سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » شیعری مه‌حمود ده‌روێش و محه‌مه‌د ماغوت به‌ نموونه‌

ده‌ركه‌وته‌ی كلتوورویستی له‌ شیعری كوردیدا

شیعری مه‌حمود ده‌روێش و محه‌مه‌د ماغوت به‌ نموونه‌

عه‌بدوڵڵا تاهیر به‌رزنجی

2-2
راستكردنه‌وه‌:
له‌ به‌شی یه‌كه‌می ئه‌م بابەتە دا هه‌ڵه‌یه‌كی هونه‌ری روویداوه‌ و له‌ كاتی كۆپی پێستی ناونیشانی ئه‌م بابه‌ته‌ له‌سه‌ر ناونیشانی بابه‌تی حه‌فته‌ی پێشووتر وشه‌ی (ئه‌مڕۆدا) چۆته‌ سه‌ر ئه‌م ناونیشانه‌، بۆیه‌ له‌م به‌شه‌دا ناونیشانه‌كه‌مان راستكرده‌وه‌، له‌گه‌ڵ داوای لێبووردن له‌ نووسه‌ری بابه‌ته‌كه‌ و خوێنه‌رانی به‌ڕێز.. ئه‌ده‌ب و هونه‌ر.

پێشوازیكردن له‌ شاعیری سوور محه‌مه‌د ماغوت

وه‌ك له‌ پێشدا باسمانكرد، له‌ نێوه‌ندی ئه‌ده‌بی و ڕۆشنبیریدا، له‌ شه‌ست وحه‌فتاكانی سه‌ده‌ی ڕابردوودا، پێشوازییه‌كی وه‌ها له‌ محه‌مه‌د ماغوت نه‌كرا، هه‌رچه‌نده‌ به‌ڕێزه‌وه‌ سه‌یری ئه‌زموونی ده‌كرا.
به‌ ده‌گمه‌ن له‌و دوو ده‌یه‌دا شاعیرێكی كورد ئه‌بینرا كه‌ ئاگای له‌ ئه‌ده‌بی ماغوت نه‌بێت، به‌ڵام له‌ نووسین وخوێندنه‌وه‌دا شاعیران و خوێنه‌رانی كورد كه‌شوهه‌وای ئه‌ویان نه‌ئه‌هێنایه‌ نووسینیانه‌وه‌. پێشوازیكردن له‌ ماغوت بۆ ده‌یه‌ی نۆیه‌می سه‌ده‌ی ڕابردوو به‌دواوه‌، دواخرا. له‌م بارودۆخه‌دا، هه‌لی نزیكبوونه‌وه‌ و هاتنه‌ناوه‌وه‌ی بۆ ناخی خوێنه‌ری كورد و هه‌ستی نه‌وه‌ی سێیه‌می نوێگه‌ریی كوردی بۆ ڕه‌خسا.
تا سه‌رچاوه‌ی پێكهێنه‌ری شیعری كوردی نه‌گۆڕا و تا ئاوهه‌وای گونجاو نه‌ڕه‌خسا، هه‌لومه‌رجی وه‌هایش پێكنه‌هات بۆ پێشوازیكردن له‌ ماغوت.
له‌م ده‌یه‌دا گۆڕانكاریی زۆر له‌ ژیانی ئینسانی كوردا ڕوویاندا، ڕاپه‌ڕینی جه‌ماوه‌ریی به‌هاری 1991، دامه‌زراندنی په‌رله‌مان و حكومه‌تی كوردی، دامه‌زراندنی ده‌زگای جۆراوجور، ده‌رچوون له‌ ژیانی شۆڕش و گواستنه‌وه‌ بۆ ژیان له‌ ژێر سایه‌ی حكومه‌تێكی نیشتیماندا. ئاشكرایه‌ هاوڵاتی له‌ سێبه‌ری شۆڕشێكی میللی و نه‌ته‌وه‌ییدا، كه‌ دژی جه‌ور و داگیركه‌ر خه‌باتده‌كات چاو له‌ هه‌ندێك ناڕێكیی ئه‌پۆشێت و ڕۆحیشی ئه‌به‌خشێت، به‌ڵام كاتێك شۆڕش ئه‌گاته‌ سنووری سه‌ركه‌وتن و جڵه‌وی ده‌سه‌ڵات ئه‌گرێته‌ده‌ست، له‌هجه‌ی قسه‌كردن و مامه‌ڵه‌ی هاوڵاتی ئه‌گۆڕێت. له‌م حاڵه‌ته‌دا حكومه‌ت داوای مافی هاوڵاتی لێده‌كرێت، خه‌ڵك داوای مافی شارستانییانه‌ی خۆیان ده‌كه‌ن و ده‌زگای حكومی ئه‌خه‌نه‌ ژێر پرسیاره‌وه‌.
ئه‌وه‌نده‌ به‌سه‌ر دامه‌زراندنی حكومه‌تی كوردیدا نه‌ڕۆیشت، ئه‌و خه‌ونه‌ دێرینه‌ی كه‌ له‌سه‌ر ئه‌رزی واقیع هاته‌دی، یه‌كسه‌ر زنجیره‌یه‌ك شه‌ڕی ناوخۆ و براكوژی به‌رپابوو و هێزی حكومه‌تی په‌كخست. ورده‌ ورده‌ خه‌ونه‌كه‌ی سه‌ر ئه‌رزی واقیع و گۆڕانكارییه‌ گرنگه‌كان به‌ره‌و لاوازیی ڕۆیشتن، بۆشایی كه‌وته‌ نێوان نیشتیمان و ده‌سه‌ڵات و هاوڵاتییه‌وه‌، كه‌ ئومێدی هه‌بوو و چاوه‌ڕوانی شتی زۆر بوو له‌ نیشتیمان و تێكۆشه‌رانی جاران و دسه‌ڵاتدارانی ئێستا. ئالێره‌وه‌ هه‌ستێكی جه‌رگبڕانه‌ی ڕه‌ش و گله‌ییئامێز له‌ شیعری ئه‌م قۆناغه‌دا ڕه‌نگیدایه‌وه‌، به‌م پێیه‌ له‌ فه‌زای شیعریی سه‌ره‌كیدا خه‌یاڵدانێكی به‌گوڕ ده‌ركه‌وت پڕبوو له‌ بونیادی نه‌مان و بزربوون و ئاوابوون و عه‌ده‌م و دووركه‌وتنه‌وه‌ و گله‌یی له‌ نیشتیمان. شاعیری ئه‌م قۆناغه‌ی كورد، ساتێلێكی وه‌های ڕامده‌كرد پڕبوون له‌ حاڵه‌تی تێكشكان و په‌رتبوونی ڕۆحی تاك، ئه‌ویش له‌ ڕێگه‌ی دیمه‌نی په‌راوێز و وێنه‌ی ته‌مومژاوی و ڕسته‌ی وه‌هاوه‌ كه‌ شته‌كانی تێدا ده‌بڕان و خه‌ونی تێدا سیسئه‌بووه‌وه‌ و وێنه‌ی دووركه‌وتنه‌وه‌ی هاوڵاتی له‌ نیشتیمان تێیدا ڕه‌نگیده‌دایه‌وه‌، به‌و پێیه‌ی نیشتیمان ڕه‌هنی ئاره‌زووی ده‌سه‌ڵاته‌.
ئا به‌م شێوه‌یه‌ و له‌م وه‌خته‌دا هه‌لی ڕه‌خساو و زه‌مینه‌ی له‌باریش بۆ وه‌رگرتنی ئه‌ده‌بی محه‌مه‌د ماغوت و خویندنه‌وه‌ی شیعره‌كانی زیاتر له‌ جاران دێته‌پێش:
نیشتیمانم، من نیشتیمانم نییه‌
جگه‌ له‌م شه‌ڕه‌پشیله‌یه‌ی
سه‌ر نه‌خشه‌كان نه‌بێت. ( 10)
ئه‌مه‌یه‌ ڕوئیا و جیهانبینیی ماغوت به‌رامبه‌ر نیشتیمان، نه‌ گونجانێكی وه‌ها، نه‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌ك له‌ نێوانی ئه‌مدا وه‌ك وڵات و له‌ نێوانی ئه‌ودا وه‌ك هاوڵاتی.
نیشتیمان به‌ نیسبه‌تی ئه‌مه‌وه‌ ته‌نها كۆمه‌ڵه‌ هێڵێكی تێكه‌ڵوپێكه‌ڵی سه‌ر نه‌خشه‌یه‌، بزره‌، خۆشی له‌ نیعمه‌ت و جوانییه‌كه‌ی نابینێت، خۆشی و جوانیی بۆ ئه‌وانه‌، له‌ ژێر ڕكێف و ئاره‌زووی ده‌سه‌ڵاتداراندایه‌. بۆ ئه‌می هاوڵاتی ته‌نها دڕك و خه‌م و خه‌فه‌تی نیشتیمان هه‌یه‌ كه‌ دیمه‌نی دۆزه‌خیانه‌ی بۆ ئاماده‌ده‌كه‌ن، ئه‌میش پێی قایلنابێت و ڕه‌تیده‌كاته‌وه‌. نیشتیمان هی ئه‌م نییه‌، به‌ڵكو هی سته‌مكارانه‌ كه‌ ڕژێمی نهێنی بۆ چاودێریكردن و ئه‌شكه‌نجه‌دانی دروستده‌كه‌ن:
ئه‌چمه‌ سه‌رئاو و به‌ڵگه‌نامه‌ی خۆمم به‌ده‌سته‌وه‌یه‌
كه‌ له‌ چایخانه‌ دێمه‌ده‌ری پێویسته‌ سه‌یری ئه‌ملاولای خۆم بكه‌م
ته‌نانه‌ت خونچه‌ی بچكۆله‌یش
پێشوه‌ی ده‌مكاته‌وه‌
سه‌یری ڕاست وچه‌پی خۆی ده‌كات.(11).

جۆری ئه‌و سیستم و ڕژێمه‌ی كه‌ سه‌ربه‌ستی زه‌وتده‌كات و ته‌نانه‌ت چاودێریی گژوگیا وبێگیانیش ده‌كات، ئه‌م دید وڕوئیایه‌ لای محه‌مه‌د ماغوت ده‌خولقێنێت. په‌یوه‌ندیی نه‌رێنیی نێوان نیشتیمان و شاعیری هاوڵاتی و ڕژێمی ده‌سه‌ڵاتدار به‌رهه‌میدێنێت و ده‌یسه‌پێنێت، له‌م حاڵه‌ته‌یشدا نیشتیمان یه‌كسان ئه‌بێت به‌ سیستمی ده‌سه‌ڵاتدار وسه‌ربه‌ستیی شاعیر زه‌وتده‌كات. دڵه‌ڕاوكێی تیدا ئه‌چێنێت. له‌م كاته‌دا شاعیری هاوڵاتی، نابێت به‌ تاكێكی ئه‌مین و گوێڕایه‌ڵی نیشتیمان، وه‌ك جاران له‌پێناویدا ناتوێته‌وه‌ ماده‌م نیشتیمان و ڕژیمی ده‌سه‌ڵات له‌ تای ته‌رازوویه‌كدان، لێره‌دا شتێكی نامۆ نییه‌ شاعیر ناپاكیی خۆی دژی نیشتیمان ئاشكرابكات و بنه‌مای گونجان وته‌بایی نێوانیان بسڕێته‌وه‌. نیشتیمان نیشتیمانی سه‌ركوتكه‌رانه‌، محه‌مه‌د ماغوتیش سه‌ركوتكه‌ران ڕه‌تده‌كاته‌وه‌ وخیانه‌تیان لێده‌كات، كه‌واته‌ خیانه‌ت له‌ نیشتیمانیش ده‌كات، له‌و كاته‌دا خیانه‌ت له‌لای ئه‌بێت به‌ پیشه‌یه‌كی ویستراو و خۆش، خیانه‌ت لێره‌دا ده‌لالاتی جیای ئه‌بێت، جیاواز له‌و ده‌لاله‌ته‌ تاكمه‌ودایه‌ ته‌سكه‌ی كه‌ له‌ فه‌رهه‌نگی زمانه‌وانیدا هه‌یه‌تی.
له‌ ئه‌ده‌بی ماغوتدا خیانه‌ت مه‌دلولی فراوان وجۆراوجۆری ئه‌بێت و له‌ مانا فه‌رهه‌نگییه‌كه‌ دوورده‌كه‌ونه‌وه‌. ئێمه‌ لێره‌دا بۆ ڕه‌خنه‌كاری و كارئاسانیی ڕه‌خنه‌گر ئه‌توانین بۆ تێمای شیعریی هه‌ردوو قۆناغه‌كه‌، دوالیزمی نیشتیمان و ئه‌نتی نیشتیمان به‌كاربه‌رین.
ئه‌م تۆنه‌ ماغوتییه‌ به‌رهه‌می بارودۆخێكی قورسه‌، دژی زه‌وتكه‌رانی ئازادییه‌ له‌ حوكمدا، له‌ شیعردا بووه‌ به‌ دیارده‌یه‌كی ڕاسته‌قینه‌ و بڵاوبووه‌ته‌وه‌.
ئا لێره‌وه‌، به‌پێچه‌وانه‌ی جاریجارانمانه‌وه‌ بوار زیاتر ڕه‌خسا بۆئه‌وه‌ی شیعری ماغوت ده‌روازه‌یه‌ك بدۆزیته‌وه‌ بۆ نزیكبوونه‌وه‌ له‌ دیمه‌نی شیعریی نه‌وه‌ی سێیه‌می كوردی-دوای ڕاپه‌ڕین به‌دواوه‌، خوێندنه‌وه‌یشی ئاساییبێته‌وه‌ و وه‌ربگیرێت. شاعیرانمان له‌م زه‌مینه‌دا له‌ جیاتی ئومێد له‌ ژێیی جه‌رگبڕی و خه‌ون هه‌ڵوه‌رینیان ده‌دا.
قوبادی جه‌لیزاده‌ ساڵی 1994 له‌ شیعری (فیشه‌كی ڕه‌حمه‌ت)دا، كه‌ له‌ سه‌ره‌تای بوێریی سه‌رهه‌ڵدانی ئه‌م جۆری هه‌ستی ئاوابوون و عه‌ده‌مه‌دا بڵاوبووه‌ته‌وه‌، له‌ ژێی ئه‌م هه‌سته‌ ده‌دات:
له‌ ترۆپكی خه‌ره‌نده‌ حه‌په‌ساوه‌كانه‌وه‌ كه‌ پێی ده‌ڵێن
نیشتیمان
ده‌ڕوانمه‌ داته‌پینی ئاسمان و هه‌ره‌سهێنانی زه‌وی
كی نیشتیمانه‌كه‌می له‌به‌رچاوی نه‌ته‌وه‌كه‌م
ڕه‌ش كرد؟
كی نه‌ته‌وه‌كه‌می له‌به‌رچاوی نیشتیمانه‌كه‌م
ڕه‌ش كرد؟
نیشتیمانه‌كه‌م زوو قژی ڕووتایه‌وه‌،
خه‌تای خۆمان بوو یا خه‌تای نیشتیمان
نه‌ته‌وه‌كه‌م ددانه‌كانی زوو هه‌ڵوه‌رین
خه‌تای دوژمنه‌كانمان بوو یا خه‌تای خۆمان
ئاخ ئه‌وساكه‌ چه‌ند ڕه‌زاسووك بوو
نیشتیمانه‌كه‌م بووكه‌شووشه‌یه‌كی چه‌ند ڕه‌زاسووك بوو
چه‌ند بێ گوناه‌ بوو، ئه‌وسا نه‌ته‌وه‌كه‌م
كارمامزێكی چه‌ند بێ گوناه‌ بوو
من خۆشه‌ویستیم له‌ ده‌ست داوه‌
من خۆشه‌ویستی نیشتیمانه‌كه‌مم له‌ ده‌ست داوه‌
له‌ده‌ستم داوه‌ من خۆشه‌ویستی گه‌له‌كه‌مم له‌ ده‌ست داوه‌
كی گوڵه‌ سووره‌كانی فه‌ساد كرد و ئابڕووی په‌پوولانی هه‌ڵوه‌راند ؟ (12 ).

نیشتیمان جاران لای قوباد وشاعیرانی پێشوو مه‌دلوولی جوانی به‌رهه‌مئه‌هێنا، وه‌ك ئه‌وه‌ی بووكه‌شووشه‌یه‌كی ڕه‌زا سوكبووه‌، بێگوناه‌ بووه‌، كارمامز بووه‌، گوڵی سوور بووه‌، ئه‌مانه‌ هه‌موویان له‌ زه‌مه‌نی ڕابردوودا ئاماژه‌ و مه‌دلوول بوون بۆ جوانی، ئێستا به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، زۆر ده‌قی سه‌ر به‌ ئه‌نتی نیشتیمان به‌رهه‌مدێن ، كه‌ تێیاندا فه‌زایه‌ك پێكئه‌هێنرێت، پڕه‌ له‌ وێنه‌ و ده‌سته‌واژه‌ و فه‌رهه‌نگی شیعریی وه‌ها كه‌ تێمای ناشیرینكردنی نیشتیمانی تێدا زاڵه‌ (تقبیح)، هه‌ر لێره‌یشه‌وه‌ نه‌وه‌ی سێیه‌م یا نوێگه‌ریی سێیه‌م، ناشیرینكردنی شته‌ پیرۆز و جوانه‌كان دێنێته‌ ناو گوتاریی شیعرییه‌وه‌ و ئاسۆی شیعری كوردی پێ فراوان ده‌كات، له‌سه‌رو هه‌موویشیانه‌وه‌ ناشیرینكردنی نیشتیمان كه‌ شاعیرانی نه‌وه‌ی سێیه‌م ڕووبه‌ڕووی لێپرسینه‌وه‌ی ده‌كه‌ن. لای ئه‌م نه‌وه‌یه‌ حیكایه‌ته‌ گه‌وره‌كانی سه‌رده‌می مۆدێرنه‌ كزده‌بن یا زمانی قسه‌كردن له‌ گه‌ڵیاندا ئه‌گۆڕێن، وه‌ك نیشتیمان، خاك، شه‌هید …. هه‌ر ته‌نها له‌ڕووی پیرۆزییه‌وه‌ باسناكرێن، گوتار و زمانی په‌رستن و پیرۆزی كاڵده‌بنه‌وه‌، تا ڕاده‌ی دژایه‌تیكردنیان و لێدانی ژێی ئه‌نتی نیشتیمان.
شاعیرانی شه‌ست و حه‌فتاكانمان دڵیان نه‌هاتووه‌ به‌م چه‌شنه‌ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ نیشتیماندا بكه‌ن و دژیشی توندوتیژی بنوێنن، چونكه‌ گوتار گوتارێكی تر بووه‌، سه‌رده‌م سه‌رده‌مێكی تر بووه‌، سه‌رچاوه‌ی پێكهێنه‌ری ده‌ق له‌وه‌وه‌ هه‌ڵنه‌قوڵاوه‌ درز بكه‌وێته‌ نێوان نیشتیمان و هاوڵاتییه‌وه‌، شۆڕش بووه‌، وه‌ك ئێستایش حكومه‌تێكی خۆیینه‌مان نه‌بووه‌ تا ڕووبه‌ڕووی لێپرسینه‌وه‌ی بكه‌ین.
جاران زۆربه‌ی شاعیران هه‌ر به‌ جوانی بۆ لای جوانی ئه‌چوون، زیاتر هه‌ر له‌ شته‌ جوانه‌كاندا منه‌ی جوانییان كردووه‌، به‌لای ئه‌وه‌دا نه‌چوون شتی جوان له‌ ناشیریندا بدۆزنه‌وه‌، ته‌نانه‌ت نه‌ك هه‌ر بۆ ناشیرینكردنی جوانی له‌ پێناوی به‌رهه‌مهێنانی شیعرییه‌تی جواندا، بگره‌ هه‌ر كه‌متر به‌لای ناشیرینیشدا وه‌ك بابه‌ت چوون.
بۆدلێر كه‌ به‌ یه‌كێك له‌ باوكه‌كانی نوێگه‌ریی داده‌نرێت، هه‌ر زوو وتویه‌ كه‌ شاعیر ئه‌توانێت سیحرێكی جوان له‌ ناشیرینیدا بێداركاته‌وه‌، چونكه‌ ئه‌و ڕای وایه‌، كه‌ ناشیرین شتی سه‌یر و نامۆ و به‌ خه‌یاڵانه‌هاتوو به‌رهه‌مدێنێت، زیاد له‌مه‌ بۆ ئه‌وه‌ ئه‌چێت كه‌ ناشیرینی یه‌كسانه‌ به‌ جوانی (13). به‌تایبه‌تی له‌ زه‌مینه‌ی ئه‌ده‌ب و هونه‌ردا.
ڕه‌نگه‌ پێویست نه‌كات لێره‌دا بچینه‌ ناو سه‌رجه‌م ئه‌و ده‌ق و كارانه‌ی كه‌ بۆدلێر تێیاندا به‌دوای دۆزینه‌وه‌ی جوانیی په‌نهان له‌ ناشیرینیدا گه‌ڕاوه‌، به‌ڵام وه‌ك نموونه‌یه‌ك ئاماژه‌ به‌ ناونیشانی كۆمه‌ڵه‌ شیعری (گوڵی خراپه‌، یا گوڵی شه‌ڕ) ی ئه‌ده‌ین، كه‌ نموونه‌یه‌كی جوان و ناوازه‌یه‌ بۆ گه‌ڕان به‌دوای جوانكردنی ناشیرینی، به‌هۆی به‌كاربردنی خستنه‌سه‌ری گوڵ كه‌ وشه‌یه‌كه‌ سه‌ر به‌جوانی وچاكه‌ بۆ سه‌ر شه‌ڕ كه‌ وشه‌یه‌كه‌ سه‌ر به‌ گرووپی هه‌موو وشه‌ خراپه‌كان. له‌و ناونیشانه‌دا كۆكردنه‌وه‌ی دوو دژ ( گوڵ + خراپه‌ ) و تێكڵاوكردنیان ئه‌وپه‌ڕی مه‌ودای ستاتیكیی شیعرییانه‌ی پێكهێناوه‌.
له‌ شیعری نوێدا ناشیرینی له‌پاڵ جوانیی دژیدا ئه‌بێت به‌ مه‌ودایه‌ك بۆ دیدێكی تر و بیركردنه‌وه‌یه‌كی تر، ئه‌بێت به‌ پێكهێنه‌رێكی شیعریی جیاوازتر، ئه‌ویش له‌ڕێگه‌ی كۆمه‌ڵیك گۆڕانكاریی هونه‌ری و مه‌جازییه‌وه‌، پاش گواستنه‌وه‌ی (ناشیرین) له‌ زه‌مینه‌ی واقیع و تۆڕی په‌یوه‌ندیی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌ بۆ زه‌مینه‌ی شیعر و هونه‌ر، ئیتر له‌م كاته‌دا جوانی یان ناشیرینی وه‌ك دوو بابه‌تی دژ نامێننه‌وه‌ و وه‌ك دوو بابه‌تی دژیش مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵدا ناكرێت. یانی وا ناكه‌وێته‌وه‌ كه‌ ئیتر له‌به‌رئه‌وه‌ی، جوان هه‌ر جوانه‌ كه‌واته‌ ئه‌بێت له‌ ناو جیهانی ئه‌ده‌ب و هونه‌ریشدا هه‌ر وه‌كو خۆی بمێنێته‌وه‌، یا ناشیرین ناشیرینه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ ئه‌بێت له‌ ده‌قدا هه‌ر به‌ناشیرینی بمێنێته‌وه‌ و وه‌ك شتێكی ناشیرین به‌كارببرێت.
خه‌سڵه‌تی ستاتیكی له‌ هونه‌ر و ئه‌ده‌بی نوێدا جیاوازی له‌ نێوان جوان و ناشیریندا ناكات، وه‌ك چۆن جوان ئه‌كات به‌ بابه‌ت و پێكهێنه‌رێكی شیعریی، به‌هه‌مان شێوه‌، ناشیرینیش ئه‌كات به‌ بابه‌ت و پێكهێنه‌ری فه‌زای شیعری، ڕه‌نگه‌ شیعرێك كه‌ تێیدا ناشیرینی بووبێت به‌ بابه‌ت وتوخمی پێكهێنه‌ری، زۆر جوانتر بێت له‌ ده‌قێك كه‌ جوانیی بابه‌ت و توخمی پێكهێنه‌ری بێت. له‌م كاته‌دا مامه‌ڵه‌ و چۆنێتی ستاتیكی به‌پێی ده‌سه‌ڵاتی خه‌یاڵ، جه‌وهه‌ری ئه‌م دوالیزمه‌ ئه‌گۆڕن. جا له‌م قۆناغه‌ نوێیه‌ی شیعری كوردیدا به‌ ئاشكرا ئیش له‌ سه‌ر دوو شت ده‌كرێت:1- ناشیرینكردنی جوان وپیرۆز. 2-پیرۆزكردنی ناشیرین و حه‌رام. بۆ نموونه‌ له‌ هه‌ندێك ده‌قی، ئه‌حمه‌دی مه‌لا، فه‌رهاد پیرباڵ، قوبادی جه‌لی زاده‌…
له‌ ده‌قه‌كه‌ی قوبادا نیشتیمان خه‌ره‌نده‌، ڕه‌شه‌، نیشتیمان كه‌چه‌ڵه‌، دانه‌كانی هه‌ڵوه‌ریون، ده‌موقه‌پۆزێكی ناشیرینی هه‌یه‌، ئه‌م هه‌موو وێنه‌ به‌كاربراوانه‌ ئاماژه‌ن بۆ ئیستای نیشتیمان، ئه‌گینا جاران ئه‌م وێنه‌ و ده‌سته‌واژه‌ و ڕسته‌ ناشیرینانه‌ نه‌ئه‌درانه‌ پاڵ نیشتیمان، به‌پێچه‌وانه‌وه‌، له‌ قۆناغی كپی و ئارامیی دوور له‌ شه‌ڕوشۆڕ هه‌ر باسی جوانیی سرووشتی كراوه‌، له‌ قۆناغی ژیر سایه‌ی شۆڕشدا، یا هێرشی دوژمندا هه‌ر باسی گیانفیدایی و خۆشه‌ویستیی نێوان ئه‌م و ڕۆله‌كانی كراوه‌. كه‌چی له‌م شیعره‌دا خۆشه‌ویستیی نیشتیمان له‌ده‌سدراوه‌. ئه‌مانه‌ به‌و مانایانه‌ نایه‌ن، كه‌ شاعیرانی ئێستا دژی نیشتیمان بن و بچنه‌ به‌ره‌ی دوژمنی ده‌ره‌كییه‌وه‌ به‌ڵكو هه‌ڵوێست و ڕوئیای ترن ده‌رباره‌ی نیشتیمان و بارودۆخی جیاواز، گۆڕینی سه‌رچاوه‌ی پێكهێنه‌ری ده‌ق گۆڕیونی و هێناونێته‌ كایه‌وه‌. بێگومان نموونه‌ زۆره‌، به‌ڵام ئێمه‌ لێره‌دا ئه‌م نموونه‌یه‌ی قوبادی جه‌لیزاده‌مان هێنایه‌وه‌، چونكه‌ نموونه‌یه‌كه‌ له‌ نموونه‌ سه‌ره‌تاییه‌كانی ئه‌م هه‌سته‌ نوێیه‌.
شێركۆبێكه‌سی كۆچكردوو له‌ سه‌ره‌تاری ڕه‌وتی شیعریی خۆیه‌وه‌، له‌سه‌ر هێڵی نیشتیمان ڕۆیشت، به‌ شاعیری شوناسی نه‌ته‌ وه‌یی و داكۆكیكردن له‌ گوتاری مانه‌وه‌ و هه‌ڵسانه‌وه‌ ناسرابوو، ئه‌و پێش كۆچكردنی به‌ چه‌ند ساڵێك و له‌ چه‌ند ده‌قێكیدا له‌ گوتاری شوناس دووركه‌وته‌وه‌، یه‌كێك له‌ تێما پیرۆزه‌كانی كه‌ نیشتیمان بوو، كاڵبووه‌وه‌، وه‌ك دید و جیهانبینییه‌كه‌ی ماغوت ونه‌ وه‌ی سێیه‌می شیعری كوردی كه‌وته‌ سه‌ر گوتاری گله‌ییكردن له‌ نیشتیمان. ئه‌م دیده‌ نوێیه‌ شیعری شێركۆی به‌ ئاقارێكی تردا برد و ئاسۆی ڕه‌وتی شیعریی ده‌وڵه‌مه‌ند تر كرد.
تاوه‌كو سه‌رچاوه‌ پێكهێنه‌ره‌كانی ده‌ق له‌ بارودۆخێكی نۆێدا نه‌گۆڕان، شێركۆ له‌ گوتاری شوناس لای نه‌دا. دیاره‌ ده‌رچوونی له‌و بازنه‌ی گوتاره‌ كه‌ سه‌ده‌ها ده‌قی جوان و نایابی تێدا نووسی، وه‌رچه‌رخانێكی گه‌وره‌ و بوێرانه‌ بوو له‌ داهێنانیدا:
له‌ ئێستادا
ده‌موچاوی نیشتیمان
له‌ ده‌موچاوی په‌نجه‌ره‌یه‌كی چڵكن ئه‌چێت
كه‌ به‌رده‌وام داخرابێ و
گرژومۆن وساڵی جارێك پێئه‌كه‌نی! ( 14)
وێنه‌یه‌كی كاریكاتیرانه‌ی نیشتیمانه‌، شاعیر كێشاوییه‌تی، ئه‌ویش به‌ مه‌به‌ستی ناشیرینكردنی نیشتیمان. قه‌ت شێركۆ، له‌ شه‌ست و حه‌فتاكاندا به‌م زمان و وێنه‌ كاریكاتێرانه‌ له‌ نیشتیمان نه‌دواوه‌، نه‌ له‌ ڕۆژانی سه‌ختدا، نه‌ له‌ ژیانی بێده‌نگیی دوور له‌ سه‌نگه‌ر و هه‌راوهوریادا، هه‌روه‌ها مه‌حمود ده‌روێش و سه‌میح قاسم و تۆفیق زه‌ییادیش، چونكه‌ ئه‌وه‌ی حوكمیكردوون و ده‌سه‌ڵاتی به‌ده‌ستبووه‌ دوژمنی سه‌رسه‌ختیان بووه‌، به‌ڵام لای محه‌مه‌د ماغوت شتێكی تره‌، ئه‌م به‌ توندی ئه‌چێت به‌گژی نیشتیماندا، بێ هیچ شه‌رمێك ئابڕویده‌بات، كه‌وتۆته‌ ژێر ڕكێفی ئایدیۆلۆجیاوه‌، به‌ ده‌ربڕینێكی تر بووه‌ به‌ئیدێولۆجیا. ماغوت له‌ سایه‌ی سیستمێكی حوكمداریی خۆیینه‌ی عه‌ره‌بیدا بووه‌، هه‌روه‌ها شاعیرانی كوردیش، به‌ده‌سنیشانكراوی دوای دامه‌زراندنی حكومه‌تی كوردی وشه‌ڕی ناوخۆ و كێشه‌ یه‌كله‌دوایه‌كه‌كانی و دووركه‌وتنه‌وه‌ی له‌ خه‌ون وهیوای دانیشتوانی، ئێستا نه‌ك جاران، بوار وبیانوو بۆ ڕه‌خنه‌گرتن لێی ڕه‌خساوه‌. ئه‌م ئامڕازی زه‌مه‌نه‌( ئێستا) ناڕاسته‌وخۆ وڵاتێكی ترمان دێنێته‌ پێشچاو له‌ ڕابردوودا بووه‌، جوان و شیرین ڕۆح سووكبووه‌، به‌ڕاده‌یه‌ك خوێنی له‌پێناودا ڕژاوه‌.
دێڕی یه‌كه‌م ( له‌ئێستادا ) ئه‌و زه‌مه‌نه‌ ده‌سنیشانده‌كات كه‌ ئه‌م بڕگه‌ و ده‌قانه‌ی تێدا نووسراون (ئێستا) واته‌ ئه‌و زه‌مه‌نه‌ی ئێستا كه‌ تێیدا له‌ ژێر سایه‌ی حكومه‌تی خۆماندا به‌ شێوه‌یه‌كی تراجیدییانه‌ ئه‌ژین :
ئه‌م نیشتیمانه‌
منی به‌هاری ڕاپه‌ڕینی پیركرد
گۆرانییه‌كانی كردم به‌ پۆلی
باڵنده‌ی باڵشكاو،
به‌ خه‌ونی ده‌م با.( 15)
*******
تۆ نیشتیمان
ئه‌م سرووده‌ چی لێبكه‌م ؟!
ئه‌گه‌ر هێناوته‌ بۆ ئه‌وه‌ی وه‌ك هه‌موو جار
له‌ جێگه‌ی نان، قسه‌ی سه‌وز و سوورم باتی
بیبه‌ره‌وه‌! با شاخ و داخ گوێی لێبگرن! (16) .
*******
له‌سه‌ر جاده‌ی سه‌هۆڵه‌كه‌ ڕاوه‌ستاوم
له‌ پڕێكدا نیشتمان به‌ خۆی و كڵاوی ئاڵاكه‌یه‌وه‌،
به‌ خۆی وڕێكلامی ڕیش و سمێڵ و ئارمی پۆپنه‌ی
نێرێتییه‌وه‌، به‌خۆی و مه‌دالیای پڕ هه‌ڕه‌شه‌ی
سه‌ر سنگیه‌وه‌، به‌خۆی و شمشێره‌كه‌ی (ئه‌ی ڕه‌قیب) ه‌وه‌!
به‌ په‌ڕی گیڤ و مه‌غروری تاوسییه‌وه‌( 17).
******
تۆ نیشتیمان!
ئه‌ی ئه‌و پیاوه‌ی له‌ قولله‌ی به‌رزی
غوروری ناو سه‌رته‌وه‌ ئه‌ڕوانیته‌
خواری خۆت و بۆ جارێكیش دانابه‌زیت
بۆ ناو گورده‌می برین و لای پاییزی
ئه‌م هه‌موو ژانه‌ چاوه‌ڕوانانه‌! (18).
شێركۆ بێكه‌س له‌ ئه‌زموونی شیعریی خۆیدا، له‌ چوارچێوه‌ی لكان به‌ خاك ونیشتیمانه‌وه‌، نیشتیمانی به‌ دوو ئاقاری جیاوازدا بردووه‌، له‌ خۆشه‌ویستییه‌وه‌ بۆ ڕق و گله‌یی تا سنووری ڕه‌خنه‌گرتن له‌ سروودی نیشتیمانی و ئاڵای وڵات كه‌ به‌ دوو وێنه‌ی كاریكاتێری له‌ پیرۆزییان ئه‌دات، به‌ ده‌ربڕینێكی ڕوونتر سه‌ره‌تایه‌ك و كۆتاییه‌كی ئه‌زموونێكی شیعریی كه‌ دژ به‌یه‌كن و دوو ڕوئیا و دوو فه‌زای شیعریی جیاواز ئه‌خه‌نه‌ڕوو، له‌ خۆشه‌ویستی نیشتیمانه‌وه‌ بۆ ئه‌نتی نیشتیمان.

محه‌مه‌د ماغوت له‌ پیرۆزی ئاڵا و سروودی نیشتیمانی ئه‌دات و ئه‌ڵێت، له‌به‌ر سروودی نیشتیمانی هه‌ڵنه‌ساوم
به‌بۆچوونی ئێمه‌ شێركۆ سوودی له‌ ئه‌زموونی ماغوت بینیوه‌، به‌ڵام كۆیرانه‌ نا چونكه‌ ئه‌و خۆیه‌تی نه‌ك ماغوت، وئه‌زموونی دوای ڕاپه‌ڕینی خۆمان بووه‌ به‌ فاكته‌ری ئه‌م ئه‌زموون ودیده‌ نۆییه‌ی. ئه‌گه‌ر مه‌سه‌له‌كه‌ كاریگه‌ریی خوێندنه‌وه‌ و گواستنه‌وه‌ی ئه‌زموونی ئه‌ویتر بوایه‌، ئه‌وه‌ ئه‌مه‌ی له‌ حه‌فتاكاندا ده‌كرد، چونكه‌ ئاشكرایه‌ شێركۆ و هاونه‌وه‌كانی له‌و سه‌رده‌مانه‌دا به‌ ته‌واویی ئاگایان له‌ ئه‌زموونی محمه‌د ماغوت بووه‌، ئه‌وه‌ وه‌رچه‌رخان و گۆڕانكاریی ژیانمان و سه‌رچاوه‌ی پێكهێنه‌ری نوێمانه‌ گۆڕینی به‌ سه‌ر ئه‌زموون ودیدی شێركۆ و شاعیرانی نۆێگه‌ریی سێیه‌مماندا هێناوه‌، ته‌نها هه‌ر خوێندنه‌وه‌ی ئه‌زموونی ئه‌ویتری ده‌ره‌كی نییه‌.
له‌ دوا بڕگه‌ی سه‌ره‌وه‌دا، شێركۆ به‌ لێكچوونێكی ڕه‌وانبێژی وێنه‌یه‌ك درووستدكات تێیدا نیشتیمان به‌ پیاوێك ئه‌چوێنێت مه‌غروره‌، به‌ فیزه‌وه‌ له‌ سه‌ره‌وه‌ ئه‌ڕوانێته‌ خواری خۆی دانابه‌زێته‌ ناو خه‌مه‌كانه‌وه‌. ئه‌و له‌وێدا په‌نا بۆ به‌ مرۆكردنی نیشتیمان ئه‌بات،له‌ بێگیانی و شوێنی ڕوووت ده‌ریده‌كات و عه‌قڵی پێ ئه‌به‌خشێت چونكه‌ به‌ پیاو ئه‌یشوبهێنێت، ئه‌م گواستنه‌وه‌ و گۆڕینه‌ هونه‌رییه‌ به‌رگێكی ئیدێولۆجی له‌به‌ر كراوه‌، ئه‌مه‌ بۆئه‌وه‌ی ده‌ریبخات كه‌ نیشتیمان عه‌قڵه‌، نه‌ك ته‌نها چوارچێوه‌یه‌ك له‌ شوێنی ڕووت. به‌ ده‌س عاقڵ و ده‌سه‌ڵات و حوكمڕانه‌ویه‌ و له‌ ژێر ڕكێف و ویستی ئه‌واندایه‌.
ئالێره‌وه‌یه‌ وه‌ستان دژی نیشتیمان و وێنه‌كێشانیشی به‌ شێوازی ناشیرینكردن. ئه‌مه‌یه‌ ستاتیكای ناشیرینكردنی شته‌ پیرۆزه‌كان كه‌ شاعیرانی نه‌وه‌ی سێیه‌م بایه‌خیان پێدا، به‌دوایشیانا هه‌ندێك له‌ شاعیرانی نه‌وه‌كانی پێشوتر، مه‌به‌ستمان ئه‌وانه‌یانه‌ كه‌ له‌ گه‌ڵ گۆڕانكاریی ڕه‌وته‌ نوێكه‌دا هاتن.

سه‌رچاوه‌ و په‌راوێز:

10-محه‌مه‌د ماغوت: سه‌رجه‌م كاره‌كانی، لا
11-هه‌مان سه‌رچاوه‌: لا205 .
12-قوبادی جه‌لی زاده‌: شه‌هید به‌ته‌نیا پیاسه‌ده‌كات، ده‌زگای ئاراس، هه‌ولێر،2007، لا329.
13-د. عبدالغفار المكاوی: الشعر الحدیث من بودلیر الی العصر الحاضر-الجز‌و الاول، الهیئة المصریة العامة‌ للكتاب، القاهرە، 1972، ص73.
14-شێركۆ بێكه‌س: ئێستا كچێك نیشتمانمه‌، ده‌قی واڵا، ده‌زگای سه‌رده‌م، سلێمانی، 2011، لا67.
15-سه‌رچاوه‌ی پێشوو، لا65.
16-سه‌رچاوه‌ی پێشوو: لا 56.
17-سه‌رچاوه‌ی پێشوو:لا38.
18- سه‌رچاوه‌ی پێشوو: لا98.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

ئێستاش نەمدیەوە

مارف عومەر گوڵ ئەو باڵندەیە لە دڵی مندا هێلانەی کردوە ...