سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » داكشانی شیعریی لای كەژاڵ ئەحمەد

لە بەندەری بەرمۆداوە بۆ زمانی باڵندەم دەزانی

داكشانی شیعریی لای كەژاڵ ئەحمەد

سەدیق سەعید رواندزی

ئەزموونی شیعریی، ئەزموونێكە لە گۆڕاندایە. كاتێ شاعیرێكیش هیچی نوێی پێ نامێنێ بۆ وتن، یاخود ئەزموونە شیعرییەكەی لە جێی خۆی وەستا، ئەوا جاڕی مەرگی خۆی دەدات. خولانەوە لە بازنەی شیعر و زمانێكی دیاریكراودا، ناتوانێت گوتارێكی دیكەی شیعری جیاواز بێنێتە ئاراوە. یەكێك لەو رەگەزە شیعرییانەی وایكرد نیو سەدە زیاتر شێركۆ بێكەس لە نێو ئەزموونی نووسینی شیعردا بژی زمانەكەیەتی. شێركۆ بە بڕوای من هەر تەنها شاعیرنەبوو، بەڵكو فەرهەنگێكیش بوو لە زمانی تازە و وشەی تازە. ئەگینا هاوشێوەی گەلێك شاعیری تر، دەمێك بوو دەكەوتە پەراوێزی مێژووەوە. كە زمانی شیعر جیاواز كەوتەوە، ئەوا وێنە و ماناش جیاواز دەكەونەوە. چونكە شیعر زمانە. كاتێ سەیری قەسیدەی (ئێستا كچێك نیشتمانە) دەكەین، ئاخۆ بەر هەمان ئەو چەمكی نیشتمانە دەكەوین، كە بۆ ساڵانێكی دوور و درێژبوو لای شێركۆ بێكەس رەهەندێكی سیاسی هەبوو؟ یان بەرگوتارێكی دیكەی جیاواز دەكەوین؟ ئەو گۆڕانكارییە بەرمەبنای دنیابینییەكی نوێ و زمانێكی نوێی شیعرییە. زمانێك كە شیعری ئەو شاعیرە بەرە و ئاراستەیەكی جیاوازتر لە پێشوودەبات. كاتێ شاعیر هەست دەكات ناتوانێت ئەو زمانە تێپەڕێنێت، بێگومان ئەو كات بەر ئەزموونێكی جیاوازتر و نوێتر ناكەوین. لەو روانگەیەوە، كاتێ سەرنج لە زمانی شیعری كەژاڵ ئەحمەد لە كۆمەڵە شیعری (زمانی باڵندەم دەزانی) دەدەین، هەست دەكەین نەك هەر بەر زمانێكی تازەی شیعری ناكەوین، بەڵكو درك بە داكشانێكی گەورەی شیعریش دەكەین لای ئەو خاتوونە شاعیرە. شیعرەكانی ئەو دیوانە، ئەگەر بەراورد بكەین بە (بەندەری بەرمۆدا) باشتر ئەو جیاوازییەمان بۆ دەردەكەوێت. كۆمەڵە شیعری (زمانی باڵندەم دەزانی) نوێترین و دواترین كۆمەڵە شیعری كەژاڵ ئەحمەدە. ئەگەر بە وردی سەرنج لەو شیعرانە بدەین، دەبینین تا رادەیەكی زۆر جۆرێك لە سادەبوونەوە و پاشەكشەی شیعریی، بە ئەزموونی ئەو خاتوونەوە دیارە. بە تایبەتیش ئەوانەی لە ماوەی دە ساڵی جێهێشتنی نیشتمان لە نێوان ساڵانی 2008 بۆ 2018 نووسیونی. لە نێوان بەندەری بەرمۆدا، كە یەكەم كۆمەڵە شیعری ئەوە و بیست ساڵ لەمەوبەر چاپكراوە، لەگەڵ زمانی باڵندەم دەزانی كە نوێترین شیعرەكانی ئەون، جیاوازییەكی گەورە لە رووی زمان و دنیابینی و گوتاری شیعرەكانەوە هەیە. ئەو شیعرانەی لە بەندەری بەرمۆدا هەن، لە ئاستی وێنەی شیعری، چێژ و شیعرییەت، زۆر لە شیعرەكانی ئێستای جوانتر و سەرنج راكێشترن، ئەگەرچی دوو دەیەش بە سەر نووسینیاندا تێپەڕیوە. ئەمەش ئەوە دەردەخات كە داكشانێكی گەورەی شیعری لای ئەو شاعیرە هاتۆتە ئاراوە و ئەستەمە بەو شیعرە سادانە، جارێكی تر بتوانێت سنووری بەرمۆدا ببەزێنێتەوە. لە راستیدا، بیست ساڵ زەمەنێكی كەم نییە بۆ نوێبوونەوە و گۆڕانكاری لە ئەزموونی شیعری شاعیرێكدا. تەنانەت ئەو گۆڕانكارییە دەبێ بە جۆرێك بێت، خوێنەر هەست بە دیدگای نوێتر و شیعری جوانتر و هونەریتر بكات، نەك بە ئەزموونێكی شیعری سادەوە، جارێكی تر هەوڵبدەی خۆت بناسێنیتەوە. لە بەندەری بەرمۆدا دا، ئێمە دەنگی ژنە شاعیرێكی یاخی، تووڕە دەبینین، بە گژ هەموو جۆرە بیركردنەوە و ترادیسیۆنێكی كۆمەڵایەتی دواكەوتوودا دێتەوە. لەو شیعرانەدا، بەر دەنگی ژنێك دەكەوین كە نەك هەر ژنبوونی بەلاوە شوورەیی نییە، بەڵكو شانازییەكی گەورەش بە ناسنامەكەیەوە دەكات. دەنگێك كە زایەڵەكەی هەموو دنیا دەگرێتەوە. دەنگێك تا ئەو پەڕی سنوور، شەڕی ناسنامە، ژنبوون، بوون و ژیان دەكات، بە بێ ئەوەی سڵ لە هیچ شتێك بكاتەوە. لە بەندەری بەرمۆدا، كەژاڵ ئەحمەد لە شیعرێكدا دەڵێت:_
ئاواتی من گەورەترە لە وەی بە تەنیا ئافرەت بم.
خەونەكانم باڵاترن.
لەو سنوور و نەریتانەی.
لەم دنیادا بۆم دانراون..
(بەندەری بەرمۆدا ل12)

ئێمە لێرەدا، لە بەردەم ناسنامەی ژنێكداین، كە یاخی و تووڕە، بە گژ هەموو ترادیسیۆنێكی دواكەوتوودا دێتەوە. ئەو شاعیرە سنوورە باوەكان دەبڕێت خەونی مەزن و گەورەی هەیە. خەونێك كە نەك هەر لەم دنیایەدا جێگەی نابێتەوە، بەڵكو بە دوای دنیایێكی دیكەشدا دەگەڕێت. لەو كۆپلە شیعرییەدا، ناسنامەی ژنێك دەبینین، كە مرۆڤبوونی لە پێشەوەی ژنبوونییەتی. ئەم شاعیرە داكۆكی لە ناسنامەی خۆی دەكات و دەیەوێت ئەو بڕوایە لای هەمووان دروست بكات كە ئەو بەر لە ژنبوونی مرۆڤە. ئاواتەكانی ئەو، خەون و خۆزگەكانی گەورەترن لە هەموو ئەو خەونە رۆمانسییانەی كە ژنان هەیانە. بە توندی بەگژ ئەو نەریتانە دێتەوە كە رەنگڕێژی ژیانی ژن دەكەن و بوونەتە بەشێك لە كولتووری میللییانەی كۆمەڵگا. دەنگی ئەو شاعیرە لەو شیعرەیدا، دەنگی مرۆڤێكی یاخی و رامنەكراوە، دەنگێكە كە ئاراستەی هەمووان دەكرێت بەوەی كە ژن تەنها وەك كاڵایەك لە خزمەتی پیاو نەبینن، كەژاڵ دەیەوێت ئەو دیدگایە تێكبشكێنێت، كە ژن لە شەڕەفدا دەبینێت و شەڕەفیش لە دڵۆپە خوێنێكی ژن، بۆیە ئەو نەك هەر دژی ئەو روانینەیە، بگرە رەتیشی دەكاتەوە، گەمە بە ئەقڵی ئەوانەش دەكات كە ژن وەك هێمای شەڕەف دەبینن.بۆیە بیست ساڵ لە مەوبەر دەڵێت:
ئەوەتانێ كابرایەكی رۆژهەڵاتی..
لەسەر كورسی حەیاو ئابڕووم دانیشتووە..
قاچی خستۆتە سەرقاچی. لە پێ یەكدا..
سەد جار دەڵێ بەشەرەفم..
ئای لە شەڕەفی رزیوی كابرایەكی رۆژهەڵاتی..

بێگومان ڕۆژهەڵات لێرەدا، هەر تەنها دەلالەتێكی جوگرافی نییە، بەڵكو كۆمەڵایەتی و فەرهەنگیشی هەیە. چونكە پیاوی رۆژهەڵاتی، وەك ئاماژەمان پێكرد شەڕەف لە جەستەی ژن دەبینێتەوە، بەڵام شەڕی شاعیر لێرەدا، شەڕی ئەو دنیابینیەیە كە دەیەوێت ناسنامەیەك لە شەڕەف و ئابڕوو بۆ ژن بتاشێت. بە دەربڕینێكی تر، شاعیر دژی ئەو تێڕوانینە میللییە دەوەستێتەوە كە ژن وەك هێمای شەرەفی پیاو دەبینێت. چونكە خاوەندارییەتییەكە لێرە بۆ پیاو دەگەڕێتەوە، كە ئەمەش بەشێكە لە ئەقڵی دەرەبەگایەتی. شاعیر دژی ئەو پاشكۆبوونە دەوەستێتەوە و ناسنامەی خۆی گەورەتر لەوە دەبینێت كە بە تەنها ژنێك بێت. بە پێچەوانەوە ئەویش وەك رەگەزەكەی تر، خاوەن شوناسی خۆیەتی. بە تێگەیشتنی ئەو، وەك چۆن شەرەفی پیاو هی ژن نییە، بۆچی شەرەفی ژنیش هی پیاو بێت؟ كەلای ئەو رزیو و بۆگەنە و دیاریشە رزیو مانای ئەوە دەگەیەنێت كە كەڵكی هیچی نییە. دوای بیست ساڵ لەو دەنگە یاخییە، لەو شیعرە تووڕە و جوانانە، بابزانین لە زمانی باڵندەدا ئەو شاعیرە چی دەڵێت؟ شاعیر دوای دوو دەیە، شەرەفی رزیوی پیاوی رۆژهەڵاتی رەتناكاتەوە، شاعیر پیاو وەك هێمای دەسەڵات و تووڕەیی و هێز پیشان دەدات و ژنیش وەك بوونەوەرێكی لاواز. ئەو لە زمانی باڵندەدا دەڵێت:
ئەگەر دەستی تۆم بەركەوێت. روح دەكەیت بە بەرما..
دەمكەیتەوە بە كچێك گەزۆی نازی لێ بڕژێت..
(زمانی باڵندەم دەزانی ل26)

بۆ من وەك خوێنەرێك، جێگەی سەرنجە ژنە شاعیرێك، كە سەردەمانێك شیعری وەك هێمای یاخیبوون و هاتنەوە بە گژ عەقڵی پیاوسالاریی دەبینی، كەچی دوای بیست ساڵ هێندە لاواز لە ژیاندا خۆی دەربخات. ئەوە گرنگ نییە، ئەو دەستەی روح دەكاتەوە بەری شاعیر، دەستی هاوڕێ، یار، یاخود نیشتمانە، پرسیار ئەوەیە كەسێك لە چاوەڕوانی ئەوە بێت یەكێكی تر بیكاتەوە بەكچەكەی جاران و خۆی ئەو وزە و یاخیبوونەی تێدا نەمابێت، دەتوانێت شیعر بكاتە پەیامی رزگاربوون بۆ ژنانی تر؟ مەگەر ئەو شاعیرە دوو دەیە لەمەوبەر ناسنامەی خۆی، خەونەكانی، لە ژنبوونی گەورەتردا نەدەبینی؟ جیاوازتر لەوانیتر بیری نەدەكردەوە؟ كوا ئەو خەونانە؟ بۆچی ئێستا هێندەلاواز و غەریب خۆی دەردەخات. مەگەر ئەوە پاشەكشەیەكی دیاری گوتار و دنیابینی ئەو شاعیرە نییە. تا ئەوا رادەیەی بڵێت:
نەخێر ناتوانم رێگایەك بدۆزمەوە.
لەم شەوە رووناكە كوێرەدا..
مەحاڵە پێكەنین.
(زمانی باڵندەم دەزانی ڵا16)

شاعیر، رەهایانە ئەوە بۆ هەمووان بەیان دەكات، كە ئیدی ناتوانێت رێگایەك بدۆزێتەوە. تەنانەت هەر لە سەرەتاوە، بە نەخێر دەدوێت. واتە هەموو هەوڵدان و گەڕانێك لە پێناو دۆزینەوەی رێگەیەكی تر،ئەنجامی نابێت و دەبێ رازی بێت بەو قەدەرەی بۆی دانراوە. بێگومان نەدۆزینەوەی رێگای تازەش، واتا بە رێگادا رۆیشتنی رێگای هەموو ئەوانیتر، بەمەش هیچ جیاوازییەك ناكەوێتەوە لە نێوان خۆی و ئەوانیتردا، لە كاتێكدا بیست ساڵ لەمەو بەر،خەونەكانی گەورەتر بوون لەوەی بە تەنها ژنێك بێت. كەچی دوای بیست ساڵ، ئەو شاعیرە بە شێوەیەك پاشەكشە دەكات، كە مەحاڵە توانای پێكەنینیشی هەبێت. دۆشدامانی شاعیر لەدوای بیست ساڵ بە دیار ژیانەوە كە لە سەرەتاوە رەتیدەكردەوە، ئاماژەیەكی روونە بۆ پاشەكشەی شیعری ئەو، هاوكات نەدۆزینەوەی دنیایێكی دیكەشە. بێگومان تا لەسەر شیعرەكانیش بوەستین، باشتر ئەو دنیابینیەمان بۆ دەردەكەوێت. لە پەراوێزی روانینمان بۆ بەشێكی زۆری ئەو شیعرانەی لە كۆمەڵە شیعری زمانی باڵندەم دەزانی هاتوون، دەگەینە ئەو دەرەنجامەی كە كەژاڵ، بیست ساڵ لە مەوبەر زۆر داهێنەرتر و بەتواناتر بووە لە نووسینی شیعردا. لە كاتێكدا هەر شاعیرێك لە ئەزموونی شیعری خۆیدا، ئەگەر نەیتوانی گوتار و دنیابینی نوێ دابهێنێت و رابردوو تێپەر بكات، باشتروایە نەنووسێت. چونكە خولانەوە بەدەوری شیعردا، هیچ داهێنانێكی لێناكەوێتەوە. لەو روانگەیەشەوە كاتێ وەك خوێنەرێك شیعرەكانی بەندەری بەرمۆدام خوێندنەوە و بەراورد بە شیعرەكانی ئێستای ئەو شاعیرەم كردن، هەستم كرد ئەوشاعیرە لە ماوەی دە ساڵی جێهێشتنی نیشتماندا، جگە لە چەند شیعرێك كە زمانێكی سادە و ئاسایی، بێ پەیام و ناوەڕۆك، بێ یاخیبوون و شەڕی ژنبوون، هیچی تری نەنووسیوە. دەكرێ خوێنەرانیش بۆ دروستی ئەو بۆچوونەی من، بەراوردی هەردوو بەرهەمە شیعرییەكە بكەن. ئەو جیاوازییانە بە ئاراستەی پاشەكشێی شیعری بەجۆرێكن، كە هیچ خوێنەرێك ناتوانێت هەستی پێ نەكات. وەك ئەوەی ئێمە لە بەردەم دوو شاعیری جیای دوو قۆناغ و دوو سەردەمی جیاوازدا بین. كەژاڵ بیست ساڵ لە مەوبەرو لە بەندەری بەرمۆدا دا دەڵێت:
من ماڵێكم هەیە لە سەر مانگ…
گۆڕێكم هەیە لە سەر رێی كاكێشان..
(بەندەری بەرمۆدا ل114)

ماڵێكم هەیە لەسەر مانگ، دەلالەتێكە بۆ جیاوازكەوتنەوە و خۆدابڕین لە هەموو ماڵە كلاسیكییەكانی سەر زەوی. بێگومان ماڵ، گوزارشتێكی كۆمەڵایەتی، پەروەردەیی و خێزانی، پەتریاكی و میللی دەگەیەنێت. هەمیشە لە كۆمەڵگای ئێمەدا، ماڵ لای زۆربەی ژنان وەك زیندانێكە. شوناسی ژن لەو چوارچێوەیە دایە. ماڵ و ژن، زۆرجار دەبنە دووانەیەك كە لەیەكتری جیانابنەوە، تەنانەت تێڕوانینێكی خێڵەكی لە نێو ئێمەدا باوە كە دەڵێن:( ژنێك بینە باببیە ماڵ). وەك ئەوەی ئەركی ژن، تەنها لەو ئۆرگانە كۆمەڵایەتیەدایە كە ناوی ماڵە. ماڵێك كە تیایدا سنوور بۆ هەموو خەون و سەربەستی و ئازادییەكی ژن دەكێشێت. شوێنی ئەو تەنها ماڵە، لە دەرەوەی ماڵ، ئیدی شوناسی ئەو هەمیشە لە بەردەم سڕینەوە و روشاندایە. بۆیە كاتی ئەو شاعیرە بانگەشەی ئەوە دەكات كە ماڵێكی لە سەرمانگ هەیە، ناڕاستەوخۆ ئەو پەیامە دەگەیەنێت كە ماڵی من لە ماڵی هەمووتان جیاوازە. من وەك ئێوە نیم و وەك ئێوەش رازی نابم بە ماڵێك لە سەر زەوی كە بۆم دروست دەكرێت. بەڵكو ماڵی من لە سەر مانگە، كە بە ئەندازەیەك دوورە، دەستی هیچ كەسێكی نەگاتێ. ئەو ماڵە، هاوشێوەی هەموو ئەو ماڵانە نییە كە لەسەر زەوی هەن. ماڵێكە لەسەر مانگ كە سەدان هەزار میل لە زەوییەوە دوورە. ئەم جیاوازكەوتنەوەیە، بەرهەمی ئەو دیدگا شیعرییە پڕجۆش و خرۆش وداهێنانە بوو، كە بۆ ساڵانێكی درێژ شیعری كەژاڵی پێ دەناسرایەوە. شیعرێك كە هەمیشە وەك ریفۆرمێكی كۆمەڵایەتی بە گژ داب و نەریتەكان، ئەو قەدەغەكراوانە دەچووەوە، كە ژنیان وەك رەگەزێكی لاواز، پاشكۆی پیاو، بێ ناسنامە دەبینی. وەلێ دوای بیست ساڵ، با بزانین ئەو ماڵەی شاعیر بانگەشەی بۆ دەكرد كە لە سەر مانگە چی لێهات؟ توانی بینای بكات؟ لە دوای بیست ساڵ و لە كۆمەڵە شیعری زمانی باڵندەم دەزانی، ئەو ماڵە نەك هەر نامێنێت و دەسڕێتەوە، بگرە شاعیر هێندە دەستەوەستان و لاواز دەبێت،كە توانای ئەوەی نییە نەك لە سەرمانگ،بگرە زەویش ماڵێك بونیاد بنێت!! واتا لەو ژنانەش لاوازتر و بێ ئیرادەترە، كە هەموو ژیانیان لە نێوماڵدا دەبینن و بە سەربەخۆبوونی ماڵیان، وا هەست دەكەن كۆتایی خەونەكانیانە. لە دوای ئەو هەموو ساڵە شاعیر دەڵێت:
ئێستا كوانێ..كوا ماڵی هەیە ژیانم؟
وەك چۆڵەكە بە تەنها فڕین دەزانم..
(زمانی باڵندەم دەزانی ل21)

واتا شاعیر لەسەر زەویش هەست ناكات ماڵی هەیە، ئەگەرچی بیست ساڵ لەمەوبەر لەسەر مانگ ماڵی هەبوو، بگرە گۆڕەكەشی لە كاكێشان بوو نەك گۆڕستانی هەمووان. ئەمەش دەریدەخات، كە دوای بیست ساڵ ئەزموونی ئەو شاعیرە، داكشانێكی گەورەی شیعری بەخۆوە بینیوە لە رووی فۆرم و زمان و پەیامی شیعرییەوە بە بەراورد لەگەڵ رابردوودا. چونكە نەك تەنها لە رووی گوتاری شیعرەكانەوە، ئەگەر لە رووی زمانی دەربڕین و وێنەی هونەریش لە شیعرەكانی شاعیر بڕوانین، درك بەوە دەكەین كە زمانی شیعری كەژاڵ، بیست ساڵ لەمەوبەر لە زمانی شیعری ئێستای جوانتر و سەرنجڕاكێشتر بووە. بۆنموونە: لە بەندەری بەرمۆدادا، لە شیعرێكدا دەڵێت:
لەم كۆڵانە عەتری یادەوەری هەیە..
بەڵام بۆن كۆناكرێتەوە..
دەنا شووشە بەتاڵەكانی عاتیفەم لێوان دەكرد..
(بەندەری بەرمۆدا ل78)

ئەو شاعیرە، بەزمانێكی سادە، چ وێنەیەكی هونەری شیعری بەرجەستە كردووە. عەتری یادەوەری و شووشە بەتاڵەكانی عاتیفە، چەند وێنە و دەستەواژەی شیعری جوانن كە سەرنجی خوێنەر رادەكێشن. كەچی لە دوای ئەو هەمووجوانییە لە زماندا، تازە ئەو شاعیرە لە زمانی باڵندەدا دەڵێت:
پیاو كە پەست بوو هاوار دەكات..
دەرو دراوسێش دەزانن..چی دەڵێت و چی دەكات
(زمانی باڵندەم دەزانی ل 63)

دەكرێ خوێنەران، بەراوردی هەردوو كۆپڵە شیعرییەكە بكەن، ئەو كات دەردەكەوێت كە وێنەی شیعری و زمانی ئەو شاعیرە، بیست ساڵ لەمەوبەر چۆن بووەو ئێستا چۆنە؟ دواجار ئەگەر بمەوێت وەك خوێنەرێكی شیعر لە بارەی دوا دیوانی كەژاڵ ئەحمەدەوە رایەك بڵێم، ئەوا بێ دوو دڵی و بەوپەڕی راشكاوییەوە، بڕوام وایە خۆری شیعری ئەو شاعیرە ئاوابووە. بۆیە دەبێ هەر شیعرە كۆنەكانی بخوێنینەوە، تاكو شوناسی شیعری و ئەزموونی شیعری، لە بیری خوێنەراندا بە نەمری بمێنێتەوە!

پەراوێز:_
1_بەندەری بەرمۆدا/ شیعری كەژاڵ ئەحمەد/ ساڵی چاپ 1999…
2_ زمانی باڵندەم دەزانی/ شیعری كەژاڵ ئەحمەد/ ساڵی چاپ 2019.

print

 175 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*