سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » من ژەهری غوربەتم تام کردووە

ئه‌ژین عه‌بدولخالق:

من ژەهری غوربەتم تام کردووە

پاش چه‌ند ساڵێك له‌ بڵاوبوونه‌وه‌ی رۆمانی نامه‌كانی فێرناندۆ خانمه‌ نووسه‌ر و رۆماننووس ئه‌ژین عه‌بدولخالق رۆمانێكی نوێی به‌ ناوی ژنه‌كان وڵاتیان نییه‌ بڵاوكرده‌وه‌، كه‌ تیایدا پرسی ژن و سه‌فه‌ر و مه‌نفا و شوناس و بێ‌ وڵاتی ده‌بنه‌ تێمای سه‌ره‌كی رۆمانه‌كه‌ی، له‌م دیداره‌دا ئه‌م نووسه‌ره‌ ده‌رباره‌ی به‌رهه‌مه‌ نوێكه‌ی و چه‌ند پرسێكی تری ئه‌ده‌بی ده‌دوێ.

سازدانی: شاخه‌وان سدیق

1-2

*پاش چه‌ند ساڵێك له‌ بڵاوبوونه‌وه‌ی رۆمانی نامه‌كانی فێرناندۆ ئێستا رۆمانێكی نوێت به‌ ناوی ژنه‌كان وڵاتیان نییه‌ بڵاوبۆته‌وه‌، ده‌كرێت پێمان بڵێیت، له‌ روانگه‌ی خۆته‌وه‌ جیاوازی نێوان ئه‌م دوو كاره‌تان له‌ كوێدایه‌، ده‌كرێ‌ ئه‌م دوو رۆمانه‌ له‌ چ گۆشه‌نیگایه‌كه‌وه‌ به‌راورد بكه‌ین به‌یه‌ك؟
-كه‌ بێ وڵات و ئاواره‌ بووم، ئه‌و كاته‌ی بێ ماڵ و شار و نیشتمان بووم، رۆمان بووه‌ مه‌مله‌كه‌تم و زمانیش بووه‌ پایته‌ختی من، ئیتر ئه‌م مه‌مله‌كه‌ته‌ له‌ژێر هه‌ر ناو و ناونیشانێك بێت هی منه‌، وه‌ك چۆن شار و وڵاته‌كان ده‌گۆڕێن و ئه‌ندازه‌یان گۆڕانی به‌سه‌ردا دێت، داستانه‌كانی منیش به‌ هه‌مانشێوه‌. رۆماننووس گێڕه‌ره‌وه‌ی ئه‌و دیدگاو تێڕامان، چاو، شوێن و هه‌ستانه‌یه‌ كه‌ به‌ریده‌كه‌وێ، ده‌كرێ بڵێم من به‌ هه‌ردوو كتێب حه‌قی كه‌پیته‌لێكی ته‌واوی ئه‌و «تراوما» شۆكی ده‌روونیانه‌م نه‌داوه‌ كه‌ تێیدا ژیام. به‌ هه‌ردوو رۆمانه‌كه‌ حه‌قی یه‌ك تاڵی قژی كچێكی جه‌سته‌ سووتاوم نه‌داوه‌، كه‌ ئاماده‌ بوو به‌ بێده‌نگی خۆی بسووتێنێ و به‌بێده‌نگی ئه‌م كۆمه‌ڵگایه‌ جێبهێڵێت. رۆمانی كوردی وه‌ك هه‌ر یه‌ك له‌ ژانره‌كانیتر، پڕه‌ له‌ غیابی ده‌نگی ژن. پیاو باسی منی ژن ده‌كات و من ده‌گێڕێته‌وه‌، پیاو گۆشه‌ نیگاو دیدگای خوشك و دایكی ده‌نووسێته‌وه‌، پیاو ده‌ینووسێته‌وه‌ ئێمه‌ی ژن چۆن ده‌بینن و ده‌بیستین و ده‌خه‌وین و هه‌ستده‌كه‌ین. ئه‌م غیابه‌ی ژن له‌ نێو رۆمانی كوردیدا وه‌ك غیابی ژنه‌ له‌ نێو دراما ته‌له‌فزیۆنییه‌كانی ساڵانی هه‌شتاكان، كاتێك پیاوه‌ ئه‌كته‌ره‌كان سمێڵیان ده‌تاشی و جلی ئافره‌تانه‌یان له‌به‌رده‌كرد و له‌ غیابی نه‌بوونی ژن رۆڵی ژنیان ده‌بینی. من له‌ هه‌ردوو رۆماندا ویستوومه‌ دیوێكی بچووكی ئه‌م بۆشاییه‌ گه‌وره‌یه‌ پڕكه‌مه‌وه‌.
نامه‌كانی فیرناندۆ پێش پێنج ساڵ بڵاوكرایه‌وه‌ و پێش حه‌وت ساڵێك نووسیم. بیرۆكه‌ی رۆمانه‌كه‌ش زه‌مه‌نێ بوو له‌نێومدا ده‌ژیا. نامه‌كانی فیرناندۆ گوزه‌رێك بوو به‌ نێو كۆڵان به‌ كۆڵانی دونیای ئه‌وینی من و هه‌موو ئه‌و كچانه‌ی له‌م ده‌ڤه‌ره‌دا ده‌ژین و ئه‌ڤیندارن، هه‌موو ئه‌و كچانه‌ی له‌م قۆناغه‌ له‌م ناوچه‌یه‌دا ژیان و هه‌ناسه‌یان داوه‌ به‌ جۆرێك له‌ جۆره‌كان دیوێكیان حزوری هه‌یه‌ له‌ نامه‌كانی فێرناندۆ و له‌ سیاقێكی ته‌واو رۆمانتیكیشدا رۆمانه‌كه‌م نووسیوه‌.
ژنه‌كان وڵاتیان نییه‌ له‌وه‌یه‌ له‌ كاتیگۆرییه‌كی ریالیستی درامایی جێگای بببێته‌وه‌ و چه‌ند به‌شێكی په‌یوه‌ست به‌یه‌ك و گێڕانه‌وه‌ێك له‌ نێو ئێستا و رابردوودا، خستنه‌ڕووی هه‌ندێ دیوی ژیانی ئێمه‌ بۆ رۆژئاوا و هه‌ندێ دیوی ژیان و تێگه‌یشتن و شارستانییه‌تی ئه‌وان بۆ ئێمه‌. ژنه‌كان وڵاتیان نییه‌ به‌ دیوێكیتر و له‌ فه‌زاێكی فراوانتردا كه‌سمان وڵاتمان نییه‌. چیرۆكی گه‌نجێكی خۆرهه‌ڵاتییه‌، یاخیبوون و به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ و ململانێیه‌ له‌ پێناو ئازادیدا، گه‌ڕانه‌ به‌ شوێن ناسنامه‌دا له‌ په‌نای تاكگه‌رایی و له‌ جوگرافیای رۆژئاوا، به‌ریه‌ككه‌وتن و تێنه‌گه‌یشتنی كۆد و خاڵی دژیه‌كی دووكلتوور و دووجۆره‌ له‌ مرۆڤ. خستنه‌ڕووی دیوه‌ دۆزه‌خییه‌كانی غه‌ریبی و وڵاتانی خۆرئاوایه‌. له‌ڕووی ته‌كنیكیشه‌وه‌ ئه‌م دوو رۆمانه‌ به‌دوو ته‌كنیكی ته‌واو جیاواز نووسراون.
به‌ كورتی ژنه‌كان وڵاتیان نییه‌، زۆرتر له‌ تێرمی («ئێگزایل» EXIL) یان تاراوگه‌ و بێ ناسنامه‌یی و گه‌ڕان به‌ شوێن وڵات و ناسنامه‌دا خۆی ده‌بینێته‌وه‌، به‌ڵام نامه‌كانی فیرناندۆ گه‌ڕانبوو به‌ شوێن ئه‌ویندا. ده‌كرێ بڵێم، ئه‌م دوو رۆمانه‌ زه‌مه‌ن و فۆرم و ته‌كنیك و هه‌موو توخمه‌كانیان جیاوازه‌ جگه‌ له‌ گێڕه‌ره‌وه‌كه‌ی كه‌ هه‌مان گێڕه‌ره‌وه‌یه‌.

*رۆمانی ژنه‌كان وڵاتیان نییه‌ له‌ ناونیشانه‌كه‌یه‌وه‌ دیاره‌ كه‌ تێمای سه‌ره‌كی كاره‌كه‌ ئیشكردنه‌ له‌ سه‌ر بێ وڵاتی و كێشه‌ی گه‌ڕان به‌ شوێن پرسی شوناسدا، كه‌ تا راده‌یه‌ك بۆته‌ كێشه‌یه‌كی جیهانی. بۆچی له‌ ئێستادا ئه‌م پرسه‌ لای تۆ جێگای بایه‌خه‌. بۆ ده‌ته‌وێت له‌ رێگای ئه‌ده‌ب و گێڕانه‌وه‌وه‌ ده‌رباره‌ی ئه‌م بابه‌ته‌ بدوێیت؟
-ناسنامه‌ پرسێكی ئاڵۆزه‌، من كێم له‌وه‌یه‌ سه‌ره‌تاییترین وقووڵترین پرسیاری مرۆڤ بێت. له‌گه‌ڵیشدا هێنده‌ ئاڵۆزه‌ كه‌ ئاسان نامانگه‌یه‌نێته‌ هیچ سه‌ره‌داوێك. (من كوردم، تۆ ئه‌وروپی، ئه‌و ئه‌فغانی، ئه‌سیوبی، ئه‌مریكی.) پۆلێنكردنی مرۆڤ به‌سه‌ر ناوچه‌، كیشوه‌ر، وڵات و دواتر ناوێك و ره‌گه‌زێك و تا دوایی پرسێكی هێنده‌ ئاڵۆز دروستده‌كات كه‌ ئاسان یه‌كلاناكرێته‌وه‌.
من ئاواره‌ی وڵاتێكم كه‌ ره‌نگم، ناوم، په‌روه‌رده‌، مامۆستاكانم، زمانم، هه‌رزه‌كاریم، بیره‌وه‌ریم هه‌موو شتێكم جیاوازه‌ له‌وان، ئه‌م جیاوازییه‌ هێنده‌یتر كێشه‌ی ناسنامه‌ت بۆ سه‌خت ده‌كات، به‌ڵام بیرمان نه‌چێت، غه‌ریبی له‌ فۆرمی Exil زیاتر جیابوونه‌وه‌ی جه‌سته‌ له‌ ده‌روونه‌.
به‌گشتی نووسه‌ر له‌ نێو فه‌وزایه‌كی سه‌ختی شوناسدا ده‌ژی، هه‌ربوونی چه‌ند كاره‌كته‌رێك و خوڵقاندنیان له‌ نێو رۆماندا، گه‌ڕانه‌ به‌ شوێن ناسنامه‌ی جیادا. كه‌ مناڵ بووم خه‌ونی گۆڕینی دونیام هه‌بوو، وه‌ك هه‌ر مناڵێكیتری دونیا كه‌ له‌ جه‌نگ و خوێندا گه‌وره‌ ده‌بێت. كه‌ براكانم ماڵیان جێده‌هێشت و به‌ زۆره‌ملێ ده‌نێردرانه‌ جه‌نگ، حه‌زم ده‌كرد دونیا وه‌ك تۆپه‌ ڕه‌نگاوڕه‌نگه‌كه‌م به‌ره‌و ئاسمان بهاوێژم و له‌م ره‌نگه‌ ناشیرینه‌ خوێناوییه‌ قوتاریكه‌م، مناڵیم خۆی ده‌خوارده‌وه‌ به‌دیار هه‌واڵ و وێنه‌كانی جه‌نگ، ده‌مویست شتێكم له‌ده‌ست بێ و بیكه‌م، به‌ڵكو چیتر دونیا له‌ نێو خوێندا نه‌گه‌وزێ، كه‌ عیراق بیره‌نه‌وتییه‌كانی كوێتی ته‌قانده‌وه‌ ئاسمان ڕه‌نگی ره‌ش هه‌ڵگه‌ڕا و بارانی ره‌ش و خه‌فه‌ت له‌سه‌ر گه‌ڕه‌كی مناڵی من ده‌باری، داخم ده‌خوارد و وڕكم ده‌گرت، ده‌گریام و ده‌مخواست ئاسمان وه‌ك چاوی بووكه‌ڵه‌كانم شین و ساف بكه‌مه‌وه‌، من مناڵی نێو ئه‌م جه‌نگانه‌م، هه‌رزه‌كاریم له‌نێو ده‌نگی ته‌قینه‌وه‌كان كه‌بتكرا، غه‌ریزه‌كانمان به‌ قیژه‌و جنێو و هه‌ڕه‌شه‌ی مه‌لاكان كه‌بتكرا. هه‌رزه‌كاریم بووه‌ قوربانی شه‌ڕی نێو كۆڵان و دوو بنه‌ماڵه‌و دوو گه‌ڕه‌ك و دوو شار، كه‌ نه‌متوانی هه‌موو ئه‌و واقیعانه‌ بگۆڕم و بێده‌سه‌ڵاتانه‌ به‌دیارییه‌وه‌ گریام، له‌ ناخمدا دونیایه‌كی ترم خوڵقاند دونیایه‌ك ویستم له‌ به‌هه‌شت بچێت. دونیاێك نه‌ جه‌نگ نه‌ گۆڕ، نه‌ گولـله‌ و نه‌ هه‌ڕه‌شه‌ و تۆقاندنی مه‌لاكان وهیچ ناشیرینییه‌ك جێگای نه‌بێته‌وه‌ تێیدا، به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ هه‌موو ئه‌و تراوما خوێناوییانه‌ له‌ زاكیره‌ و خه‌یاڵی من ده‌رنه‌چوون و به‌هه‌شته‌كه‌ی منیش بووه‌ شوێنی گێڕانه‌وه‌ی ئه‌و تراومایانه‌ی پێیاندا تێپه‌ڕیم و بینیمن و بووه‌ به‌شێك له‌ بیره‌وه‌ریم.
غه‌ریبی، گه‌ڕان به‌ شوێن و مه‌كاندا بوون به‌ خاوه‌نی كاروبار و دۆزینه‌وه‌ی شوناس له‌وه‌یه‌ بابه‌تێكی ئه‌كتوێل بێت له‌ دونیای ئێستاماندا، به‌ڵام به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك دیارده‌یه‌كی تازه‌ نییه‌. چیرۆكی ونبوونی یوسف و دۆزینه‌وه‌ی له‌لایه‌ن براكانییه‌وه‌ یارانی ئه‌شكه‌وت و ده‌ركه‌وتنه‌وه‌یان له‌ زه‌مه‌نێكیتر و نامۆ بوونیان به‌ دونیای دوای زیندووبوونه‌وه‌یان، چیرۆكی یاخیبوونی موساو راكردنی له‌ كۆشكی فیرعه‌ونه‌وه‌ له‌ لایه‌ن گێڕه‌ره‌وه‌كانی په‌یمانی كۆن. له‌ پشتی هه‌ر یه‌ك له‌م چیرۆكه‌ تیۆلۆژیانه‌ گه‌ریده‌بوونی مرۆڤ و گه‌ڕان به‌دوای ناسنامه‌ و دۆزینه‌وه‌ی خود له‌ شوێن و زه‌مه‌نێكیتر هه‌یه‌ و باسكراوه‌. به‌ڵام ده‌كرێ بڵێن دوای دوو جه‌نگی جیهانی كێشه‌ی شوناس و خۆ به‌غه‌ریبزانی له‌ شوێن و جێگاو مه‌كانیتر زێتر ده‌چێته‌ نێو كاری هونه‌ری و ئه‌ده‌بی و زۆرتر ده‌بێته‌ بابه‌تی لێكۆلینه‌وه‌و دراسه‌كردن. یان به‌ دیوێكیتر دیدگا و تێڕامانی مرۆڤی سه‌ده‌ی بیست قووڵتر ده‌چێته‌ نێو ئه‌م باسه‌و قووڵتر له‌ بێ ناسنامه‌یی ده‌كۆڵێته‌وه‌ و لێی وردده‌بێته‌وه‌، ناسنامه‌ زۆرتر ده‌بێته‌ جێگای بایه‌خی مرۆڤی سه‌ده‌ی بیست له‌ رووی ئه‌كادیمی و لێكۆلینه‌وه‌ی فیكری و ئه‌ده‌بیدا. له‌ هه‌مووشی قووڵتر ئاواره‌بوونی مرۆڤه‌ به‌ هۆی جیاوازی ئاینی و كلتوورییه‌وه‌. واتا غه‌ریبی و ئاواره‌یی گه‌ر له‌ سه‌ده‌كانی پێش زاین قاڵبێكی سۆفیستی و و تیۆلۆجی هه‌بووبێ، ئه‌وا له‌ سه‌ده‌ی بیست به‌دواوه‌ ته‌واو له‌ قاڵبێكی پۆلیتیكی و گڵوباڵیدا خۆی ده‌دۆزێته‌وه‌.
گه‌ر بگه‌ڕێینه‌وه‌ نێو میتۆلۆژیاش ده‌بینین به‌ درێژایی مێژوو گه‌ڕان و گه‌ریده‌یی مرۆڤ ئاماده‌گی هه‌بووه‌ له‌ فه‌نتازیا و میتۆلۆژیای مرۆڤ له‌ تێكڕای سه‌رده‌مه‌ جیاوازه‌كاندا. گلگامیش نموونه‌یه‌كی زیندووی گه‌ڕانه‌ به‌ دوای نه‌مریدا، هه‌روه‌ها عه‌شتار دایكی جێدێڵێ له‌ پێناو شه‌وێ سه‌ما له‌گه‌ڵ مه‌عشوقه‌كه‌ی ئه‌م چیرۆكانه‌ پێمان ده‌ڵێن كه‌ مرۆڤ چه‌نده‌ بوونه‌وه‌رێكی گه‌ڕۆكه‌ و گه‌ڕان و دووركه‌وتنه‌وه‌ش له‌ زێد هه‌میشه‌ جۆرێك له‌ غه‌ریبی و بۆشاییه‌كی قووڵی له‌ نێو مرۆڤدا دروستكردووه‌. كه‌ له‌ دونیای ئێستادا به‌دوای خۆیدا ‌گرفتی ناسنامه‌ دێنێته‌ پێشه‌وه‌.
له‌ دوای نه‌وه‌ده‌كان لێشاوی كۆچ له‌ نێوان زۆرێك له‌ وڵاتان ده‌سپێده‌كات. كه‌ دوو رووی سیاسی و ئیكۆنۆمی پاڵنه‌ری سه‌ره‌كی ئه‌م كۆچه‌ن، به‌ڵام دیوێكی قووڵ و مه‌عریفی ئه‌و كۆچه‌، ده‌كه‌وێته‌ خانه‌ێكی مه‌جهول له‌ روحی مرۆڤ. مرۆڤی سه‌رده‌م خه‌ونی گۆڕینی دونیای هه‌یه‌، خه‌ونی گه‌وره‌ ده‌بینێ. به‌ ته‌كنه‌لۆجیا ژیان ده‌گۆڕێ و به‌ زانست مرۆڤ به‌ قۆناغی خێرای مێژووییدا ده‌بات. مرۆڤی سه‌رده‌م خه‌ونی گۆڕینی دونیای ئاسان له‌ زاكیره‌ ده‌رناچێ. جاران خه‌ونی مرۆڤ له‌ عه‌شقێكدا كۆتایی ده‌هات، له‌ بڕوانامه‌یه‌كدا، یان له‌ هه‌ندێ شتی مه‌تریاڵیدا كۆتایی ده‌هات. ئێستا خه‌ونی مرۆڤ له‌ نێو لێشاوی سه‌رمایه‌داری و مه‌تریاڵیدا په‌رته‌وازه‌بووه‌. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا پڕه‌ له‌ ئاژاوه‌ی ئایدیالی، ده‌شێ هه‌موو ئه‌وانه‌ پاڵنه‌رێكی به‌هێزبن كه‌ وا بكه‌ن مرۆڤی سه‌رده‌م له‌ شوێنێ جێگیرنه‌بێت و له‌ جێگۆڕكێی به‌رده‌وامدا بێت.
شوێن ده‌گۆڕێ، سه‌رله‌به‌ری كلتوور ده‌گۆڕێ، بڕوانامه‌ی جیاجیا ده‌خوێنێ، به‌ زمانی جیاوازتر بیرده‌كاته‌وه‌. به‌ڵام هێشتا مه‌جهولێك له‌ نێویدایه‌، له‌وه‌ش خه‌ته‌رناكتر هه‌ر خودی ئه‌و مه‌جهوله‌ داوای مه‌جهولێكیتریشی لێده‌كا كه‌ نازانێ چییه‌.
له‌وێدا مرۆڤ كۆچ ده‌كا، گه‌ڕیده‌ ده‌بێ، ده‌یه‌وێ به‌ زمانێكیتر وه‌ڵامی ئه‌م پرسیاره‌ ئیدیالییه‌ مه‌جهولانه‌ی نێو خۆی بداته‌وه‌. به‌ڵام كه‌ چاوده‌كاته‌وه‌ له‌ حه‌قیقه‌تێكدا لوولی خواردووه‌. نه‌ ئێستایه‌ نه‌ رابردوو به‌جۆرێك له‌ ناو بیره‌ورییدا نقوم بووه‌، كه‌ داهاتووشی له‌ پێش چاو ته‌ڵخ و لێڵ كردووه‌. من وه‌ك هه‌ر تاكێكیتر ئه‌م ئه‌زموونه‌م كرد و به‌ واقیعی تێیدا ژیام و به‌ڕێكه‌وتم و له‌مسم كرد. نه‌ك تاڵی من ژه‌هری غوربه‌تم تام كرد. ژه‌هرێك گه‌ر نه‌تكوژێت، ئه‌وا رۆمانێكت پێ ده‌نووسێت.

print

 118 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*