سەرەکی » راپۆرت » مه‌یدانی‌ قاره‌مانان، ره‌مزی‌ مێژووی‌ خه‌باتی‌ هه‌نگارییه‌كان

مه‌یدانی‌ قاره‌مانان، ره‌مزی‌ مێژووی‌ خه‌باتی‌ هه‌نگارییه‌كان

مه‌سعودی‌ مه‌لا هه‌مزه‌- بودابێست

فۆتۆ: هیمداد كه‌ریم

مێژووی‌ پڕ له‌ خه‌بات و شانازی‌ به‌شێكه‌ له‌ بنیاتنانی‌ داهاتوو، میلله‌تانی‌ دنیا هه‌میشه‌ به‌بایه‌خه‌وه‌ له‌ مێژووی‌ خۆیان روانیوه‌و هاوكات هه‌وڵدان بۆ به‌ده‌ستهێنانی‌ ده‌ستكه‌وتی‌ زیاتر بۆ گه‌له‌كه‌یان مێژووی‌ پڕ سه‌روه‌ری‌ و شانازی‌ خۆیان پاراستووه‌و له‌ رێگای‌ به‌دیكۆمێنتكردن و دروستكردنی‌ شوێنی‌ تایبه‌ت بۆیان، وه‌كو ره‌مزێك بۆ نه‌وه‌كانی‌ داهاتووی‌ خۆیان و ئه‌وانه‌ی‌ سه‌ردانی‌ ئه‌و وڵاتانه‌ ده‌كه‌ن ده‌یانپارێزن.
تاكی‌ كورد كه‌ سه‌ردانی‌ ئه‌و وڵاتانه‌ ده‌كاو ره‌مزه‌كانیان ده‌بینێ‌، له‌پاڵ سه‌رسام بوون به‌وه‌ی‌ كه‌ چۆن میلله‌تانی‌ دنیا توانیویانه‌ مێژووی‌ خۆیان بپارێزن و نه‌وه‌ دوای‌ نه‌وه‌ به‌ زیندوویی بیهێڵنه‌وه‌، له‌پاڵ ئه‌بڵه‌ق بوون به‌وه‌ی‌ كه‌ كورد خاوه‌نی‌ ئه‌و مێژووه‌ پڕ له‌ سه‌روه‌ری‌ و زیندووه‌یه‌، كه‌چی به‌داخه‌وه‌ به‌ بچووكترین شێوه‌ش نه‌مانتوانیوه‌ بیانپارێزین و له‌ به‌رامبه‌ردا میلله‌تانی‌ دنیای‌ خاوه‌ن مێژووی‌ نزیك و زۆر كه‌متر له‌ كورد به‌شێوه‌یه‌كی‌ زیندوو مێژووی‌ خۆیان پاراستووه‌و جگه‌ له‌ گه‌یاندن و به‌زیندوو هێشتنه‌وه‌ی‌ مێژووه‌كه‌یان، رۆژانه‌ سه‌دان و هه‌زاران گه‌شتیار بۆ بینینی‌ ئه‌م شوێنانه‌ سه‌ردان ده‌كه‌ن و له‌پاڵ بینینی‌ مێژووه‌كه‌یان و سوودێكی‌ ماددیش به‌و وڵاته‌ ده‌گه‌یه‌نێ‌.
هه‌نگاریا یه‌كێكه‌ له‌ وڵاتانی‌ ئه‌وروپاو كه‌وتۆته‌ ناوه‌ڕاستی‌ ئه‌و كیشوه‌ره‌و له‌باكووری‌ سلۆڤاكیا سنوورێكی‌ 515 كیلۆمه‌تری‌ هه‌یه‌ و له‌ باكووری‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ وڵاتی‌ ئۆكرانیایه‌و رۆمانیا كه‌وتۆته‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ هه‌نگاریاو له‌ باشووریشی كرواتیا و سربیاو سلۆڤینیا هه‌ن و نه‌مساش به‌درێژایی 336 كیلۆمه‌تر كه‌وتۆته‌ رۆژئاوای وڵاته‌كه‌وه‌.
به‌گوێره‌ی‌ سه‌رژمێری ساڵی 2018 ژماره‌ی‌ دانیشتوانی‌ هه‌نگاریا 9778371 كه‌سه‌و له‌جیهاندا ریزبه‌ندی‌ 83هه‌مین وڵاتی‌ هه‌یه‌ له‌رووی‌ ژماره‌ی‌ دانیشتوانه‌وه‌.
مێژووی‌ هه‌نگاریا 946 ساڵه‌و به‌ یه‌كێك له‌ سه‌نته‌ره‌ گرنگه‌كانی‌ رۆشنبیری له‌ رۆژئاوا داده‌نرێ و له‌ ساڵی 1000ی‌ زایینی‌ مه‌مله‌كه‌تی‌ هه‌نگاریا دامه‌زرێنراوه‌و دوای‌ 150 ساڵ عوسمانییه‌كان داگیریان كرد له‌ ساڵی 1541 تا 1699، وڵاتی‌ هه‌نگاریا و نه‌مسا له‌ژێرناوی‌ ئیمپراتۆریه‌تی‌ نه‌مساو هه‌نگاریا پێكهات تا كۆتایی جه‌نگی‌ یه‌كه‌می‌ جیهانی‌ و له‌و شه‌ڕه‌دا هه‌نگاریا 70% خاكه‌كه‌ی‌ له‌ده‌ست دا.
له‌ ساڵی 1947 تا 1989 هه‌نگاریا له‌ژێر ده‌ستی‌ شیوعیه‌كان بووه‌ و دوای‌ شكستی‌ شیوعیه‌كان له‌ ساڵی 1989 هه‌نگاریا بووه‌ كۆماری‌ هه‌نگاریای‌ دیموكراتی‌ و ئێستا یه‌كێكه‌ له‌ ئه‌ندامانی‌ یه‌كێتی‌ ئه‌وروپاو ناتۆ.
بودابێستی‌ پایته‌ختی‌ هه‌نگاریا، گه‌وره‌ترین شاری‌ وڵاته‌كه‌یه‌و وه‌ك ناوه‌ندێكی‌ سیاسی و ئابووری‌ و پیشه‌سازی‌ وڵاته‌كه‌یه‌، ژماره‌ی‌ دانیشتوانی‌ 1,7 ملیۆن كه‌سه‌ و رووباری‌ دانیوب به‌ ناوه‌ڕاستی‌ تێپه‌ڕده‌بێ و هه‌ردوو به‌شی (بودا) و (پێست) له‌یه‌ك جیا ده‌كاته‌وه‌و بودابێست به‌ یه‌كێك له‌ شاره‌ گه‌وره‌كانی‌ یه‌كێتی‌ ئه‌وروپا هه‌ژمار ده‌كرێ.
پایته‌ختی‌ وڵاته‌كه‌ بودابێسته‌و دابه‌ش بووه‌ بۆ سه‌ر دوو به‌شی سه‌ره‌كی‌، كه‌ بریتین له‌ (بودا) و (پێشت) و رووباری‌ دانیوب له‌یه‌كیان جیا ده‌كاته‌وه‌، هه‌ریه‌ك له‌ لایه‌كانی‌ شاره‌كه‌ كۆمه‌ڵێك شوێنی‌ گرنگ و گه‌وره‌ی‌ گه‌شتیاری‌ تیایه‌، له‌ پاڵ شوێنه‌ گه‌شتیارییه‌كان هه‌ركه‌سێك بچێته‌ بودابێست ناكرێ چه‌ند شوێنێكی‌ گرنگی‌ مێژوویی هه‌یه‌ نه‌یانبینێ‌ و سه‌ردانیان نه‌كا، كه‌ بینینی‌ هه‌ریه‌ك له‌و شوێنانه‌ كۆمه‌ڵێك چیرۆك و مێژووی‌ سه‌یرو سه‌مه‌ره‌ی‌ هه‌یه‌و گرنگه‌ مرۆڤ پێی ئاشنابێ، به‌نده‌ دوای‌ گه‌شته‌كه‌م بۆ بودابێست هه‌وڵده‌ده‌م به‌شێك له‌ شوێنه‌ گه‌شتیاری‌ و مێژووییه‌كانی‌ بودابێست به‌ خوێنه‌ران ئاشنابكه‌م و زانیاری‌ وردی‌ له‌باره‌وه‌ بخه‌مه‌ڕوو.
مه‌یدانی‌ قاره‌مانان یه‌كێكه‌ له‌ شوێنه‌ سه‌رنجڕاكێشه‌كانی‌ شاری‌ بودابێستی‌ پایته‌ختی‌ هه‌نگاریا، ئه‌و شوێنه‌ ستراتیژیه‌ مێژووه‌كه‌ی‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ 123 ساڵ پێش ئێستاو له‌ ساڵی 1896 ده‌ستكراوه‌ به‌ دروستكردنی‌ و له‌دوای‌ 5 ساڵ و له‌ ساڵی 1901 قۆناغی‌ یه‌كه‌می‌ ته‌واو بووه‌و له‌ ساڵی 1929 سه‌رجه‌م قۆناغه‌كانی‌ ته‌واو بووه‌.
مه‌یدانه‌كه‌ پڕیه‌تی‌ له‌ په‌یكه‌ری‌ قاره‌مان و پاڵه‌وانانی‌ جه‌نگه‌كانی‌ هه‌نگاریا، هه‌ر له‌ جه‌نگی‌ ئازادكردنی‌ هه‌نگاریاو پاشاكانی‌ ئه‌م وڵاته‌.
له‌ ساڵی 1912 له‌و مه‌یدانه‌دا په‌یكه‌ری‌ ئه‌رپاد كه‌ سه‌رۆكی‌ هۆزی‌ ئه‌رپاد بوو و سه‌رۆكی‌ یه‌كه‌م ئیمپراتۆریه‌تی‌ هه‌نگاریا بووه‌ دانراوه‌و به‌ به‌رزییه‌كی‌ زۆره‌وه‌ له‌ ناوه‌ڕاستی‌ گۆڕه‌پانه‌كه‌ دانراوه‌و تاجی‌ ئیمپراتۆریه‌ته‌كه‌ی‌ له‌سه‌ره‌.
هاوكات دوای‌ 16 ساڵ و له‌ده‌وری‌ په‌یكه‌ره‌كه‌ی‌ ئه‌رپاد په‌یكه‌ری‌ 7 وه‌زیره‌كه‌ی‌ هه‌نگاریا دانرا.
له‌ ناوه‌ڕاستی‌ ئه‌و مه‌یدانی‌ په‌یكه‌ره‌كان به‌ به‌رزی‌ (4,7 مه‌تر) و به‌رینی‌ (22,4 مه‌تر) دانراون و له‌ ده‌وری‌ په‌یكه‌ره‌كان به‌ مه‌سافه‌یه‌كی‌ زۆر ژماره‌یه‌كی‌ زۆرتر له‌ په‌یكه‌ری‌ قاره‌مانان دانراون، وه‌ك هێمایه‌ك بۆ به‌رگری و قاره‌مانێتی‌ و وه‌فایه‌ك بۆ قوربانیده‌رانی‌ ئه‌م وڵاته‌.
هه‌روه‌ك له‌ هه‌ردوو لای‌ مه‌یدانه‌كه‌دا دوو مۆزه‌خانه‌ی‌ گه‌وره‌ی‌ هونه‌ری‌ و مێژوویی بوونی‌ هه‌یه‌ و گه‌شتیاران له‌دوای‌ بینینی‌ مه‌یدانه‌كه‌ سه‌ردانی‌ مۆزه‌خانه‌كان ده‌كه‌ن و له‌وێشه‌وه‌ ئاشنای‌ مێژووی‌ هونه‌ری‌ و كلتووری‌ هه‌نگاریا ده‌بن.
مه‌یدانی‌ قاره‌مانان یه‌كێكه‌ له‌ شوێنه‌ ستراتیژی و گه‌شتیارییه‌كانی‌ بودابێستی‌ پایته‌ختی‌ هه‌نگاریا، رۆژانه‌ ژماره‌یه‌كی‌ یه‌كجار زۆر له‌و گه‌شتیارانه‌ی‌ سه‌ردانی‌ وڵاته‌كه‌ ده‌كه‌ن، ده‌چنه‌ مه‌یدانی‌ قاره‌مانان و له‌وێ‌ وێنه‌ی‌ یادگاری‌ ده‌گرن و مێژووی‌ دروستبوونی‌ شوێنه‌كه‌و ژیاننامه‌ی‌ قاره‌مانانی‌ هه‌نگاریا ده‌خوێننه‌وه‌.
بۆ منی‌ كورد، كاتێك چوومه‌ سه‌ردانی‌ مه‌یدانی‌ قاره‌مانانی‌ بودابێست، بۆ چه‌ند ساتێك رامام و بیرم له‌وه‌ كرده‌وه‌ ئێمه‌ی‌ كورد، سه‌رباری‌ بوونی‌ ئه‌و هه‌موو مێژووه‌ جوانه‌و بوونی‌ ئه‌و هه‌موو قاره‌مانه‌ی‌ كورد، كه‌چی تا ئێستا نه‌مانتوانیوه‌ مه‌یدانێكی‌ له‌م شێوه‌یه‌ دروست بكه‌ین و ژیان و مێژووی‌ پڕ له‌ سه‌روه‌ری‌ و قاره‌مانێتی‌ سه‌ركرده‌و قاره‌مانانی‌ كورد بپارێزین و نه‌وه‌ له‌دوای‌ نه‌وه‌ ئاشنابن به‌ مێژووه‌كه‌مان و ئه‌وانه‌ی‌ سه‌ردانی‌ كوردستان ده‌كه‌ن به‌جوانی‌ مێژووه‌كه‌مان ببینن.
به‌داخه‌وه‌ ئێمه‌ی‌ كورد هه‌میشه‌ ده‌بێ چاومان له‌وه‌بێ خه‌ڵكی‌ تر مێژووه‌كه‌مان بنووسێته‌وه‌.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*