سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » شیعری مه‌حمود ده‌روێش و محه‌مه‌د ماغوت به‌ نموونه‌

ده‌ركه‌وته‌ی كلتوورویستی له‌ شیعری كوردیدا

شیعری مه‌حمود ده‌روێش و محه‌مه‌د ماغوت به‌ نموونه‌

عه‌بدوڵڵا تاهیر به‌رزنجی

1-2
پێشه‌كی

سه‌ره‌تا له‌م لێكۆڵینه‌وه‌دا، به‌كورتی باسی كولتوورویستی ده‌كه‌ین، چونكه‌ به‌شێكی سه‌ره‌كی ناونیشانی بابه‌ته‌كه‌مانه‌ و ڕه‌وتی گشتی وسرووشتی سه‌رجه‌م به‌شه‌كانی دیاریده‌كات. پاشان دێینه‌ سه‌ر ڕوونكه‌وته‌ی كلتوورویستی له‌ شیعری كوردیدا، مه‌حمود ده‌روێش و محەمه‌د ماغوتیش ده‌كه‌ین به‌ دوو نموونه‌، كه‌ دوو ئه‌زموونی جیاوازن، یه‌كه‌میان لكابوو به‌نیشتیمانه‌وه‌ و دووه‌میشیان گوتاری گله‌یی ئاراسته‌ی نیشتیمان ده‌كرد.
له‌م لێكۆلینه‌وه‌ ڕه‌خنه‌ییه‌دا مه‌به‌ستمانه‌ ئه‌و پرسیاره‌ بوروژێنین، نێوه‌ندی ڕۆشنبیری و ئه‌ده‌بیی ئێمه‌ له‌ كه‌یدا پێشوازییان له‌م دوو ئه‌زموونه‌ جیاوازه‌ كردووه‌؟ چ زه‌مه‌نێك له‌باربووه‌ كه‌ بوار بڕه‌خسیت له‌ خوێنه‌ری كورد نزیكببنه‌وه‌؟
شایانی باسه‌، هه‌یكه‌لی نووسینه‌كه‌ له‌ سه‌ره‌تادا به‌م شێوه‌یه‌ی ئێستا نه‌بوو كه‌ ده‌یخوێنیته‌وه‌، به‌ڵكو به‌شێكیان په‌یوه‌ندیی به‌ محه‌مه‌د ماغوته‌وه‌ هه‌بوو و ساڵی 1994 به‌ عه‌ره‌بی به‌ناونیشانی (العزف علی وتر الخیانة ) نووسیومه‌، ئه‌بوایه‌ له‌ ژماره‌ چواری گۆڤاری پڕۆژه‌دا بڵاوبوایه‌ته‌وه‌ كه‌ له‌ سلێمانی به‌ عه‌ره‌بی و كوردی ده‌رمان ده‌كرد، به‌ڵام له‌به‌ر بێپاره‌یی گۆڤاره‌كه‌مان وه‌ستا، ئینجا پێرار كردم به‌ وتارێك بۆ ئه‌م كتێبه‌ی كه‌ شیعره‌كانی ماغوت و سه‌نییه‌ی له‌ خۆگرتووه‌. مانگی ڕابردوو سوودم له‌و بابه‌ته‌ بینی بۆ ئاماده‌كردنی ئه‌م لێكۆلینه‌وه‌م، كه‌ په‌یوه‌ندیی به‌ مه‌حمود ده‌روێش و محه‌مه‌د ماغوته‌وه‌ هه‌یه‌ و به‌ ناونیشانی ( تجلیات المثاقفة‌ فی الشعر الكردی، شعر محمود درویش و محمد الماغوط نموذجا) له‌و فێستیڤاڵه‌دا پێشكه‌شمكرد كه‌ كونسوڵگه‌ریی فه‌له‌ستین له‌ هه‌ولێر به‌ هاوكاریی وه‌زاره‌تی ڕۆشنبیریی هه‌رێم، بۆ یادی مه‌حمود ده‌روێش سازیاندا.

كلتوورویستی
له‌ جیهاندا هیچ كۆمه‌ڵێك نییه‌ ته‌نها پشت به‌ خۆی ببه‌ستێت و وا بزانێت كاری هه‌ر به‌ خودی خۆی ته‌واوئه‌بێت و هه‌ر وه‌كو خۆی به‌پاراوی ئه‌مێنێته‌وه‌.
هه‌ر له‌ سه‌ره‌تای مێژووی مرۆڤایه‌تییه‌وه‌، گرووپ و كۆمه‌ڵان ئه‌و ڕاستییه‌یان بۆ ده‌ركه‌وتووه‌ كه‌ به‌رده‌وامیی په‌یوه‌ندی، پێداویستییه‌، ئه‌گینا كۆمه‌ڵان به‌ره‌و بچووكبوونه‌وه‌ و وه‌ستان ئه‌چن.
تاك له‌ ناو كۆمه‌ڵی خۆیدا خه‌سڵه‌ت و زانیاری، له‌ویتری نێو كۆمه‌ڵه‌كه‌ی خۆی وه‌رئه‌گرێت، هه‌روه‌ها كۆمه‌ڵیش خه‌سڵه‌ت و سیفاتی جیاواز له‌ كۆمه‌ڵی تر وه‌رئه‌گرێت، ئه‌ویش له‌ ڕێگه‌ی به‌شداری و به‌رده‌وامیی یا به‌ریه‌ككه‌وتنی ڕاسته‌وخۆوه‌.
ئا له‌م زه‌مینه‌دا به‌كارهێنانی زاراوه‌ی كلتوورویستی له‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی و ئه‌ده‌بی و فیكریدا بڵاوبووه‌وه‌.
له‌ فه‌رهه‌نگی (چه‌مكه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كانی زانستی مرۆڤایه‌تی و فه‌لسه‌فه‌)دا، نووسینی محه‌مه‌د سبیلا و نووح ئه‌لهورمووزی، به‌م شێوه‌ی خواره‌وه‌ ئه‌م زاراوه‌یه‌ هاتووه‌ و ئاماژه‌ به‌ بنه‌ڕه‌ت و جۆره‌كانی دراوه‌ (كولتوورویستی هه‌موو ئه‌و گۆڕانكارییانه‌ ئه‌گه‌یه‌نێت و ئه‌گرێته‌وه‌ كه‌ به‌سه‌ر نموونه‌ی ڕۆشنبیریی ڕه‌سه‌نی كۆمه‌ڵێكی مرۆڤایه‌تیدا دێت، كاتی به‌ریه‌ككه‌وتنی تاكه‌كانی له‌گه‌ڵ نموونه‌ی ڕۆشنبیریی جیاوازی كۆمه‌ڵێكی تردا ده‌رئه‌كه‌وێت، ئه‌مه‌یش جیایه‌ له‌ دابڕین و ڕیشه‌كێشكردن و قه‌ڵاچۆكردنی ڕۆشنبیری، كه‌ ئه‌مه‌یان پرۆسه‌یه‌ك له‌خۆئه‌گرێت له‌ناوچوونی به‌رنامه‌ڕێژكراوی تێدایه‌ بۆ نه‌هێشتنی ڕۆشنبیریی گه‌لێك له‌ گه‌لان له‌ڕێگه‌ی داگیركردنی كۆلۆنیالی و زه‌وتكردنی فیكرییه‌وه‌ )(1) .
پڕۆفیسۆر دینكن میشیل كه‌ ئاماده‌كاری فه‌رهه‌نگی زانستی كۆمه‌ڵناسییه‌، به‌م شێوه‌یه‌ كلتوورویستی پێناسه‌ده‌كات ( كلتوورویستی ئه‌و پرۆسه‌یه‌یە كه‌ تاك و كۆمه‌ڵ ئه‌توانن له‌ ڕێگه‌یه‌وه‌ سیفاتی شارستانی كۆمه‌ڵێكی تر به‌هۆی په‌یوه‌ندیكردن و كارلێكردنه‌وه‌ وه‌ربگرن)
(2).
بواری كلتوورویستی له‌ ژیانی كۆمه‌ڵاندا زۆره‌، ئه‌توانین له‌ چوار بواردا چڕیانبكه‌ینه‌وه‌:
1-بواری بیرو زانیاری وه‌رگرتن.2-بواری په‌یوه‌ندیی زمانه‌وانی.3-بواری داهێنانی ئه‌ده‌بی وهونه‌ری به‌هه‌موو ژانر و جۆره‌كانیانه‌وه‌. لێره‌دا كلتوورویستی ڕۆڵێكی ئاشكرا له‌ فراوانكردنی پانتایی و ئاسۆی ئه‌ده‌ب و هونه‌ردا ئه‌بینێت، به‌ ڕه‌نگی ئینسانیی جۆراوجۆری جیا یا لێكچوو ده‌وڵه‌مه‌ندیانده‌كات. ئه‌م بواره‌ په‌یوه‌ندیی ڕاسته‌وخۆی به‌ ناونیشانی بابه‌ته‌كه‌مانه‌وه‌ هه‌یه‌.4- بوارێكی تر هه‌یه‌ په‌یوه‌ندیی به‌ سرووت و هه‌ڵسوكه‌وت ونه‌ریته‌وه‌ هه‌یه‌.
لێكۆڵه‌ری فه‌ڕه‌نسی ڕۆجی باستید (1898-1974) سی بارودۆخی نموونه‌یی كلتوورویستی دیاریده‌كات:1-باری كلتوورویستیی سرووشتی و سه‌ربه‌ست و (له‌خۆوه‌) كه‌ ئاراسته‌نه‌كراوه‌ و چاودێری نه‌كراوه‌، كه‌واته‌ ئه‌مه‌یان زۆركردنی تێدا نییه‌، به‌شێوه‌یه‌كی سرووشتی ئه‌ڕوات. 2- باری كلتوورویستیی ڕێكخراو، به‌ڵام زۆره‌ملێی تیدایه‌ ئه‌مه‌یان بۆ قازانج و سوودی لایه‌كی باڵایه‌ ، مه‌به‌ستیشی زاڵكردنی كلتووری خۆیه‌تی به‌سه‌ر ده‌سته‌یه‌كی نزمترا.3- باری كلتوورویستیی نه‌خشه‌ بۆ كێشراو كه‌ ماوه‌یه‌كی زۆری ئه‌وێت و ڕه‌نگه‌ به‌ره‌و هه‌ژموونی كۆلۆنیالیزمی بڕوات (3 ).
كه‌واته‌ ڕۆشنبیرییه‌ك نییه‌ له‌ سه‌داسه‌د پاراو بێت و به‌ خۆماڵی وه‌كو خۆی بمێنێته‌وه‌. لێره‌وه‌ كلتوورویستی دیارده‌یه‌كی ئینسانیی شارستانیی كۆنه‌ و له‌گه‌ڵ په‌ره‌سه‌ندنی كۆمه‌ڵایه‌تیدا په‌ره‌یسه‌ندووه‌ و هه‌موو بواره‌كانی ژیانی گرتووه‌ته‌وه‌، به‌یه‌كاچوونی ڕۆشنبیرییش بووه‌ته‌ كارێكی ئاسایی و پێداویستییه‌كی ئینسانی، به‌ڵام بۆیشمان هه‌یه‌ بپرسین، كه‌ی و چۆنچۆنی كلتوورویستی ئه‌نجامده‌ده‌ین؟ بۆ پێشوازی له‌ ڕۆشنبیریی فڵان نووسه‌ر له‌ سه‌رده‌مێكدا ده‌كه‌ین وله‌ یه‌كێكی تری ناكه‌ین یا له‌ وه‌ختێكی تردا ده‌یكه‌ین؟
به‌ پێویستی ئه‌زانین پاش ئه‌وه‌ی باسی ئه‌م زاراوه‌یه‌مان كرد و كه‌مێكیش ڕوونمانكرده‌وه‌، له‌سه‌ر وه‌رگێڕانی بۆ كوردی بوه‌ستین چونكه‌ تا ئێستا به‌كارنه‌هێنراوه‌.
ئه‌م زاراوه‌یه‌ له‌ چه‌ند فه‌رهه‌نگێكی عه‌ره‌بیدا هاتووه‌.له‌ فه‌رهه‌نگی (المعجم الوسیط) به‌م شێوه‌ هاتووه‌: مثاقفة‌ سه‌رچاوه‌ی ثاقف واته‌ وه‌رگرتن و ئالوگۆڕی ڕۆشنبیریی تاكێك یا كۆمه‌ڵیك له‌ كۆمه‌ڵیكی تر، یا ثاقف جاره‌ واته‌ به‌ربه‌ره‌كانیی هاوسێكه‌ی كرد، ثاقف زمیله‌ واته‌ له‌ بواری ڕۆشنبیری وشاره‌زاییدا پێشبڕكێی له‌گه‌ڵ كرد.
هه‌ندێكجار له‌ لێكۆڵنه‌وه‌ی عه‌ره‌بیدا، له‌پاڵ (مثاقفه‌)دا (تثاقف)یش به‌كارده‌برێت، به‌ڵام ڕه‌نگه‌ كه‌مێ جیاوازی له‌نێوانیاندا هه‌بێت. ڕیچارد چێكنه‌ر، تیۆرداڕێژی به‌ناوبانگی بواری شانۆ، ئاماژه‌ بۆ جۆرێك جیاوازیی هه‌ردوو وشه‌كه‌ ده‌كات كه‌ یه‌ك ڕه‌گیان هه‌یه‌ و ئه‌ڵێت: سه‌رنجی خوێنه‌ر بۆ جیاوازی ده‌لالی، واته‌ مانای نێوان چه‌مكی (التثاقف) واته‌ interculturalism و ( المثاقفة‌) acculturation ڕائه‌كێشم. یه‌كه‌میان ئاماژه‌یه‌ بۆ كارلێكی ڕۆشنبیریی نێوان دوو لا یا زیاتر له‌ دوو كۆمه‌ڵ كه‌ له‌نێوانیاندا مه‌رجی هاوكوفی و هاوسه‌نگی هه‌یه‌، به‌ڵام له‌ چه‌مكی دووه‌میاندا ئه‌م مه‌رجی هاوكوفی ویه‌كسانییه‌ نییه‌، به‌ڵكو كار(فعل) شێوه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كه‌ له‌ نێوان خود و بابه‌تدا ئه‌گرێته‌وه‌ نه‌ك (تفاعل) كه‌ هاوبه‌شی و نێوانگیری ئه‌نوێنێت.(4 ).
ڕۆجی باستیدیش له‌ شوێنێكدا له‌بری به‌كارهێنانی
(التثاقف) پێشنیازی به‌یه‌كاچوونی ڕۆشنبیرییه‌كان ده‌كات(پێویسته‌ له‌كاتی شیكردنه‌وه‌ی هه‌ر دۆخێكی به‌یه‌كاچوونی ڕۆشنبیریدا كۆمه‌ڵی زاڵبوو و ژێركه‌وتوو له‌به‌رچاوبگرین و وه‌كو یه‌ك سه‌یریان بكه‌ین، ئه‌گه‌ر ڕه‌چاوی بنه‌مایه‌كی وه‌ها بكه‌ین، ئه‌وه‌ زوو بۆمان ده‌رئه‌كه‌وێت كه‌ به‌ مانایه‌كی ورد، هه‌ر ته‌نها ڕۆشنبیریی( بده‌ر) بۆ خۆی وهه‌ر ته‌نها ڕۆشنبیریی (وه‌رگر) بۆخۆی بوونی نییه‌، تێكڵاوبوونی ڕۆشنبیرییه‌كان قه‌ت به‌ یه‌ك ڕووگه‌ نابێت) ( 5 ).

پێشوازیكردن له‌ شاعیری فه‌ڵه‌ستینی مه‌حمود ده‌روێش
له‌ دوو سه‌رده‌م وزه‌مه‌نی جیاوازدا، خوێنه‌ر و شاعیری كورد پێشوازییان له‌ مه‌حمود ده‌روێش و شاعیری سووری محه‌مه‌د ماغوت كرد، واته‌ له‌ دوو ئه‌زموونی شیعریی جیاوازی عه‌ره‌ب، ئه‌زموونی مه‌حمود ده‌روێش كه‌ پڕبوو له‌ پیرۆزكردنی خاك وداكۆكی له‌ شوناس وقوربانیدان، له‌ پێناوی وڵاتێكی داگیركراودا. ئه‌زموونی ڕووبه‌ڕوبوونه‌وه‌ی توند و كۆڵنه‌دان و جه‌ختكردنه‌وه‌ له‌سه‌ر تێمای مانه‌وه‌ و چه‌سپاندنی له‌ شیعردا.
ئه‌زموونی مه‌حمود ده‌روێش، ئه‌زموونی لابردنی دوالیزمی نیشتمان و هاووڵاتییه‌ و گۆڕینێتی به‌ تاكه‌ تایه‌ك كه‌ ڕۆحێكی ئاماده‌بووی تێدا ده‌رئه‌كه‌وێت، خاك و نیشتمان پیرۆزده‌كات، بێ هیچ لێپرسینه‌وه‌یه‌ك لێی، یا بی ده‌ربڕینی هیچ لۆمه‌ و گله‌ییه‌ك له‌ ڕوویدا، به‌رانبه‌ر ئه‌زموونی محه‌مه‌د ماغوت كه‌ له‌ ئه‌زموونی مه‌حمود ده‌روێشه‌وه‌ دووره‌ و كورد به‌خۆشییه‌وه‌ ده‌یانخوێنده‌وه‌ ئاگاداری هه‌واڵی خاوه‌نه‌كه‌ی بوون و چه‌ندین بڕگه‌ و ڕسته‌ی ده‌قه‌كانیان له‌به‌ر بوو.
له‌ ڕووی زمان و وێنه‌ و ڕسته‌ و تێماوه‌، شیعری ماغوت له‌ ئه‌زموونی مه‌حمود ده‌روێش جیا و جیاوازه‌.
له‌ شیعری فه‌ڵه‌ستینیدا به‌ گشتی و له‌ شیعری مه‌حمود ده‌روێشدا به‌تایبه‌تی و زیاتر له‌ هه‌موو، دوالیزمی نیشتمان وهاوڵاتی له‌سه‌ر بنه‌مایه‌كی ڕۆحیی پته‌و وێنه‌ی كێشراوه‌. هه‌ردوو په‌یوه‌ستن به‌یه‌كه‌وه‌، په‌یوه‌ندیگه‌لێكن له‌سه‌ر پایه‌ی گونجان به‌رزبوونه‌ته‌وه‌، به‌ڵام محه‌مه‌د ماغوت ئه‌م په‌یوه‌ندییانه‌ ئاوه‌ژووده‌كات و دوالیزمه‌كه‌ تێكده‌دات، گونجانی نێوانیان كاڵده‌كاته‌وه‌، به‌ جۆره‌ په‌یوه‌ندییه‌ك ئه‌یانگۆڕێت كه‌ هاوسه‌نگی تێكده‌دات، له‌جیاتی ئه‌وه‌ په‌یوه‌ندیی ناته‌بایی ئه‌چێنێت و چاڵی زۆر ئه‌خاته‌ نێوانیانه‌وه‌، مه‌به‌ستمان نێوان هاوڵاتی ونیشتیمانه‌وه‌.
ئه‌گه‌ر له‌ زۆربه‌ی زۆری شیعری عه‌ره‌بیدا په‌یوه‌ندیی نێوان نیشتیمان وتاك له‌سه‌ر بنیاتی گونجان و ته‌بایی به‌رزبووبێته‌وه‌، ئه‌وه‌ له‌ شیعری ماغوتدا له‌سه‌ر زه‌مینه‌ی جودایی وناته‌بایی ولێكترازان به‌رزبووه‌ته‌وه‌:
ماغوت ئه‌ڵێت:
له‌ گه‌ڵمدا دڵڕه‌ق مه‌به‌ ئه‌ی گه‌له‌كه‌م
وازملێهێنایت چونكه‌ وازتلێهێنام
فه‌رامۆشمكردی چونكه‌ فه‌رامۆشتكردم ( 6).
له‌دیدی محه‌مه‌د ماغوته‌وه‌، نیشتیمان بووه‌ به‌ هاوتای ڕژێم وده‌سه‌ڵاتی حاكم، ئه‌مه‌یش له‌ شه‌سته‌كان و حه‌فتاكانی سه‌ده‌ی ڕابوردووی شیعری فه‌ڵه‌ستینی و كوردیدا ڕووینه‌دا، چونكه‌ ئه‌و سه‌رچاوه‌ پێكهێنه‌رانه‌ی ئه‌وسای ده‌ق ڕێگربوون له‌به‌ر ئه‌وه‌دا ئه‌م دووركه‌وتنه‌وه‌ و جیابوونه‌وه‌یه‌، ئه‌و وه‌خته‌ له‌نێوان نیشتیمان وتاك و هاوڵاتیدا ڕووبده‌ن، به‌پێچه‌وانه‌یشه‌وه‌ پێویستی وای ئه‌خواست خوێنه‌ر و شاعیری كورد له‌و سه‌رده‌مه‌دا پێشوازی له‌ مه‌حمود ده‌روێش بكه‌ن وپێشوازیكردنیش له‌ ماغوت بۆ ده‌یه‌ی نۆیه‌می سه‌ده‌ی ڕابردوو دوابخه‌ن، به‌دیاریكراوی پاش ڕاپه‌ڕینی به‌هاری 1991 و دامه‌زراندنی په‌رله‌مان و حكومه‌تی كوردی.
كه‌ی نوێگه‌ریی كوردی له‌ مه‌حمود ده‌روێش نزیكبووه‌وه‌؟ كلتوورویستییه‌كه‌ له‌ كوێدایه‌؟ خوێنه‌ر وشاعیری چ نه‌وه‌یه‌ك زیاتر له‌هه‌موو بایه‌خیان پێدا؟ كه‌ی پێشوازیی لی كرا؟
خوێنه‌ران وشاعیرانی كورد له‌ شه‌سته‌كان و حه‌فتاكاندا، له‌ كه‌شوهه‌وایه‌كی شۆڕشگێڕانه‌ی گڕگرتوودا-شۆڕشی ئه‌یلوول له‌ شه‌سته‌كاندا-له‌ زه‌مه‌نێكی كوردانه‌ی سه‌ختتدا، وه‌ك شاعیرێكی حه‌ماسی وخاوه‌ن زمانێكی شۆڕشگێڕانه‌ پێشوازییان لێ كرد.
وه‌پیره‌وه‌چوونی شاعیر و خوێنه‌ری كورد له‌چوارچێوه‌ی كلتوورویستیدا له‌گه‌ڵ شیعری فه‌له‌ستینیدا، وه‌پیره‌وه‌چوونێكی داكۆكیكارانه‌ی گرژ نه‌بووه‌، هه‌ڵگری هه‌ستی خۆبه‌نزمزانی نه‌بووه‌ له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌ویتردا.
ئیستیجابه‌یه‌كی ڕۆشنبیریی سۆزدار بووه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌ویترێكدا كه‌ به‌رزڕوان نه‌بووه‌، له‌مه‌وه‌ نزیكه‌ و له‌ زۆر ڕووه‌وه‌ خاڵی هاوبه‌شیان هه‌یه‌، به‌تایبه‌ت له‌ زه‌وی داگیركراو و ژێرده‌سته‌یی وده‌سه‌ڵاتێكی بێگانه‌دا كه‌ به‌هیچ جۆرێك په‌یوه‌ندییان پێوه‌ نییه‌ و پێیشی ئاشنا نین، به‌ڵكو هه‌وڵده‌دا مه‌حویانكاته‌وه‌.
له‌نێوان ئه‌می كورد وئه‌ویتری فه‌ڵه‌ستینیدا په‌یوه‌ندییه‌كی وا ڕونادات توندوتیژ بێت و له‌ سیستمی ئه‌وێكی باڵاوه‌ بۆ كلتوورویستێكی نزم بنێردرێت.
لێره‌دا ئه‌ویتری فه‌ڵه‌ستینی سه‌نته‌ری باڵا نییه‌ و كوردی پێشوازیش په‌راوێز نییه‌، بۆیه‌ شاعیری كوردی پێشواز،نه‌چۆته‌ حاڵه‌تی لاساییكردنه‌وه‌ی ناهۆشیارانه‌وه‌ له‌به‌ر ئه‌ویتری فه‌ڵه‌ستینیی پێشوازیلێكراودا كه‌ له‌ بوون و هه‌ڵویستیدا له‌ بوون وهه‌ڵوێستی كورد ئه‌چێت.
له‌ڕاستیدا ئه‌م كلتوورویستییه‌ هه‌ڵقوڵاوی مێژووی خه‌م و ئه‌خلاقی شۆڕشگێڕییه‌، دوور له‌ده‌سه‌ڵاتی حاكم وحكوومه‌ت، له‌نێوان شیعری دوو میلله‌تدا ڕوویداوه‌.
شاعیری كورد سوودی له‌ تۆنی شۆڕشگێڕانه‌ی باڵا و وێنه‌ قووڵه‌كانی بینیوه‌، سه‌ربرده‌ی مه‌حمود و هاوه‌ڵه‌كانی كردووه‌ به‌ ده‌مامك، یا به‌ بابه‌تێك بۆ بنیاتنانی ده‌ق، یا كردنیان به‌ بیانوویه‌ك بۆ گێڕانه‌وه‌ی به‌سه‌رهاتی ئه‌دیبێك یا میلله‌تێكی ده‌ربه‌ده‌ر.
لامانوایه‌ مه‌حمود ده‌روێش یه‌كه‌م شاعیری عه‌ره‌به‌ به‌هۆی ده‌قی (كوردستان)ە وه‌ له‌ سه‌ره‌تاكانی شۆڕشی كوردا به‌و خه‌یاڵ و هێزه‌ هونه‌رییه‌وه‌ هیمه‌تی ئینسانی كوردی به‌رزنرخاندبێت. هه‌ڵبه‌ته‌ ڕۆڵی كه‌سانی تریش فه‌رامۆشناكرێت. ئه‌و شیعره‌ ده‌قێكی وروژێنه‌ری به‌ره‌نگارییه‌، مه‌حمود ده‌روێش تێیدا به‌ ئاشكرا هه‌ڵوێستی ته‌واوی خۆی به‌رامبه‌ر به‌ زامی كورد و شۆڕشی ده‌رئه‌بڕێت و بۆ كۆڵنه‌دان هانیده‌دات، ته‌واو وه‌ك هه‌ستی شۆڕشگێڕانه‌ی شاعیری كورد:
له‌گه‌ڵتانه‌
دڵی خه‌ڵكتان له‌ گه‌ڵدایه‌
چاوی خه‌ڵكتان له‌ گه‌ڵدایه‌
بی گوێدان به‌سه‌ر خۆردا ئه‌ڕوات
كۆیله‌ی زه‌ویتان له‌گه‌ڵه‌
له‌ كه‌مه‌ری زه‌ریاوه‌ تاوه‌كو باكوور
له‌گه‌لتانام.. باوكم .. دایكم.. له‌گه‌ڵتانان
زه‌یتونه‌كه‌م له‌گه‌ڵتانه‌ هه‌روه‌ها بۆنی پرته‌قال
له‌گه‌ڵتانان هه‌ستمان سۆزمان.. هۆنراوه‌مان
له‌گه‌ڵتانان. (7 ).
(له‌گه‌ڵتاناین) كه‌ ده‌سپێكی پێكهێنه‌ری شیعره‌كه‌یه‌، مه‌دلوول و مانای دڵنیایی و شانبه‌شانیی به‌ وه‌رگر ئه‌به‌خشێت، جا ئیتر كورد بێت له‌ناوه‌وه‌ی ده‌قه‌كه‌دا، یا هه‌ر وه‌رگرێك بێت له‌ ده‌ره‌وه‌ی ده‌قه‌كه‌دا كه‌ په‌یامه‌كه‌ی ئاراسته‌ده‌كرێت، دووباره‌بوونه‌وه‌یشی وه‌ك كه‌ره‌سته‌ و ئامراز له‌ بینای گشتیی ده‌قه‌كه‌دا، جوانیی مانای سووربوون وسۆزداریی زیاده‌كات، كه‌ شیعره‌كه‌ی پێ پڕكراوه‌.
شاعیرانی كوردیش، له‌ ڕێگه‌ی شیعرێكی زۆره‌وه‌،كه‌ بۆ مه‌حمود ده‌روێش ومیلله‌ته‌كه‌ی ئه‌یاننووسی، هاوخه‌می مه‌حمود ده‌روێش بوون.
له‌ سه‌ره‌تای حه‌فتاكانی سه‌ده‌ی ڕابردوودا شاعیری كۆچكردوو شێركۆ بێكه‌س به‌ناونیشانی(كێڵگه‌ی قوڕگێكی كێڵراو ) قه‌سیده‌یه‌كی بۆ مه‌حمود ده‌روێش نووسی، قورسایی شیعره‌كه‌ له‌سه‌ر شانی ناونیشانه‌كه‌یه‌تی وه‌ك ده‌روازه‌، و به‌ناوی دوانه‌ی خۆیه‌وه‌ پێشكه‌شیكراوه‌. مه‌سه‌له‌ی گه‌ڕانیش به‌دوای شوناسی مه‌حمودا، كه‌ له‌نێوان فه‌رمانڕه‌وانی عه‌ره‌بدا ونبووه‌، بووه‌ به‌ ته‌وه‌ری سه‌ره‌كی و ناونیشان و سه‌رجه‌م جه‌سته‌ی ده‌قه‌كه‌ی گرتووه‌ته‌وه‌:
دۆزیمه‌وه‌!
پێناسه‌كه‌ت له‌ گیرفانی هه‌ڵبه‌ستێكی بی داڵده‌دا
كه‌ زستان ئه‌دا به‌خۆیداو.. برسێتی ئه‌كا به‌ سه‌رین.
ته‌نیا ئه‌نوی وخه‌و ئه‌بینی:
« چۆله‌كه‌كان.. له‌به‌ر په‌نجه‌ره‌ی هه‌تاوا ..باڵه‌فڕی،
بۆ زه‌یتونی چاوی یافای ڕێژراو ئه‌كه‌ن
مێرگه‌كانی (به‌نی عامر) له‌ جۆگه‌ی گه‌ردنی خۆردا
شه‌پۆل ئه‌ده‌ن» ( 8 ).
قه‌سیده‌كه‌ له‌ به‌یه‌كاچوونی ده‌قی شێركۆ ومه‌حمود پێكهاتووه‌، به‌ دروستی چه‌ند بڕگه‌یه‌كی شیعری سه‌ره‌تاكانی ده‌روێش.
هه‌رچه‌نده‌ ئه‌و شیعره‌ بۆ مەحمود وه‌ك تاكێك نووسراوه‌ و له‌هه‌مانكاتدا بریتییه‌ له‌ بونیادی گه‌ڕان به‌دوای شتێكی بزردا، كه‌ شوناسه‌كه‌یه‌تی، به‌ڵام ئه‌بێت به‌ چه‌پكێكی سیمۆلۆجی ئاماژه‌ بۆ كۆمه‌ڵ ده‌كات، بو شوناسی فه‌ڵه‌ستینی به‌ گشتی، له‌ هه‌مانكاتیشدا ئه‌بێت به‌ شوناسی كوردیش، به‌و پێیه‌ی كه‌ گێڕه‌ره‌وه‌ی قسه‌كه‌ر له‌ ده‌قه‌كه‌دا هه‌ر شاعیر خۆیه‌تی، هه‌ر شێركۆی كورده‌ كه‌ شوناسی مه‌حمود له‌ ناوه‌وه‌ ده‌كات به‌ هاوتای شوناسی خۆی كاتێك كه‌ ئه‌ڵێت:
پێناسه‌كه‌ت..
ناوی تۆی له‌سه‌ر نووسراوه‌ وێنه‌ی منی
پیانراوه‌
له‌ ئه‌نجامی كۆتاییدا شێركۆ به‌هۆی وه‌گه‌ڕخستنی خه‌یاڵێكی جوانه‌وه‌ ئه‌وه‌مان پێڕائه‌گه‌یه‌نێت، كه‌ شوناسی ئه‌م دوو میلله‌ته‌ له‌یه‌ك ئه‌چن وبونیادی گه‌ڕان به‌ دوای شوناسی ده‌روێشدا، گه‌ڕانه‌ به‌ دوای دوو شوناسدا. باشترین ده‌لیلیش بۆ ئه‌م بۆ چوونه‌مان ئه‌و بڕگه‌یه‌( پێناسه‌كه‌ت ناوی تۆی له‌سه‌ر نووسراوه‌ و وێنه‌ی منی پیانراوه‌ ) پێناسه‌كه‌ی مه‌حمود له‌ شیعره‌كه‌ی شێركۆدا هاوبه‌شه‌، ناوه‌كه‌ی مه‌حمود ده‌روێشی پێوه‌یه‌ و به‌رامبه‌ری وێنه‌ی شێركۆی به‌سه‌ره‌وه‌یه‌.
ئاشكرایه‌ له‌ به‌ڵگه‌نامه‌ی فه‌رمیدا شوناسی كه‌سێتی ته‌نها به‌ناو ته‌واو نابێت، به‌ڵكو ئه‌بێت وێنه‌ی هه‌ڵگره‌كه‌ی له‌ پاڵدا بێت، وێنه‌ ئایكۆنه‌ ڕاسته‌وخۆ هه‌واڵه‌ی ناوه‌كه‌مان ده‌كات بۆ سه‌لماندنی بوونی كه‌سه‌كه‌.
له‌ هه‌ندێك ده‌قی شیركۆدا كه‌ په‌یوه‌ستن به‌ ئازاری كورده‌وه‌، چه‌ند شوێنێكی فه‌ڵه‌ستینی و ڕه‌گه‌زی سرووشتی ئه‌بن به‌ ڕه‌گه‌زی زاڵی ئاشكرا ( عه‌كا، یافا، جه‌لیل، دار زه‌یتون، ته‌لزه‌عته‌ر) وستاتیكای شوێنكاری ده‌وروژێنن.
ڕه‌خنه‌گر تێبینی ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ ناونیشان وه‌ك ئاستانه‌، له‌ زۆربه‌ی زۆری ئه‌و ده‌قه‌ كوردیانه‌دا، كه‌ بۆ فه‌ڵه‌ستین نووسراون پێگه‌یه‌كی دامه‌زێنه‌رانه‌ی گرنگیان هه‌یه‌، ناوی مه‌حمود ده‌روێشیش پتر له‌ هه‌موویان ڕووبه‌رێكی زۆری ئه‌و ناونیشانانه‌ داگیرده‌كات ، هه‌روه‌ها زوربه‌ی زۆری ئه‌و ده‌قه‌ كوردییانه‌یش، كه‌ پشتیان به‌ ده‌قئاوێزان به‌ستووه‌ له‌گه‌ڵ ده‌قی مه‌حمود ده‌روێشدا تێكڵاوده‌بن، تێیاندا بڕگه‌ و وێنه‌ی ئه‌و وه‌رئه‌گیرێن وله‌ ده‌قه‌ كوردییه‌كاندا له‌ ڕێگه‌ی كاریگه‌ریی پرۆسه‌ی ده‌قئاوێزانه‌وه‌ گۆڕانكارییان به‌سه‌ردا دێت. بۆ نموونه‌ ئه‌مه‌ له‌و شیعره‌دا به‌دیده‌كه‌ین كه‌ شێركۆ پێشكه‌شی مه‌حمودی كردووه‌ وئاستانه‌ی ناونیشانیش ناوی دوانه‌ی ئه‌وی به‌ ئاشكرا هه‌ڵگرتووه‌.له‌وێدا گۆڕانكاریی هونه‌ریی به‌سه‌ر چه‌ند بڕگه‌یه‌كی ده‌روێشدا هێناوه‌، به‌جورێك له‌گه‌ڵ ده‌قه‌ كوردییه‌كه‌دا بگونجێت. یا له‌ شیعری ( مانگێك مرد و هه‌موو شیعری دنیایش بۆی و) كه‌ به‌ ئاشكرا پێشكه‌شی مه‌حمودی كردووه‌ و جه‌سته‌ی ده‌قه‌كه‌ چه‌ندین ده‌قئاوێزانی ڕاسته‌وخۆی له‌خۆگرتووه‌ ئه‌مانبه‌نه‌وه‌ سه‌ر شیعری ده‌روێش و شاعیرانی دی.
ئه‌م خه‌سڵه‌ته‌ له‌و شیعرانه‌یشدا ڕوونده‌بێته‌وه‌ كه‌ له‌تیف هه‌ڵمه‌ت بۆ برینی فه‌ڵه‌ستینیی نووسیونی، بۆ نموونه‌ له‌و شیعرانه‌دا كه‌ پێشكه‌شی غه‌سان و كه‌مال ناسری كردوون.
له‌ ده‌قێكدا له‌تیف گوتار ڕووبه‌ڕووی مه‌حمود ده‌روێش ده‌كات وچه‌ند ئامۆژگارییه‌كی پێئه‌ڵێت. له‌وێدا پشت به‌ ئاستانه‌ی ناونیشان ئه‌به‌ستێت، مه‌به‌ستمان ناونیشانی چه‌ند دیوانێكی ئه‌م دواییه‌ی مه‌حمود ده‌روێشه‌ كه‌ ئه‌بن به‌ ده‌قی هاوتای گرنگ وپێكهاته‌ی ده‌لاله‌تداری شیعره‌ كوردییه‌كه‌:
ته‌له‌فۆنه‌كه‌ دامه‌خه‌ مه‌حمود ده‌روێش
چه‌ند ڕاسبارده‌یه‌كت پێڕاده‌گه‌یه‌نم
(ئه‌سپه‌كه‌ت به‌ته‌نیا جێمه‌هێڵه‌
نه‌وه‌ك یه‌هوودا بیدزی
داوای لێبوردن بكه‌ له‌وه‌ی كردت
چونكه‌ تۆ كۆمه‌ڵی خاكوخۆڵت
له‌ هه‌موو دڵخوازه‌كانت خۆشترویستووه‌
دووربه‌ دوور له‌ نوێنی ژنه‌ نامۆكه‌
ئه‌شی مینێكی قوڕمیشكراوی
له‌ زاریدا شاردبێته‌وه‌
وه‌كو عاشقێكی فه‌له‌ستین
هه‌ندی شاباڵی دیكه‌
ببه‌خشه‌ به‌و چۆله‌كانه‌ی
كه‌ له‌ شاری جه‌لیل ده‌مرن ..) ( 9) .
توانای له‌تیف، كه‌ هاونه‌وه‌ی شێركۆیه‌ و یه‌كێكه‌ له‌ قوتبه‌كانی نۆێگه‌ریی دووه‌م، له‌ وه‌بیرهێنانه‌وه‌ی چه‌ند ناونیشانی كۆمه‌ڵێك دیوانی مه‌حمودا خۆی ئه‌بینێته‌وه‌ كه‌ له‌ ڕه‌وتی هه‌ڵچووی داهێنانیدا وه‌به‌ریهێناون، له‌تیف هه‌ڵمه‌تیش خستونیه‌ ژێر تیشكۆی ده‌قئاوێزانه‌وه‌ تا ئه‌م ده‌قه‌ كوردییه‌ بنوسێت و كۆمه‌ڵێك گۆڕانكاریی به‌سه‌ردا بهێنێت له‌ گه‌ڵ كرۆكی ئه‌و ناونیشانانه‌ی مه‌حمودا نه‌گونجێن، به‌ڵكو لێی لاده‌ن، به‌ڵام خوێنه‌ر تووشی سه‌رسوڕمان ده‌كه‌ن.
هه‌ندێك شیعری تری له‌تیف هه‌ن ئه‌بن به‌ فه‌زایه‌كی فه‌ڵه‌ستینیی ڕووت. له‌ شیعرێكی تریدا ناونیشان له‌ناوی جه‌ژنێكی كورد(نه‌ورۆز) و سیمایه‌كی فه‌ڵه‌ستینی پێكدێت، واته‌ دوو خه‌سڵه‌تی ئه‌م و ئه‌ویتر لێكده‌درێن.
سه‌رچاوه‌ و په‌راوێز:
1- محمد سبیلا ونوح الهرموزی: موسوعة‌ المفاهیم الاساسیه‌ فی العلوم الإنسانیة والفلسفة‌، منشورات المتوسط بالتعاون مع المركزالعلمی العربی للبحاث والدراسات الإنسانیة‌،میلانو،2017،ص108.
2- دینكن میشیل: معجم علم الإجتماع،ترجمه‌ الدكتور احسان محمد الحسن، دار الرشید للنشر،بغداد، 1980،ص14.
3- دنیس كوش: مفهوم الثقافة‌ فی العلوم الإجتماعیة، ترجمه‌ منیر السعدانی، مراجعه‌ الدكتور طاهر لبیب،المنظمة العربیة‌ للترجمة‌،بیروت، 2007، ص106.
4- ریتشارد ششنر: شهاده‌ فی التثاقف المسرحی،ترجمة‌ واعداد سامح فكری، مراجعة‌ نهاد صلیحة، مجلة‌ الفن المعاصر، العدد الا‌ول- صیف2000، اكادیمیة الفنون،القاهرة‌،ص46.
5- بڕوانه‌ : دنیس كوش،مفهوم الثقافة‌ فی العلوم الإجتماعیة، ص105.
6- محمد الماغوط: الاعمال الشعریة‌، دار المدی،سوریة‌-العراق،ط2، 2008،ص225.
7- مانگنامه‌ی (الغاوون) : دار الغاوون، بیروت، ع37، 2010،ص7 .
8- سه‌رجه‌م كاره‌كانی شێركۆ بێكه‌س: كێڵگه‌ی قوڕگێكی كێڵڕاو ، بی ناوی چاپخانه‌، سوێد، 200، لا 329.
9- له‌تیف هه‌ڵمه‌ت: تحولات الغیوم، بڕگه‌یه‌ك له‌ شیعرێكی درێژ ، چاپخانه‌ی ڕه‌هه‌ند ،سلێمانی، 2013، لا 389.كاك له‌تیف شیعره‌كه‌ی به‌ كوردی پێگه‌یاندم.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

گۆزه‌كانی خه‌یاڵ

حه‌سه‌ن نازدار گۆزه‌گه‌ره‌كه‌ ‌به‌ ته‌واوی ئاره‌زوه‌وه‌ ‌به‌ قاچه‌كانی بزوێنه‌ری ئامێری ...