سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » به‌شداریپێكردن یان به‌شداریكردنی ژنان له ‌ئه‌نجومه‌نه‌ هه‌ڵبژێردراوه‌كانی‌ هه‌رێمی‌ كوردستاندا

به‌شداریپێكردن یان به‌شداریكردنی ژنان له ‌ئه‌نجومه‌نه‌ هه‌ڵبژێردراوه‌كانی‌ هه‌رێمی‌ كوردستاندا

ئا: حه‌مه‌شوان كه‌مال

«به‌ر له‌ساڵانی‌ 1970، ته‌نها پێنج وڵات كاریان به‌ سیستمی كۆتای‌ ژنان ده‌كرد به‌ڵام ئه‌مڕۆ به‌ ده‌یان وڵات كار به‌م سیستمه‌ده‌كه‌ن»
ساڵی‌ 1995 كۆنگره‌ی‌ په‌كین له‌وڵاتی‌ چین به‌ستراو جه‌ختی‌ له‌وه‌كرده‌وه‌، كه‌ پێویسته‌ رێژه‌ی‌ به‌شداری‌ ژنان له‌ناو په‌رله‌مانه‌كانی‌ دنیادا له‌ (30%) كه‌مترنه‌بێت، چونكه‌ ئه‌گه‌ر به‌شداری‌ ژنان له‌و رێژه‌یه‌ كه‌متر بێت ئه‌وه‌ وه‌ك ئه‌وه‌ وایه‌ په‌رله‌مانه‌كان ته‌نها له‌سه‌ر پیاوان قۆرغكرابن.
راپۆرتی یه‌كێتی په‌رله‌مانتارانی جیهان له‌دوا راپۆرتی‌ خۆیدا، بۆساڵی 2017 ده‌رچووه‌، جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌كاته‌وه‌، كه‌ به‌هۆی‌ گرتنه‌به‌ری‌ شێوازه‌كانی‌ كۆتاوه‌ ئاستی‌ به‌شداری‌ ژنان له‌په‌رله‌مان‌و ئه‌نجومه‌نه‌ نیشتمانییه‌كانی‌ 193 وڵاتدا به‌ره‌و پێشچووه‌و له‌په‌رله‌مانی‌ 37 ده‌وڵه‌تدا رێژه‌ی‌ به‌شداری‌ ژنان له‌سه‌روو (30%)ه‌، كه‌ رواندا له‌پله‌ی‌ یه‌كه‌مدایه‌و له‌كۆی‌ 80 كورسی په‌رله‌مانه‌كه‌ی‌، ژنان پشكی‌ 51 كورسیان به‌ركه‌وتووه‌، كه‌ رێژه‌كه‌ی‌ ده‌كاته‌ (63,7%).
له‌ساڵی‌ (2005)ه‌وه‌ سیستمی كۆتای‌ ژنان له‌هه‌رێمی‌ كوردستاندا په‌یڕه‌وده‌كرێت‌و به‌پێی‌ یاسا رێژه‌ی‌ (30%)ی‌ كۆی‌ كورسییه‌كانی‌ په‌رله‌مان‌و ئه‌نجومه‌نی‌ پارێزكاو قه‌زاو ناحییه‌كانی‌ بۆ ده‌سته‌به‌ركراوه‌، هه‌ربۆیه‌ گرنگه‌ دوای‌ تێپه‌ڕبوونی‌ زیاتر له‌یه‌ك ده‌یه‌، هه‌ڵسه‌نگاندنێك بۆ كۆتای‌ ژنان ئه‌نجامبده‌ین بۆئه‌وه‌ی‌ بزانین ئه‌م سیستمه‌ له‌دنیای‌ ئێمه‌دا تا چه‌ند رۆڵی‌ هه‌بووه‌ له‌بردنه‌پێشی‌ پرسی ژنان وه‌ك پرسێكی‌ سیاسی‌‌و كۆمه‌ڵایه‌تی‌‌و كه‌لتوری‌.
له‌و چوارچێوه‌یه‌دا له‌پاڵ سیستمی‌ كۆتادا رێگه‌چاره‌و ئه‌ڵته‌رناتیڤی‌ تر ده‌خه‌ینه‌ڕوو، بۆئه‌وه‌ی‌ سه‌رنجی‌ چالاكوانانی‌ بواری‌ مافه‌كانی‌ ژنان‌و رێكخراوه‌كانی‌ كۆمه‌ڵگه‌ی‌ مه‌ده‌نی‌‌و بڕیاربه‌ده‌ستانی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان بۆ ئه‌و رێژه‌یه‌ی‌ سیستمی‌ كۆتا رابكێشێت‌و بیخاته‌ ژێر باری‌ پشكنینه‌وه‌‌و هه‌ڵسه‌نگاندن بۆ لایه‌نه‌ ئه‌رێنی‌‌و نه‌رێنییه‌كانی‌ بكات، ئه‌گه‌ر زانرا كێشه‌كه‌ له‌ رێژه‌كه‌دایه‌و كه‌مه‌ له‌وكاته‌دا پێویسته‌ كار بۆ زیادكردنی‌ رێژه‌كه‌ بكرێت، خۆ ئه‌گه‌ر زانرا پیاده‌كردنی‌ خودی‌ سیستمی‌ كۆتا زیانی‌ زیاتره‌ له‌قازانجی‌ له‌وكاته‌دا ده‌بێت هه‌وڵ‌و ته‌قه‌لای‌ مه‌ده‌نیانه‌ بدرێت بۆ گرتنه‌به‌ری‌ ئه‌و رێگه‌چارانه‌ی‌ تر،
هه‌رێمی‌ كوردستان له‌ساڵی‌ (1992)ه‌وه‌ خاوه‌نی‌ حكومه‌ت و په‌رله‌مانی خۆیه‌تی‌.
سه‌باره‌ت به‌ پرسی‌ به‌شداری‌ ژنان له‌په‌ڕله‌مانی‌ كوردستان و ئه‌نجومه‌نه‌ هه‌ڵبژێراوه‌كانی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان -÷ عێراق له‌ساڵی‌ (2005)ه‌وه‌ سیستمی كۆتای‌ ژنان له‌هه‌رێمی‌ كوردستاندا په‌یڕه‌و ده‌كرێت‌و به‌پێی‌ یاسا رێژه‌ی‌ (30%)ی‌ كۆی‌ كورسییه‌كانی‌ په‌رله‌مان‌و ئه‌نجومه‌نی‌ پارێزگاو قه‌زاو ناحییه‌كانی‌ بۆ ده‌سته‌به‌ركراوه‌. له‌هه‌رێمی‌ كوردستاندا به‌هۆی‌ پیاده‌كردنی‌ ئه‌م سیستمه‌وه‌ ژماره‌ی‌ ژنان له‌ناو دامه‌زراوه‌كانی‌ په‌رله‌مان‌و ئه‌نجومه‌نی‌ پارێزگادا كه‌مه‌، ئه‌ویش به‌هۆی‌ پابه‌ندبوونی‌ حزبه‌كان له‌هه‌ڵبژاردندا به‌لانیكه‌می‌ كۆتاوه‌، ئه‌مه‌ش رێگه‌ی‌ له‌زیادبوونی‌ ژماره‌ی‌ ژنان گرتووه‌ له‌ناو ئه‌و دامه‌زراوانه‌دا.
له‌وباره‌یه‌وه‌ په‌یمانگه‌ی‌ كوردی‌ بۆ هه‌ڵبژاردن په‌یپه‌رێكی‌ بۆ ئه‌م كێشه‌یه‌ ئاماده‌ كرد, وه‌ك هه‌ڵسه‌نگاندنێك بۆ كاریگه‌ری‌ كۆتای‌ ژنان له‌دوای‌ تێپه‌ڕبوونی‌ زیاتر له‌یه‌ك ده‌یه‌، به‌ ئامانجی چاره‌سه‌ركردنی ئاست‌و شێوازی‌ به‌شداری‌ ژنان له‌ناو دامه‌زراوه‌ی‌ په‌رله‌مانی‌ كوردستاندا.
له‌و چوارچێوه‌یه‌دا په‌یپه‌ره‌كه‌ چه‌ند رێگه‌چاره‌و ئه‌ڵته‌رناتیڤێك بۆ ئه‌و كێشه‌یه‌ ده‌خاته‌ڕوو، ئه‌ویش له‌رێگه‌ی‌ هه‌مواركردنه‌وه‌ی هه‌ندێك بڕگه‌و مادده‌ له‌ناو ئه‌م یاسایانه‌ی‌ خواره‌وه‌دا:
– یاسای هه‌ڵبژاردنی په‌رله‌مانی كوردستان یاسای‌ ژماره‌ (1)ی‌ ساڵی‌ 1992ی‌ هه‌مواركراو.
– یاسای هه‌ڵبژاردنی ئه‌نجومه‌نه‌كانی پارێزگاكان‌و قه‌زاو ناحیه‌كان له‌هه‌رێمی كوردستان یاسای‌ ژماره‌ (4)ی‌ ساڵی‌ 2009ی‌ هه‌مواركراو.
– یاسای حیزبه‌كانی هه‌رێمی‌ كوردستان- عێراق یاسای‌ ژماره‌ 17 ساڵی 1993ی‌ هه‌مواركراو.
– یاسای‌ پێدانی‌ بودجه‌ی‌ حزبه‌كان له‌هه‌رێمی‌ كوردستان- عێراق یاسای‌ ژماره‌ (5)ی‌ ساڵی‌ 2014.
ئه‌و رێگه‌چارانه‌ش بریتین له‌:
رێگه‌چاره‌ی یه‌كه‌م: دیاریكردنی لانیكه‌می‌ رێژه‌ی‌ سه‌دی‌ بۆ ژنان (كۆتای‌ ژنان)
له‌م رێگه‌چاره‌یه‌دا، به‌ یاسا رێژه‌ی سه‌دیی لانیكه‌می‌ نوێنه‌رایه‌تیكردنی ژنان له‌په‌رله‌ماندا دیاری ده‌كرێت‌و نابێت رێژه‌ی نوێنه‌رایه‌تیكردنی ژنان له‌ناو ئه‌نجومه‌ن‌و په‌رله‌ماندا له‌و رێژه‌یه‌ كه‌متربێت، به‌ڵام ده‌كرێت له‌و رێژه‌یه‌ زیاتر بێت. ئه‌م شێوازه‌ له‌رووی میكانیزمی جێبه‌جێكردنه‌وه‌ پێویستی به‌ چه‌ند مه‌رجێكی یاسایی هه‌یه‌، وه‌ك ئه‌وه‌ی پێویسته‌ له‌ناو لیستی پاڵێوراوانی هه‌ر پارتێكی سیاسیدا ئه‌و رێژه‌یه‌ به‌رجه‌سته‌ بكرێت‌و هه‌ر قه‌واره‌یه‌كی‌ سیاسی‌ چه‌ند كورسی به‌ده‌ستهێنا، به‌ ئه‌ندازه‌ی‌ ئه‌و رێژه‌یه‌ی‌ یاسا بۆ ژنانی‌ دیاریكردووه‌، ژنان به‌ركه‌وته‌یان ده‌بێت‌و بۆ ئه‌مه‌ش شێوازی‌ (باشترین نه‌براوه‌ – الخاسرین الافچل) ده‌گیرێته‌به‌ر.
كۆتای‌ ژنان له‌میسردا (20%)ه‌و له‌ئێستادا ئه‌م شێوازه‌ له‌هه‌رێمی كوردستان‌و عێراقیش بۆ به‌شداریپێكردنی ژنان له‌په‌ڕله‌مان‌و ئه‌نجومه‌نی پارێزگاكاندا پیاده‌ ده‌كرێت، كه‌ نابێت رێژه‌ی ژنان له‌هه‌رێمی كوردستاندا له‌ (30%) كه‌متر بێت‌و له‌عێراقیش (25%) كه‌متر بێت. له‌هه‌رێمی‌ كوردستاندا ده‌كرێت لانیكه‌می‌ ئه‌م رێژه‌ی‌ سه‌دییه‌ بۆ كۆتای ژنان له‌ناو لیستی پارته‌ سیاسییه‌كانی‌ هه‌رێمی‌ كوردستاندا زیادبكرێت، له‌پێناو گه‌ره‌نتیكردنی‌ زیاتری‌ به‌شداری‌ ژنان له‌ناو ئه‌و دامه‌زراوانه‌دا. هه‌رچه‌نده‌ دیاریكردنی‌ رێژه‌یه‌كی‌ دیاریكراو بۆ ژنان كه‌ نابێت له‌و رێژه‌یه‌ كه‌متر بێت، گه‌ره‌نتی‌ به‌شداری‌ ژنان ده‌كات له‌ناو دامه‌زراوه‌ هه‌ڵبژێردراوه‌كاندا.

رێگه‌چاره‌ی دووه‌م: به‌شداری‌ سه‌ربه‌خۆی‌ ژنان به‌بێ كۆتا
له‌م رێگه‌چاره‌یه‌دا پاڵێوراوانی‌ ژنان به‌هه‌مان شێوه‌ی‌ پیاوان‌و به‌بێ دیاریكردنی‌ كۆتا ده‌چنه‌ نێو ئه‌نجومه‌نه‌كانی‌ نوێنه‌رایه‌تییه‌وه‌و به‌ پێی‌ پێوه‌ری‌ (دابه‌شكاری‌ هه‌ڵبژاردن) كورسی ده‌به‌نه‌وه‌. دیاره‌ ژنان له‌بارێكدا ده‌توانن كورسی به‌ده‌ستبهێنن، كه‌ سیستمی‌ هه‌ڵبژاردنه‌كه‌ نوێنه‌رایه‌تی‌ رێژه‌یی‌ بێت نه‌ك زۆرینه‌ی‌ فره‌یی‌.
ئه‌م رێگه‌چاره‌یه‌ ده‌رفه‌ت له‌به‌رده‌م ژناندا ده‌كاته‌وه‌ به‌وه‌ی‌ كه‌ به‌ لیستی‌ سه‌ربه‌خۆی‌ تایبه‌ت به‌خۆشیان بچنه‌ نێو كێبڕكێی‌ هه‌ڵبژاردنه‌كانه‌وه‌، چونكه‌ بۆ هه‌موو لیست‌و كاندیده‌كان، به‌ ژن‌و پیاوه‌وه‌ یه‌ك دابه‌شكاری‌ هه‌ڵبژاردن ده‌یانگرێته‌وه‌. له‌بارێكدا ئه‌گه‌ر ژنان لیستی‌ سه‌ربه‌خۆی‌ خۆیان هه‌بێت، ده‌توانن:
زیاتر كار بۆ پرسی ژنان بكه‌ن به‌ به‌راورد به‌وه‌ی‌ كه‌ له‌ناو قه‌واره‌ی‌ سیاسی تردا بن.
و تایبه‌تمه‌ندی‌ ژنان زیاتر ده‌رده‌كه‌وێت‌و وه‌ك هێزێكی‌ سیاسی‌ سه‌ربه‌خۆ دێنه‌ نێو كایه‌ی‌ سیاسییه‌وه‌.وسه‌ره‌تایه‌كی‌ باشه‌ بۆئه‌وه‌ی‌ ژنان وه‌ك هێزێكی‌ سه‌ربه‌خۆ له‌سه‌ر ئاستی‌ كۆمه‌ڵگه‌ ده‌ربكه‌ون.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

هاوڕێكه‌م چه‌قۆیه‌ك له‌ پشتیدایه‌

بین لۆری له‌ فارسییه‌وه‌: محه‌مه‌د كه‌ریم رۆژێك هاوڕێكه‌م هات و ...