سەرەکی » ئەدەب و هونەر » سیمۆلۆژیای پێرس بە نموونەی دەقەكانی سوارەی ئیلخانی زادە

سیمۆلۆژیای پێرس بە نموونەی دەقەكانی سوارەی ئیلخانی زادە

پ.د.زاهیر لەتیف كەریم
پ.د.نیان نەوشیروان مەستی

بەشی پێنجەم و کۆتایی

سێهەم/هێما: هێما لەسیمۆڵۆژیادا،بریتیە لەمانایەك كەڕێكەوتن وڕەزامەندی هەمووانی لەسەرە.ئەم هێمایەش خۆی لەدوو جۆردا دەبینێتەوە.یەكەمیان،مانایەكی سروشتی ناوەكی كەتێكڕای خەڵكی كاری لەسەر دەكات وەك ئەوەی بڵێین»پێشەوا»،كەئەمە هێمایەكە كورد بەخشیوێتی بەقازی بەهۆی نەریتێكی سیاسی وسۆشیاڵییەوە.دوهەمیان،هەر وەك پێرس ئاماژەی پێداوە،مانایەكی تایبەتی دەرەكیكەدواتر، ئەمیش بەهۆی یاسایەكی نەریتییەوە،دەبێتە سەرچاوەیەك بۆ هەمووان (سیزا قاسم: 142) بەجیاوازی زمان وجێگە وفیكر وسیاسەتەوە وەك ئەوەی بڵێین «كۆتر هێمای ئاشتییە».سوارە لەدەقەكانیدا هەر دوو جۆر هێمای بەكارهێناوە:
-جۆری یەكەم.بەهۆی ئەوەی سوارە كەسێكی ڕووناكبیر وخاوەن هەڵوێستەیەكی فیكری وسیاسی بوو ،لەهەمان كاتدا،ئاگاداری دەوروبەری كۆمەڵگەكەی خۆی ودەرەوەی خۆشی بوو،دەیزانی لەچ كاتێكدا بابەتەكان بكات بەهێما كەپێشتر مانای ئەو هێمانایە ڕەزامەندی هەمووانی لەسەر بووە.بۆ نموونە،كەس نكۆڵی لەوە ناكات كەگۆران شاعیری جوانی سروشت وئافرەت بووە.ئەمەش هاوشێوەی هەندێك نازناوە كەعەرەبەكان بەخشیویانەتەوە بەسەر شاعیراندا ودواتر بوونەتە هێما بۆ ئەو شاعیرانە بەنموونەی «أمیر الشعرا‌و»كەپەیوەندی بەاحمد شوقییەوە هەیە،یان «شاعر النیل»كەپەیوەندی بەحافڤ ابراهیم ەوە هەیە.بەمەبەستی بەرجەستەكردنی دەربڕینە هێماییەكانی جوانی سروشت وئافرەتی گۆران،سوارە لەدەقی»بۆ مەرگی گۆران» ئاماژەی داوە بەو مانایانەی كەبەدەوری ئەم هێمایەدا دەسووڕێنەوە كەپارێزگاری لەسروشتی كەسێتی هێماكان دەكات.لەكاتێكدا سوارە دەڵێت:
– ئیتر «مانگەشەو» بەناخی دڵا نالكێ
– لەجێی «جریوە دارستان» ناڵەی دڵی كۆست كەوتووە
– ئیتر بە»ئەستێرەی بەیان»بە»نەغمەی فریشتەی ئەلحان»
– ناتوانێ جەرگی هەڵقرچاو پڕ كا لە»هەستی سپی وجوان»
– نەڕەوتی بیر بزوێنی كەو نە»كەروێشكی گورج وقەڵەو»
-ئێستا لەبن «توتڕكی» سۆور وەنەوشە بۆ تۆ پەرۆشە
– تۆ عاشقی جوانییەك بووی كەشاردراوە ونادیاری بێ
ئەوا لێرەدا هەموو ئەو دەستەواژانەی كەكەوتونەتە نێو كەوانەكانەوە بریتین لەو نیشانە هێماییانەی كەپەیوەندی ڕاستەوخۆی بە سروشتی گۆران ەوە هەیە وسەرجەمیشیان لەنێو بازنەی جوانی سروشت وئافرەتدا دەسووڕێنەوە بەڵكو تەنها پەیوەندیان بە گۆران ەوە هەیە.
جۆری دوهەم.لەم جۆرەیاندا سوارە پەنا بۆ هێما گشتییەكان دەبات كەلەدەرەوەی كلتوور وڕۆشنبیری خۆی كاری لەسەر كراوە.بۆ نموونە،شار،كەبەلای شاعیرە ڕۆمانسیزمەكانەوە سەرچاوەی دڵەڕاوكێ وقەیران وگەندەڵییەكانە،ئەو ئاماژە هێمایەیە كەهەڵگری هەمان مانای شاعیرە ڕۆمانسیزمەكانە.واتە بەلای سوارەشەوە شار مەڵبەندی ئاسن وقەنارە وكوشتن ودەرد ودڵ ونەخۆشی وكەلەپچە ودووكەڵ وتاوان وئێش وئازارەكانە.ئەوەتا دەڵێت:
– دڵم پڕە لەدەرد وكوڵ
– لەشارەكەت كەڕەمزی ئاسن ومنارەیە
– ئەوەی كەدارە تیلە مەزهەری قەنارەیە
– لەشارەكەت كەمەندی دووكەڵە
– كێ لەشاری تۆ،لەشاری قاتڵی هەژار
لێرەدا گەر بڕوانینە ووشەكانی ئاسن وقەنارە ودووكەڵ وقاتڵ دەبینین ئەمانە تەنها هەڵقوڵاوی ژینگەی كوردەواری نیە بەڵكۆ لەسەرانسەری جیهانی گرتۆتەوە بەبێ جیاوازی بەوپێیەی ناوەڕۆكی ئەم ووشانە، كەبوونەتە هێما بۆ سەرجەم مرۆڤایەتی وبەشێوەیەك لەشێوەكان بەرگی دیستۆپیایان لەبەر كردووە،ڕەزامەندی هەمووانی لەسەرە.لەزۆرێك لەشیعرەكانی ئیلیۆت وئیدیپ سیتوێڵ وستیڤن سبندەر ولۆركا والسیاب والبیاتی بەهەمان پێوەر ومانا بەكار هاتوون.بۆ نموونەدەقەكانی «مدینە بلا مگر» و»جیكور والمدینە» و»انشودە المگر»السیاب ئاماژەی بەوێرانە وپیسی شار كردووە:
مدینتنا تورق لیلها نار بلا لهب
تحم دروبها والدور پم تزول حماها ( الدیوان،مدینە بلا مگر: 133)
_ _ _ _ _ _ _ _
وتلتف حولی دروب المدینە
حبالا من الطین یمضغن قلبی ویعطین عن جمرە فیه طینە
حبالا من النار یجلدن عری الحقول الحزینە (الدیوان،جیكور والمدینە:77).
لەهەموو ئەو شتانەی كەلەم لێكۆڵینەوەیەدا باسی لێوە كراوە دەگەین بەم ئەنجامانەی لای خوارەوە:
– كەرەستە سیمۆڵۆژییەكان پەیوەستە بەفینۆمینیای فیكر وسیاسەت ودۆخە سۆسیۆڵۆژی وسایكۆڵۆژییەكان.ئەمەش لەڕێگەی جەختكردن لەسەر توخمەكانی پەیوەندییە ماناییەكانە،بەنموونەی ئایكۆن وئاماژە وهێما.بەمەش پەیوەندییەكان دەرئەنجامی یاسا ولۆژیكە نەریتییەكان دروست دەبێت كەمرۆڤایەتی بەدرێژایی زەمەن كاری لەسەر دەكات وتەنها پەیوەند نییە بەزەمەنی هاوچەرخەوە.لەلایەكی تریشەوە،ڕۆشنبیریەتی تاك وكۆمەڵگا وزەمەنەكان توانای خوڵقاندنی ماناكانیان هەیە،ئەویش لەڕێگەی ئەزموون وتێگەیشتن بۆ شتەكان وڕاڤەكردنیان.بۆ هەر زەمەنێكیش چەند كەسێكی هەستیار،بەنموونەی سوارەی ئیلخانی زادە،بەكاری گواستنەوەی ماناكان هەڵدەستن لەدۆخێكی دیاریكراو بۆ دۆخێكی كاریگەرتر.ئەمەش بەو مانایە دێت كەمەسەلە ودۆخە سۆسیۆڵۆژی وسایكۆڵۆژی وفیكری وسیاسییەكان گوشارەكان لەسەر كەسە هەستیارەكان دروست دەكەن ولەوێشەوە دەستەواژە پێویستەكان بەشێوەك لەشێوەكان دەگوێزرێتەوە بۆ وەرگر وخوێنەر،بەوپێیەی كۆدی پەیوەندییەكان بەكەسە سروشتییەكان ناكرێنەوە وپێویستی بەخوێنەرە نموونەییەكانە.
– پەیوەندییە سیمۆڵوژییەكان لەنێو دەقە ئەدەبی وشیعرییەكاندا پێدەنێتە قۆناغی چەمكە تەكنیكی وهونەری وبابەتییەكانەوە وخاوەنەكانیان نایانەوێت ڕاستەوخۆ نامەی دەقەكانیان بدەن بەبەرامبەرەكان تەنانەت بەخوێنەرە نموونەییەكانیشەوە. هەر لەبەر ئەمەشە،دەقەكانی سوارەی ئیلخانی زادە بریتیە لەنەخشەیەكی فیكری وسیاسی وسۆشیاڵی وگەر خوێنەر بەچاوی ڕەخنەی نوێوە كاری لەسەر نەكات ئەوا كردنەوەی تۆڕی پەیوەندییەكان كارێكی مەحاڵە.هەر لەبەر ئەمەش بووە،لێكۆڵینەوەكەمان پشتی بەبۆچوونەكانی زانای ئەمریكی پێرس بەستووە چونكە بۆچوونەكانی ئەم زانایە،بەلای ئێمەوە،كار ئاسانییەكی باش دەكات بۆ كردنەوەی تۆڕی پەیوەندییەكان.كەواتە بنەمای كاردنمان لەسەر بۆچوونەكانی سۆسێر دانەمەزراوە بەوپێیەی بەرنامەی سۆسێر خۆی لەدۆزینەوەی مانا گرامەری وڕستەییەكاندا دەبینێتەوە نەك ڕەهەندە پراگماتییەكان كەبنەمایەكی سەرەكی كاركردنی بۆچوونەكانی پێرس ە.ڕەهەندە پراگماتیكییەكانیش تەواو دەچێتە نێو قوڵایی ماناكانەوە بەتایبەتی ئەو مانایانەی كەپەیوەندی ڕاستەوخۆی بەژیان وئایندەی تاكەكانەوە هەیە ودواتریش چاوەڕوانی ئەنجامەكانیشە بەنێگەتیڤی یان پۆزەتیڤی.

پەراوێز وسەرچاوەكان:
-امبرتو ایكو،القاری‌و فی الحكایە،ترجمە انطوان ابو زید،المركز الثقافی العربی،بیروت،الدار البیضا‌ء، الطبعة الاولی،1996.
– انور المرتجی، سیمائیة النص الادبی،افریقا الشرق،الدار البیضا‌ء،1994.
– جیرار لودال، بیرس أو سوسیر، ترجمة عبدالرحمن بو علی، مجلة العرب والفكر العالمی، العدد 3، 1988.
– حامد خلیل،المنطق البراجماتی عند تشارلز بیرس، دار الینابیع، دمشق، سوریا،1996.
– سعید بنكراد (أ)،السیمیائیات مفاهیمها وتطبیقاتها، دار الحوار، سوریا، الطبعة الثالثة،2012.
-سعید بنكراد (ب)،السیمیائیات النشاە والموضوع، عالم المعرفە، العدد 3، مجلد 53، 2007.
-السیاب، دیوان انشودە المطر، مٶسسة مهداوی، القاهرة،2014.
– سیزا قاسم والاخرون، مدخل الی السیمیوطیقا، انظمة العلاقات فی اللغة والادب والثقافة، منشورات عیون المقالات، الدار البیضا‌ء،المغرب،1987.
– عبدالله ابراهیم والاخرون، معرفە الاخر، مدخل الی المناهج النقدیة الحدیثة، المركز الثقافی العربی، بیروت، الطبع الثانیة،1996.
– گۆران،دیوان، بڵاوكراوەی پانییز، چاپخانەی دالاهو،چاپی یەكەم،تهران،2005.
– لوقمان ڕەئوف،جەللاد، دیوانی هاوار(عەلی حەسەنیانی)، چاپخانەی دێكان، سلێمانی،2014.
تێبینی: دەقەكانی سوارە ئیلخانی زادە،كەلەم لێكۆڵینەوەیەدا بەكارهاتوون،لەڕێگەی فەیس بووك وبەیارمەتی دكتۆر لقمان ڕەئوفەوە بەدەستمان گەیشتووە.

 557 جار بینراوە