سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » تراژیدیای ئه‌رمه‌نی له‌ رۆمانه‌كانی یه‌شار كه‌مال دا

تراژیدیای ئه‌رمه‌نی له‌ رۆمانه‌كانی یه‌شار كه‌مال دا

به‌كر شوانی

نووسه‌ری گه‌وره‌ یه‌شار كه‌مال له‌ چوارچێوه‌ی په‌یامی مرۆڤانه‌ی خۆیدا بۆ داكۆكیكردن له‌ كولتوور و مافه‌كانی هه‌موو پێكهاته‌كانی توركیا، به‌درێژایی ژیان و بێ گوێدانه‌ گوشاره‌كانی ده‌وڵه‌ت، به‌رگریی له‌ ئه‌رمه‌نه‌كان كردووه‌. نووسه‌ر، سه‌رباری هه‌ستیاریی بابه‌تی ئه‌رمه‌نی له‌ توركیا، به‌رده‌وام دۆستایه‌تیی له‌گه‌ڵ نووسه‌ران و رۆشنبیرانی ئه‌رمه‌ندا هه‌بووه‌ و به‌ قه‌ڵه‌م و به‌ به‌رزكردنه‌وه‌ی ده‌نگ، پشتگیری له‌ داواكانیان كردووه‌. یه‌كێك له‌ ئاماژه‌ جوانه‌كانی یه‌شار كه‌مال به‌ ئاراسته‌ی رێزگرتن له‌ ئه‌رمه‌نه‌كاندا، بوونێتی به‌ هاوڕێی گه‌شتی نووسه‌ری ئه‌مریكایی به‌ڕه‌چه‌ڵه‌ك ئه‌رمه‌نی ولیام سارۆیان (1908-1981) له‌ ئیستانبوڵه‌وه‌ بۆ بدلیسی باكووری كوردستان. سارۆیان ساڵی 1964 بۆ یه‌كه‌مجار سه‌ردانی توركیا ده‌كات و له‌ شاری بدلیس ده‌چێته‌ سه‌ر كۆنه‌ هه‌واری دایك و باوك و كه‌سوكاری و به‌به‌رچاوی هه‌موو ئاماده‌بووانه‌وه‌، تاوێكی باش له‌ دڵه‌وه‌ بۆ خۆی و دایك و باوك و چاره‌نووسی پڕ له‌ تراژیدیای میلله‌ته‌كه‌ی ده‌گری. یه‌شار كه‌مال وه‌ك نووسه‌ر و وه‌ك رۆژنامه‌نووسی رۆژنامه‌ی «جمهوریه‌ت» له‌و گه‌شته‌دا له‌گه‌ڵ سارۆیاندا بووه‌. نموونه‌یه‌كی تری خه‌مخۆریی یه‌شار كه‌مال بۆ دۆزی ئه‌رمه‌نییه‌كان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ساڵی 1951 به‌ هه‌وڵ و تێكۆشانی خۆی، كه‌نیسه‌ی مێژوویی دوورگه‌ی ئاكده‌ماری ناو ده‌ریاچه‌ی وانی له‌ رووخاندن رزگار كردووه‌. به‌ خوێندنه‌وه‌ی چیرۆك و رۆمانه‌كانی نووسه‌ر، ده‌بینین ئه‌و تراژیدیای مێژوویی ئه‌رمه‌نه‌كان و تاڵانكردنی سامان و موڵكی ئه‌وانی وه‌ك كه‌ره‌سته‌یه‌كی پڕ بایه‌خ له‌ نووسیندا به‌كارهێناوه‌ و له‌و رێیه‌وه‌ رێز و خۆشه‌ویستیی زۆرێك له‌ ئه‌رمه‌نه‌كانی توركیا و ئه‌رمه‌نستان و جیهانی بۆ خۆی مسۆگه‌ر كردووه‌. گه‌ل و حكومه‌تی ئه‌رمه‌نیستانیش هه‌میشه‌ هه‌وڵ و خه‌مه‌كانی یه‌شار كه‌مالیان له‌به‌رچاو بووه‌ و هه‌ر له‌و سۆنگه‌یه‌شه‌وه‌ وه‌زاره‌تی رۆشنبیریی ئه‌رمه‌نستان ساڵی 2013 خه‌ڵاتی «كریكۆر نارێگاتسی» كه‌ باڵاترین و واتادارترین خه‌ڵاتی وڵاته‌، به‌ نووسه‌ر به‌خشی.
رێكه‌وتێكی چه‌ند سه‌یر و نامۆیه‌! یه‌شار كه‌مال ساڵێكدا كۆچی دوایی كرد كه‌ یادی 100 ساڵه‌ی دوو رووداوی گه‌وره‌یه‌، یه‌كه‌م: به‌ كۆمه‌ڵكوشتنی زیاد له‌ ملیۆنێك ئه‌رمه‌نی و سی هه‌زار كورد له‌سه‌ر ده‌ستی عوسمانییه‌كان له‌ ساڵی 1915دا… دووه‌م: ئاواره‌بوون و كۆچی ده‌یان هه‌زار كوردی وان و ناوچه‌كانی ده‌وروبه‌ر له‌ هه‌مان ساڵدا (8 ساڵ پێش له‌ دایكبوونی نووسه‌ر) به‌هۆی شه‌ڕی نێوان روس و عوسمانییه‌كانه‌وه‌. بنه‌ماڵه‌ی یه‌شار كه‌مال یه‌كێك بوو له‌و خێزانه‌ی كوردانه‌ی كه‌ له‌و ساڵه‌دا له‌ كه‌ناری گۆمی وانه‌وه‌ روویان له‌ ئه‌ده‌نه‌ كرد و له‌ گوندی هه‌میته‌ی سه‌ر به‌ ناوچه‌ی عوسمانییه‌ گیرسانه‌وه‌. له‌ دۆخێكی وه‌هادا چی له‌وه‌ باشتر هه‌یه‌ كه‌ وه‌ك رێزێك بۆ قوربانییه‌كانی ئه‌رمه‌ن و وه‌ك وه‌فایه‌ك بۆ یه‌شار كه‌مالی گه‌وره‌، چه‌ند نموونه‌یه‌كی تایبه‌ت به‌ ئه‌رمه‌ن له‌ نووسین و رۆمانه‌كانی نووسه‌ردا بخه‌مه‌ به‌رچاوی خوێنه‌ران.
«ئه‌رمه‌نییه‌كان باڵنده‌ نین، ماڵه‌كانیان هێلانه‌ نییه‌«
یه‌شار كه‌مال له‌ رۆمانی «تیترواسك»دا ده‌نووسێت: «دایك به‌مجۆره‌ ئامۆژگاری ئیسماعیل ئاغای كوڕی ده‌كات: داوام له‌ تۆ ئه‌وه‌یه‌ كاتێك ده‌چیته‌ ئه‌و ناوچه‌یه‌، ماڵ و كێڵگه‌ جێماوه‌كانی ئه‌رمه‌نییه‌كان وه‌رنه‌گریت. هێلانه‌یه‌ك، خاوه‌نه‌كه‌ی هه‌ڵهاتبێت، باڵنده‌ی تر له‌خۆناگرێت. ئه‌وه‌ی هێلانه‌ تێك بدات، نابێت به‌ خاوه‌ن هێلانه‌. په‌تی سته‌م له‌ ئه‌ستووریدا ده‌پچڕێت.» ئیسماعیل ئاغا به‌ ئامۆژگارییه‌كانی دایكی ده‌كات و كاتێك لێپرسراوانی تورك پێشنیاری پێدانی ماڵی ئه‌رمه‌نی ده‌خه‌نه‌ به‌رده‌می، ئه‌م ده‌ڵێت: «سوپاس به‌گم، به‌ڵام من خانوو و كێڵگه‌ و بێستانی ئه‌رمه‌نیم ناوێت.» كابرای تورك لێی تووڕه‌ ده‌بێت، كه‌ف به‌ لالغاویدا دێته‌ خوارێ، پێ به‌ زه‌ویدا ده‌كێشێت و به‌ ده‌نگی به‌رز ده‌ڵێت: «ئه‌وه‌ تۆ چی ده‌ڵێیت هه‌ی كوردی بێئه‌قڵ، كوردی شێت! ئه‌وانه‌ باڵنده‌ نین، باڵنده‌ نین… ماڵه‌كانیشیان نابن به‌ هێلانه‌…» یه‌شار كه‌مال له‌ هه‌مان رۆماندا باس له‌وه‌ ده‌كات چۆن له‌و رۆژگاره‌دا پڕوپاگه‌نده‌ی ئه‌وه‌ له‌ ئارادا بووه‌ كه‌ ئه‌گه‌ر هه‌ركه‌سێك ژماره‌یه‌كی دیاریكراو ئه‌رمه‌نی بكوژێت، به‌هه‌شت بۆ خۆی مسۆگه‌ر ده‌كات. ئیسماعیل ئاغای كورد، ئۆنیكی ئه‌رمه‌نیی دۆستی خۆی له‌ ده‌ستی دانیشتووانی گوندێك ده‌رده‌هێنێت و له‌ مردن رزگاری ده‌كات. كه‌چی موختاری گونده‌كه‌ پێی ده‌ڵێت: «ئه‌و ئه‌رمه‌نییه‌م بده‌رێ با بیكوژم. ده‌یكوژم و دوای مردن ده‌چمه‌ به‌هه‌شت. تا ئێستا ژماره‌یه‌ك ئه‌رمه‌نیم كوشتووه‌، به‌ڵام به‌شی چوونه‌ به‌هه‌شت ناكات. به‌ كوشتنی ئه‌م ئه‌رمه‌نییه‌، ژماره‌كه‌م ته‌واو ده‌بێت و ده‌چمه‌ به‌هه‌شت. بمده‌رێ، به‌خێر بۆت ده‌نووسرێت. من له‌ ره‌زام كڕیوه‌.»
«زه‌وییه‌كانی ئه‌رمه‌نی له‌ به‌رگه‌كانی «حه‌مه‌دۆك»دا»
یه‌شار كه‌مال له‌ په‌ره‌گرافێكی به‌رگی یه‌كه‌می رۆمانی «حه‌مه‌دۆك»دا ده‌نووسێت: «ئه‌و كێڵگه‌یه‌ی كه‌ عه‌لی سه‌فا به‌گ له‌م دواییه‌دا به‌ده‌ستی هێناوه‌، له‌گه‌ڵ گوندی قه‌ره‌دووتدا هاوسنووره‌. زیاد له‌ نیوه‌ی زه‌وییه‌كانی ئه‌و كێڵگه‌یه‌، زه‌وی و زاری به‌جێهێڵدراوی ئه‌رمه‌نییه‌كانه‌. ئه‌وی تریشی به‌ تۆپزی و فرت و فێڵ له‌ ده‌ستی گوندنشینانی قه‌ره‌دووت ده‌رهێناوه‌.» نووسه‌ر له‌ به‌رگی دووه‌می «حه‌مه‌دۆك»یشدا ئاماژه‌ بۆ موڵك و زه‌ویی ئه‌رمه‌نییه‌كان ده‌كات: «ئه‌گه‌ر شه‌ڕی رزگاری نه‌بوایه‌، به‌خه‌یاڵیش نه‌ده‌بوو به‌ خاوه‌نی بستێك له‌و زه‌وییانه‌. به‌شێك له‌و زه‌وییانه‌ هی سوڵتان عه‌بدول حه‌مید و به‌گه‌كانی ده‌ره‌ و عه‌ره‌به‌كانی به‌ میسری ناسراو بوو. به‌شێكیشی هی ئه‌رمه‌نییه‌كان بوو.» نووسه‌ر له‌ به‌شێكی تردا ده‌نووسێت: «دووه‌م پارچه‌ زه‌ویی ئه‌حمه‌د به‌گ كه‌ خۆی زۆری به‌دڵ بوو، كێڵگه‌یه‌كی بچووك بوو له‌ نزیك گوندی ئاكمه‌زار. ئه‌و كاته‌ی ئه‌رمه‌نییه‌كان هه‌ڵهاتن، ئه‌رمه‌نییه‌ك ئه‌م كێڵگه‌یه‌ی به‌ دۆستێكی توركمانی فرۆشتبوو. توركمان و ئه‌رمه‌نییه‌كان دۆست و براده‌ری گیانی به‌گیانین. كابرای ئه‌رمه‌نی به‌ یارۆی توركمان ده‌ڵێت: ئه‌گه‌ر گه‌ڕامه‌وه‌، كێڵگه‌كه‌م بده‌ره‌وه‌. ئه‌گه‌ر نه‌گه‌ڕامه‌وه‌، با بۆ تۆ بێت و وه‌ك شیری دایكت لێت حه‌ڵاڵ بێت…» یه‌شار كه‌مال له‌ شوێنێكی تردا ده‌نووسێت: «ئه‌و گه‌ڕه‌كه‌ی ئه‌رمه‌نییه‌كان چۆڵیان كرد، رووی وێرانكاری پێوه‌ دیار بوو. ئیدی كوردانی كۆچكردوو له‌ رۆژهه‌ڵاتی ئه‌نادۆڵه‌وه‌ له‌و گه‌ڕه‌كه‌ ده‌ژیان و ته‌نانه‌ت خۆیان له‌ قه‌ره‌ی بچووكترین رووداوی ناوچه‌كه‌ نه‌ده‌دا. كورده‌كان له‌ خانووی سه‌ربان گڵینی ئه‌رمه‌نییه‌كاندا ده‌ژیان و به‌رده‌وام له‌و گه‌ڕه‌كانه‌وه‌ ده‌نگی هاوار و قیژه‌ی كوردی ده‌هات…»
یه‌شار كه‌مال له‌ به‌رگی چواره‌می «حه‌مه‌دۆك»یشدا چه‌ند په‌ره‌گرافێكی بۆ تراژیادی ئه‌رمه‌نییه‌كان ته‌رخان كردووه‌. بۆ نموونه‌، ئه‌رمه‌نه‌كان له‌ كاتی ده‌ربه‌ده‌ركردنیاندا سامان و خشڵی خۆیان به‌ ئه‌مانه‌ت لای دۆسته‌ موسڵمانه‌ باوه‌ڕپێكراوه‌كانیان به‌جێهێشتووه‌. عه‌مبه‌ر به‌گ یه‌كێك له‌و موسڵمانه‌یه‌ و له‌ نیوه‌ی شه‌ودا له‌ ده‌رگای ده‌درێت. ئه‌میش ده‌رگا ده‌كاته‌وه‌ و ده‌بینێت پیاوانی ده‌وڵه‌تن و هاتوون داوای ئه‌مانه‌تی ئه‌رمه‌نییه‌كانی لێ ده‌كه‌ن. ئه‌ویش له‌ وه‌ڵامدا ده‌ڵێت: «ئێوه‌ هاتن و ئه‌مانه‌تی ئه‌و هاوسێیانه‌تان له‌ ده‌ستم ده‌رهێنا كه‌ ماوه‌ی بیست و یه‌ك ساڵ بوو لای خۆم شاردبوومه‌وه‌. هه‌موو خه‌لك ده‌زانێت ئه‌م ئه‌مانه‌تانه‌ لای من بووه‌. ئێستا چۆن به‌ خه‌ڵك بڵێم ئێوه‌ هاتن و بردتان، چۆن باوه‌ڕم پێ ده‌كه‌ن؟ ئه‌مه‌ خه‌می منه‌…» پیاوه‌كانی ده‌وڵه‌ت پێی ڕاده‌بوێرن و پێشنیاری بۆ ده‌كه‌ن بیكوژن بۆ ئه‌وه‌ی له‌و خه‌مه‌ «رزگار»ی بكه‌ن!

كۆچی ئه‌رمه‌نییه‌كان له‌ رۆمانی «تاوانی بازاڕی ئاسنگه‌ران»دا
یه‌شار كه‌مال له‌ رۆمانی «تاوانی بازاڕی ئاسنگه‌ران»دا به‌ زمانێكی ڕه‌خنه‌گرانه‌ باس له‌وه‌ ده‌كات چۆن خه‌ڵكی ناوچه‌كان له‌ رێی ده‌ستبه‌سه‌رداگرتنی زه‌وی و موڵكی ئه‌رمه‌نییه‌كانه‌وه‌ ده‌وڵه‌مه‌ند بوون: «سلێمان سامی: كوره‌ ئه‌گه‌ر ئه‌رمه‌نییه‌كان ڕایان نه‌كردایه‌، تۆ ئێستا ناوله‌پی خۆت ده‌لسته‌وه‌. فاتمه‌ گوڵ له‌ چوكورئۆڤا ده‌بوو به‌ له‌شفرۆشێكی به‌ناوبانگ و تۆیش ده‌بوویت به‌ خه‌ڵووزفرۆش. سوپاسبژێر به‌، سوپاسبژێری سه‌ركیز خه‌زنه‌جییان. ئه‌گه‌ر سه‌ركیز ڕای نه‌كردایه‌…» یه‌شار كه‌مال له‌ هه‌مان رۆماندا و له‌ میانه‌ی سلێمانه‌وه‌ كه‌ به‌ نۆ چه‌كداره‌وه‌ په‌لاماری ماڵی مسته‌فا ئاغا ده‌دات، تیشك ده‌خاته‌ سه‌ر ئه‌و شه‌ڕ و ئاژاوانه‌ی كه‌ له‌ كاتی دابه‌شكردنی زه‌وی و موڵكی به‌زۆر داگیركراوی ئه‌رمه‌نییه‌كاندا روویانداوه‌: «ده‌بێت لێره‌ ده‌ربچیت. میراتی پانسۆیان بۆ من ماوه‌ته‌وه‌. نه‌ك له‌به‌رئه‌وه‌ی كوڕی پانسۆیان بم، به‌ڵكو له‌به‌رئه‌وه‌ی من پانۆسیانم ده‌ركرد. بۆیه‌ هه‌موو ماڵ و موڵك و خانوو و زه‌وی و كێڵگه‌ و دووكانه‌كانی پانسۆیان بۆ من ماوه‌ته‌وه‌.» یه‌شار كه‌مال له‌م رۆمانه‌دا و له‌ وه‌سفی كۆچكردن و كۆچپێكردنی ئه‌رمه‌نییه‌كاندا ده‌ربڕینێك به‌كارده‌هێنێت كه‌ له‌ ناوه‌ڕاستی ساڵانی حه‌فتای سه‌ده‌ی رابردوو به‌دواوه‌ بووه‌ به‌ یه‌كێك له‌ ده‌ربڕینه‌ به‌ناوبانگ و به‌ربڵاوه‌كان له‌ زمانی توركیدا: «ئه‌و مرۆڤه‌ باشانه‌ سواری ئه‌و ئه‌سپه‌ جوانانه‌ بوون و لێیان دا و رۆیشتن…»

print

 57 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*