سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » رازی نه‌مریی تۆڵستۆی لە چیدایە؟

رازی نه‌مریی تۆڵستۆی لە چیدایە؟

رسته‌كانی تۆڵستۆی وه‌كو ره‌گ و ریشه‌ی كۆنه‌ دارێك چوون به‌ ناخی زه‌ویدا، ئه‌و رستانه‌ی كه‌ ته‌نیا په‌یوه‌ندییان به‌ ئێمه‌وه‌ نییه‌ به‌ڵكو په‌یوه‌ندییان به‌ نه‌وه‌كانی ئاینده‌شه‌وه‌ هه‌یه‌. سه‌د و حه‌وت ساڵ به‌رله‌ ئێستا له‌ (20-11-1910) دا لیۆ تۆڵستۆی ماڵئاوایی له‌ ژیان كرد، به‌ڵام چۆنچۆنی ناوی بووه‌ هاوتای گه‌وره‌یی ئه‌ده‌بی روسی؟

له‌ فارسییه‌وه‌: محه‌مه‌د كه‌ریم

رسته‌كانی تۆڵستۆی وه‌كو ره‌گ و ریشه‌ی كۆنه‌ دارێك چوون به‌ ناخی زه‌ویدا، ئه‌و رستانه‌ی كه‌ ته‌نیا په‌یوه‌ندییان به‌ ئێمه‌وه‌ نییه‌ به‌ڵكو په‌یوه‌ندییان به‌ نه‌وه‌كانی ئاینده‌شه‌وه‌ هه‌یه‌. سه‌د و حه‌وت ساڵ به‌رله‌ ئێستا له‌ (20-11-1910) دا لیۆ تۆڵستۆی ماڵئاوایی له‌ ژیان كرد، به‌ڵام چۆنچۆنی ناوی بووه‌ هاوتای گه‌وره‌یی ئه‌ده‌بی روسی؟

سه‌ره‌ڕای مه‌زنی تۆڵستۆی له‌ ئه‌ده‌بدا هێشتا فه‌لسه‌فه‌كه‌شی كه‌ له‌ روسیا به‌ (تۆڵستۆویستۆ) ناوده‌برێ و له‌سه‌ر بنه‌مای به‌كارنه‌هێنانی توندوتیژیی و مامه‌ڵه‌ی ئازاد له‌گه‌ڵ ئینجیلدا بنیات نراوه‌، هه‌میشه‌ باس و خواسی گه‌رمی دروستكردووه‌. ساڵی (1901) كڵێسای ئه‌رسه‌دۆكسی روسیا تۆڵستۆی ده‌ركرد و سه‌ره‌ڕای تێپه‌ڕبوونی سه‌د و حه‌وت ساڵ به‌سه‌ر مه‌رگی ئه‌م نووسه‌ره‌ داهێنه‌ره‌دا هێشتا كڵێسا له‌و بڕیاره‌ی په‌شیمان نه‌بۆته‌وه‌. له‌ راستیدا له‌وه‌ش ناچێت تۆڵستۆی له‌م مه‌سه‌له‌یه‌ بێتاقه‌ت بووبێ: هێزی هۆش و توانای ئه‌و هه‌له‌ زێڕینه‌ی بۆ رەخساند كه‌ به‌ رێگه‌ی خۆیدا بڕوات و به‌ هه‌موو جوانی و دره‌وشاوه‌كانییه‌وه‌ ژیان به‌پیرۆز بزانێ.
خوێندنه‌وه‌ی به‌رهه‌مه‌كانی تۆڵستۆی چێژێكی فیسۆلۆجیكی به‌ مرۆڤ ده‌به‌خشێت، هه‌تا زیاتر به‌رهه‌مه‌كانی بخوێنیته‌وه‌ ئه‌م چێژه‌ زۆرتر ده‌بێت. وشه‌كانی عه‌تر و بۆن و به‌رامه‌ و ده‌نگ و جۆش و خرۆشی هه‌ست و سۆز له‌به‌رچاومان ده‌خوڵقێنن. هه‌ست و سۆزێكی وه‌ها كه‌ له‌ هه‌ر رێبازێكی فه‌لسه‌فی فراوانترن و ته‌نانه‌ت له‌ خودی نووسه‌ریش به‌رجه‌سته‌ترن، ئه‌و نووسه‌ره‌ی كه‌ له‌ دنیاكه‌یدا مرۆڤ به‌بێ هیچ به‌زه‌ییه‌ك به‌كارده‌هێنرێت. له‌وانه‌یه‌ له‌ سه‌راپای مێژووی ئه‌ده‌بیاتدا هیچ نووسه‌رێك هێنده‌ی تۆڵستۆی (بێ ئایدیا، بێ بیرۆكه‌) نه‌بووبێ كه‌ توانیوێتی به‌ نووسینه‌كانی پڕمان بكات له‌ ده‌ستخۆشی و ترس و راستگۆیی.

مارسیل پروست چی ده‌ڵێ؟
وشه‌كانی تۆڵستۆی له‌ ناخی دڵی نووسه‌ره‌وه‌ دێنه‌ ده‌ره‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی گوزارشت له‌ مانای بوون بكه‌ن، ته‌نانه‌ت خودی نووسه‌ریش سه‌رسام ده‌كه‌ن. مارسیل پروست رۆماننووسی گه‌وره‌ی فه‌ره‌نسی تۆڵستۆی به‌ خواوه‌ندی به‌رهه‌مه‌كه‌ی (دەبێ مەبەستی لە رۆمانی گەڕان بە دوای کاتی لە دەستچوودا-بێت) ده‌زانێ، تۆڵستۆی كه‌سێكه‌ كه‌ ته‌واوی ره‌فتار و نیازه‌كانی له‌ ژێر كۆنترۆڵی خۆیدایه‌. ئه‌گه‌ر وابێ، ده‌بێ بگوترێ گه‌وره‌یی ئه‌و به‌هۆی ئه‌وه‌وه‌یه‌ كه‌ ئازادی به‌ پاڵه‌وانه‌كانی (كاره‌كته‌ره‌كانی) ده‌دات و ئه‌و پاڵه‌وانانه‌ش ده‌خزێنه‌ ناو مێشك و یاده‌وه‌ریی ئێمه‌وه‌ و ته‌نانه‌ت له‌ زیندووه‌كانیش زیندووترن.
پێشبڕكێی غارغارێنی ئه‌سپ له‌ رۆمانی (ئانا كارنینا)دا و نه‌خۆشیی و مردنی (ئیڤان ئیلچ) و هه‌موو نموونه‌ هاوشێوه‌كانی خوێنه‌ر پڕ ده‌كات لە دڵخۆشیی و ترس له‌ رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی خودی بوون. هه‌ندێ جار وا دێته‌به‌رچاو تۆڵستۆی بۆ گۆڕینی یاسای ئه‌ده‌ب و پێكه‌نین به‌ لاف لێدانی (ئه‌ده‌ب به‌ ناونیشانی كتێبی ژیان) هاتبێته‌ دنیاوه‌.
تۆڵستۆی حه‌زی له‌ قسه‌كردن نه‌بوو له‌سه‌ر ئه‌ده‌ب، حه‌زی له‌ نووسه‌رانی وه‌كو (دانتی) و (شكسپیر)یش نه‌بوو. خۆی به‌ نووسه‌رێكی پڕۆفیشناڵیش نه‌ده‌زانی. زیاتر بكوژی یه‌ك له‌ دوای یه‌كی یاساكانی ئه‌ده‌ب بوو. حه‌ز و ئاره‌زووی تاقینه‌كراوه‌ وه‌ها مێشك و گیانی ئه‌وی ده‌هێنایه‌ جۆش و خرۆش كه‌ گه‌یشتن به‌ هه‌موو خواست و ئاره‌زووه‌كانی مه‌حاڵ بوو.
ره‌فتار و كرده‌وه‌ی تایبه‌تی تۆڵستۆی دێوئاسا بوو: رقی له‌ (پێشكه‌وتن) و (سه‌رده‌می پێشكه‌وتن) بوو، له‌ كۆمه‌ڵگایه‌كدا كه‌ له‌ ژێر باری ده‌سه‌ڵاتی یاسا قورسه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كاندا ده‌یناڵاند ئه‌و لایه‌نگری ئازادی ژنان بوو. خه‌ڵكی هه‌ژاری خۆشده‌ویست، به‌ڵام خۆشی له‌ خوێنی ده‌ره‌به‌گه‌كان بوو. لینین به‌ شێوه‌یه‌كی سه‌یر به‌ راستی وه‌سفی تۆڵستۆی ده‌كات و ده‌ڵێت: «ئاوێنه‌ی شۆڕشی روسیایه‌.»
خوێندنه‌وه‌ی په‌یوه‌ندی تۆڵستۆی و هاوچه‌رخانی گه‌لێ سه‌رنجڕاكێشه‌ چونكه‌ پڕه‌ له‌ به‌دحاڵیبوون و خیانه‌ت. تۆڵستۆی رقی دنیای له‌ (ئیڤان تورگنیڤ) بوو له‌سه‌ر «په‌یوه‌ندییه‌ دیموكراتیكه‌كانی» و حه‌زی زۆری له‌ پڕۆفیشناڵی. نووسه‌ری «جه‌نگ و ئاشتی» شه‌ش جار داوای له‌ تورگنیڤ كرد بێته‌ مه‌یدان و به‌ تفه‌نگ شه‌ڕی مان و نه‌مان بكه‌ن. تۆڵستۆی له‌ هه‌ندێ له‌ چیرۆك و رۆمانه‌كانیدا باسی ترسناكیی شه‌ڕی كردووه‌، به‌ڵام خۆی شه‌ڕانگێز بوو له‌گه‌ڵ «سۆفیا ئاندرێڤنا»ی ژنی خراپ ره‌فتاری ده‌كرد. خۆنواندنی وه‌ك سه‌وزه‌خۆر و خۆشه‌ویستیی بۆ هه‌ژاران وه‌كو نوكته‌ی ناو كۆڕ و كۆمه‌ڵی لێهاتبوو.
ئه‌ندرێ جێد له‌ وتارێكدا سه‌باره‌ت به‌ دۆستۆیڤسكی ده‌نووسێت تۆڵستۆی تیشكی خستۆته‌ سه‌ر گه‌وره‌یی دۆستۆیڤسكی. به‌ڵام له‌گه‌ڵ تێپه‌ڕینی رۆژگاردا بۆچوونی رۆشنبیران به‌ره‌و به‌رزتربوونی قوله‌ی دۆستۆیڤسكی له‌ قوله‌ی تۆڵستۆی خولایه‌وه‌. به‌ڵێ، دۆستۆیڤسكی چه‌ند ئامانجێكی دیاریكراو و كرداری پێناسه‌كراوی هه‌بوو.
په‌رده‌ لاده‌درێ و ده‌بینین ژیان به‌بێ خودا لای دۆستۆیڤسكی چۆنچۆنی به‌ تاوان و شه‌ڕ كۆتایی دێت و تاوانیش به‌ سزا كۆتایی دێت. به‌ڵام كاتێ ئانا كارنینای تۆڵستۆی خۆی ده‌كات به‌ژێر شه‌مه‌نده‌فه‌ره‌وه‌ ده‌بێ چی بڵێین؟ ئایا ئه‌مه‌ سزایه‌؟ تراجیدیایه‌؟ قه‌ده‌ری ژنێكی ره‌وشت نزمه‌؟ ره‌وتی وڕێنه‌ی شه‌پۆلی هۆشه‌؟ وه‌ڵامێكمان ده‌ستناكه‌وێ. بۆ وه‌ڵامی كارێكی وا له‌ لۆجیكی تۆڵستۆیدا ده‌بێت بچین بۆ لای پۆلیس نه‌ك نووسه‌ر. له‌ دنیای دۆستۆیڤسكیدا ژیان په‌یڕه‌وی عه‌قڵ ده‌كات. له‌ دنیای تۆڵستۆیدا عه‌قڵ له‌ گێژاوێكی به‌رده‌وامدا ده‌خولێته‌وه‌، وه‌كو نارنجۆكێك كه‌ به‌ ته‌قینه‌وه‌ی شازاده‌ (ئه‌ندرێ بۆلكۆنسكی) ده‌كوژێت (یه‌كێكه‌ له‌ كاره‌كته‌ره‌كانی جه‌نگ و ئاشتی.)
رۆمانه‌كانی تۆڵستۆی له‌ ناوجه‌رگه‌ی یاده‌وه‌ریی دوور و درێژی رۆژانه‌ی ئه‌وه‌وه‌ دێنه‌ده‌ره‌وه‌، له‌ ناوجه‌رگه‌ی پڕوپاگه‌نده‌ی كۆڵان و بازاڕ و له‌ كاریگه‌ریی قۆناغی مناڵیی و ئه‌فسانه‌ خێزانییه‌كانه‌وه‌ دێن. باخچه‌كه‌ی ئاو ده‌دات و دارێكی به‌ردار گه‌وره‌ ده‌بێ و گه‌شه‌ ده‌كات و میوه‌ی خۆش و ئاودار و بێوێنه‌ ده‌دات. ناواقیعیترین ئه‌ده‌بیاتی مێژوو، واته‌ «ریالیزمی كۆمه‌ڵایه‌تی» هه‌وڵیدا تۆڵستۆی له‌ بۆته‌ی خۆیدا بتوێنێته‌وه‌، حه‌زی ده‌كرد بۆ گۆڕینی دنیا لاسایی شێوازی ئه‌و بكاته‌وه‌، به‌ڵام خۆ ناكرێ لاسایی تۆڵستۆی بكه‌یته‌وه‌: له‌به‌رئه‌وه‌ی كه‌سێك ئه‌گه‌ر بیه‌وێ وه‌كو تۆڵستۆی بنووسێت ده‌بێت وه‌جاخزاده‌یه‌كی تاكگه‌رابێت كه‌ به‌ كۆمه‌ڵگاوه‌ نانووسێ.
تۆڵستۆی له‌ كۆتاییه‌كانی ته‌مه‌نیدا له‌ ستایشی به‌رده‌وامی هه‌ردوو رۆمانی «جه‌نگ و ئاشتی» و «ئانا كارنینا» ماندوو بوو. خۆی ده‌یوت ئه‌م كاره‌ له‌وه‌ ده‌چێت زانایه‌ك ستایش بكه‌ی له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی له‌ جووڵه‌ی هاوسه‌نگدا قووڵ بۆته‌وه‌. چۆن ده‌كرێ تۆڵستۆی مامه‌ڵه‌یه‌كی وا خراپی له‌گه‌ڵ خۆی و داهێنانیدا كردبێ؟ له‌ كۆتاییدا تۆڵستۆی ئامۆژگاریكه‌ر له‌گه‌ڵ توانای خۆیدا كه‌وته‌ جه‌نگه‌وه‌. تیۆره‌كه‌ی كه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای به‌رگری ئاشتیانه‌ و به‌كارنه‌هێنانی توندوتیژی بوو، بوو به‌ سه‌رچاوه‌ی ئیلهامی گاندی و ره‌گ و ریشه‌ی خۆرهه‌ڵاتیانه‌ی فكری روسیای نیشان ده‌دا. لیۆ تۆڵستۆی خۆشه‌ویست و به‌ گومان و خۆشگوزه‌رانه‌. به‌بێ ئه‌و ژیان بێ رۆح و هه‌ژار ده‌بوو.

سه‌رچاوه‌:www.persianpersia.com

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*