه‌م هێزه‌ له‌ شه‌ڕ و نه‌به‌ردییه‌كاندا، چه‌ندین مه‌دالیای‌ ئازایه‌تیان به‌ شێوه‌ی‌ تاك و گروپ پێ‌ به‌خشرا، له‌ نێویاندا مه‌دالیای‌ جه‌نگ (War Medal 1939–1945) پاش28 ڕۆژ له‌ خزمه‌تكردنیان له‌ كاتی‌ جه‌نگی‌ جیهانی‌ دووه‌مدا، هه‌روه‌ها به‌خشینی‌ ئه‌ستێره‌ی‌(Estrella de 1939-1945) بو خزمه‌تی‌ شه‌ش مانگیان و ئه‌ستیره‌ی‌ ئیتالیا بو به‌شداریكردنیان له‌ شه‌ڕگه‌كانی‌ ئه‌لبانیا، ئیتالیا و یونان.

سه‌مه‌ند سابه‌ندوڤ
كورده‌كان ته‌نها رۆڵ و كاریگه‌ری‌ به‌رچاویان نه‌بووه‌ له‌گه‌ڵ هێزی‌ هاوپه‌یمانان له‌ كاتی‌ كێشه‌ و ململانیه‌كانی‌ جه‌نگی‌ جیهانی‌ دووه‌مدا، به‌ڵكو رۆل و كاریگه‌ریشیان هه‌بووه‌ له‌ ڕیزه‌كانی‌ سوپای‌ سوری‌ یه‌كیتی‌ سۆڤیه‌تدا، كه‌ ئه‌ویش خۆی‌ ده‌نوێنی‌ له‌ رۆڵ و كاریگه‌ری‌ یه‌كێك له‌ رۆڵه‌كانی‌ گه‌لی‌ كورد له‌ ریزی‌ ئه‌و سوپایه‌دا به‌ ناوی‌( سه‌مه‌ند سیابه‌ندوڤ)ه‌ كه‌ له‌ ساڵی‌ 1909 له‌ ئوبلاست كارست له‌ دایك بووه‌ كه‌ ناوچه‌یه‌كه‌ له‌و كاته‌دا سه‌ر به‌ ئه‌رمینا بووه‌ و له‌ ئیستادا به‌شێكه‌ له‌ توركیا.
سه‌مه‌ند خاوه‌نی‌ نازناوی‌ پاڵه‌وانی‌ یه‌كیتی‌ سوڤیه‌ته‌(له‌لایه‌ن لینن ه‌وه‌ ئه‌و نازناوه‌ ریكخرابوو)، له‌گه‌ڵ وه‌رگرتنی‌ مه‌دالیاو ئه‌ستیره‌ی‌ ئازایه‌تی‌ له‌ ساڵی‌ 1945 به‌ هۆی‌ ئه‌و ڕۆڵ و كاریگه‌رییه‌ قارمانانه‌ی‌ كه‌ وه‌ك فه‌رمانده‌یه‌ك له‌ دژی‌ هه‌وڵه‌ داگیركارییه‌كانی‌ نازییه‌كان بینویه‌تی‌، ئه‌م كه‌سایه‌تیه‌ سه‌ربازییه‌ كورده‌ له‌ لایه‌ن ده‌سه‌ڵاتی‌ باڵای‌ یه‌كیتی‌ سوڤیته‌وه‌ له‌ ساڵی‌ 1946 وه‌ك نوینه‌ری‌ ئه‌رمینیا هه‌ڵبژێردراوه‌ پاشان وه‌ك جێگری‌ وه‌زیری‌ كشتوكاڵ له‌ ئه‌رمینیای‌ یه‌كیتی‌ سوڤیه‌ت، هه‌روه‌ها وه‌ك نووسه‌رێك خاوه‌نی‌ چه‌ندین نووسین هونراوه‌یه‌ به‌ زمانی‌ كوردی‌ و ئه‌رمه‌نی‌.
*(له‌م تابڵۆیه‌ی‌ سه‌ره‌وه‌ تێده‌گه‌ین كه‌ كورده‌كان رۆڵ و كاریگه‌ریكی‌ به‌رچاویان هه‌بووه‌ له‌ جه‌نگی‌ جیهانی‌ دووه‌مدا به‌ شێوه‌ی‌ تاك و گروپ له‌ چوارچێوه‌ی‌ هێزی‌ هاوپه‌یمانان و سوپای‌ سوری‌ سۆڤییه‌ت، قسه‌كه‌ی‌ ترامپ جگه‌ له‌ به‌هانه‌یه‌كی‌ بی‌ بنه‌ما هیجی‌ تر نییه‌).

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*