سەرەکی » ئاراستە » ئەحمەدئاوا گوندێک لە ئامێزی چیا سەرکەشەکانی هەوراماندا

ئەحمەدئاوا گوندێک لە ئامێزی چیا سەرکەشەکانی هەوراماندا

د.ئاراس محەمەد ساڵح

ئەحمەدئاوا گوندێکی ڕەنگین و گەشتیاری ناوچەی هەورامانە، لەڕووی کارگێریەوە سەر بە ناحیەی خورماڵ و پارێزگای هەڵەبجەیە، ئەم گوندە لەڕۆژگاری گەشەکردنی تەریقەتی نەقشبەندی لەناوچەی هەورامان و دەرکەوتنی ئەستێرەی شێخانی تەوێڵەو بیارەدا، لە ساڵی (١٨٦٥ز)دا، لەلایەن حاجی شێخ ئەحمەدی کوڕی شێخ عوسمانی سیراجەدینی یەکەمی تەوێڵەوە ئاوەدان کراوەتەوە، هەر بەناوی ئەویشەوە ناونراوە ئەحمەدئاوا.

لەدوای ئاوەدانکردنەوەی بەشێک لە موریدو مەنسوبەکانی شێخ ئەحمەد لەو گوندەدا نیشتەجێ بوون، لەبەر ئەوەی لە یەکەم ڕۆژی بنیاتنانیەوە خانەقاو خوێندنگەی تێدا کراوەتەوە، خەڵکێکی زۆر بە پاڵنەری سۆفیگەری و خوێندنەوە ڕوویان لەم گوندە کردوە، هەرچەندە شێخ ئەحمەد تەمەنی کورت بووەو زۆر لە گوندەکەیدا نەماوەتەوە، لەدوای کۆچی دوایی خۆشی کوڕەکانی لەم گوندەدا نەماونەتەوە، بەڵام لەبەرئەوەی گوندەکە شوێنێکی گونجاو بووە بۆ کشتوکاڵ و باخداری بە ئاوەدانی ماوەتەوەو گەشەی کردووە.

شێخ ئەحمەدی تەوێڵە لە ساڵی (١٢٩٩ک-١٨٨٢ز) سەفەری حەجی کردووە، لە ڕێگەی ئەستەمبوڵەوە ڕۆیشتووەو ماوەیەک لەو شارە گرنگەی ئەو ڕۆژگارەدا ماوەتەوەو ئیرشادی کردووە، لەو ماوەیەدا لە ئەستەمبوڵ بووە چاوی بە سوڵتان عەبدولحەمیدی عوسمانی کەوتووە، سوڵتان ڕێزی زۆری لێگرتووەو قورئانێکی نایاب و چەند موویەکی پیرۆزی ڕیشی پێغەمبەری (د,خ) بە خەڵات پێداوە، هەتا ئێستایش ئەو تاڵە مووانە لەلایەن شێخانی نەقشبەندیەوە لە شارۆچکەی بیارەدا پارێزراوەو بە (محاسن شەریفە) ناسراوە.

گوندی ئەحمەد ئاوا شوێنێکی زۆر گونجاوە بۆ ڕەزو باخداری، بەتایبەتی بۆ هەنجیرو ترێ و گوێزو هەنار، گوێزی هەورامان لەڕوی جۆرەوە بەناوبانگە، هەروەها گوندەکانی سنوری هەڵەبجەو هەورامان کە ئەحمەدئاوایش یەکێکە لەو گوندانە، شوێنێکی زۆر گونجاوە بۆ باخی هەنار، بەتایبەتی هەناری ئەحمەد ئاوا زۆر بەناوبانگە، لەبەر ناوبانگی و باشی جۆرەکەی ڕەنگدانەوەی لە گۆرانی فۆلکلۆری کوردیدا هەبووە، لە یەکێک لەو گۆرانیانەدا هاتووەو ئەڵێت: هەناری وەی هەناری، هەناری ئەحمەد ئاوا… ترش و مزرو شیرینە ناوەکەی پڕ لە ئاوە، ئەم وەسفە جوانە بەڵگەی باشی هەنارەکەیەتی، هەرسێ جۆرەکەی هەنار (ترش و مێخۆش و شیرین) لەم گوندەدا دەکرێت و لەبەر گونجاوی خاک و ئاوو هەواکەی بۆ بەرهەم هێنانی هەنار وایکردووە باشترین جۆری هەناری تێدا بەرهەم بێت.

لەگەڵ ئەوەدا ئەم گوندە لە یەکەم ڕۆژی بنیاتنانیەوە خوێندنگەی ئاینی تێدا بووەو ناوەندێکی عیرفانی و سۆفیگەری و خوێندنی ئاینی بووە، زۆر کەس لەم گوندەدا پێگەیشتوون، هەروەها لەسەردەمی نوێشدا بەهەوڵی دانیشتوانەکەی لەساڵی (١٩٥٨) قوتابخانەی تێدا کراوەتەوە، سەرەتا بەهۆی نەبوونی بیناوە لە ناو مزگەوتی گوندەکەدا وانە خوێنراوە، پاشان بینای تایبەت بۆ قوتابخانەکە دروستکراوە، ئەم قوتابخانە هەتا ساڵی (١٩٨٦) بەردوام بووەو ژمارەیەکی زۆری مناڵانی ئەم گوندە لەو قوتابخانەوە دەستیان بەخوێندن کردووەو پاشان لە زانکۆو پەیمانگاکان خوێندنیان تەواو کردووە.

لەسەردەمی دەوڵەتی عوسمانیدا لەبەر ئەوەی گوندی ئەحمەدئاوا خانەقاو خوێندنگەو مزگەوتی تێدابووەو ناوەندێکی گرنگی سۆفیگەری بووە، جێگەی بایەخی ئەو دەوڵەتە بووە، لەبەڵگەنامەیەکی عوسمانیدا ئاماژە بەو گوندەو خانەقاکەی کراوەو داوای دابینکردنی هاوکاری بۆ ئەو خانەقاو خوێندنگەیە دەکات، ئەو بەڵگەنامەیە لە مێژووی (١٠ جومادی دووەمی ١٣٠٥ک-٢٣/٢/١٨٨٨ز) دەرچووە، بەڵگەنامەکە ئاماژە بەوە دەکات، کە (ئەحمەد شەمسەدینی كوڕی شێخ عوسمانی یەکەمی تەوێڵە، خانەقاو مەدرەسەی لە گوندی ئەحمەد ئاوای قەزای گوڵعەنبەر دروستکردووە، بۆ پێویستی و خەرجی مورید و فەقێکانی بڕی (٤٠-٥٠) هەزار قوروش پارەی ترێی ڕەزەکانی سنوری ئێران و دەیەکی کشتوکاڵی گوندەکانی (باوەکۆچەک) و (پریس)ی بۆ تەرخان بکرێت، بەڵام ئەگەر شایەت هەبوو زەویەکانی ئەو دو گوندە خاوەنی تری هەیە، زەوی گونجاوتری بۆ دابین بکرێت.

ئەوەی لە بەڵگەنامەکەوە وەردەگیرێت:
یەکەم/ لەلایەن شێخانی نەقشبەندی تەوێلەو بیارەوە (شێخ ئەحمەد شەمسەدین کوڕی شێخ عوسمانی سیراجەدینی یەکەم) خوێندنگەو خانەقا لە گوندی ئەحمەدئاوادا دروستکراوە.

دووەم/ حاجی (شێخ ئەحمەد شەمسەدین) کوڕی شێخ عوسمانی سیراجەدینی یەکەمی تەوێڵەیە، لە ڕۆژی (٦/جومادی دووەمی ١٢٦٦ک-١٩/٤/١٨٥٠ز) لە تەوێڵە لە دایک بووە، لە ساڵی (١٣٠٧ک-١٨٩٠ز) لە ئەحمەدئاوا بە نەخۆشی چاوەقوڵە کۆچی دوایی کردووەو براوەتەوە بۆ تەێڵەو لەوێ بەخاک سپێراوە.
دوای کۆچی دوایی باوکی تەوێڵەی بەجێهێشتوەو لە دەوروبەری ساڵی (١٨٦٥ز) گوندی ئەحمەدئاوای ئاوەدان کردوەتەوەو مزگەوت و خوێندنگەو خانەقای تێدا دروستکردووە.

سێیەم/ گوندەکە شێخ ئەحمەد ئاوەدانی کردوەەوە بەناوی ئەوەوە ناونراوە (ئەحمەدئاوا).

چوارەم/ دەوڵەتی عوسمانی هەوڵیداوە وەقف و هاوکاری دارایی بۆ خویندنگەو خانەقاکان دابین بکات، هەر یەکەو لەناوچەکانی خۆیاندا.

پێنجەم/ لە مێژووی (٢٣/٢/١٨٨٨ز) گوڵعەنبەر قەزا بووە.
گوندی ئەحمەد ئاوا وەکو هەموو گوندەکانی تری کوردستان بەدرێژایی مێژوو توشی سوتان و وێرانکردن وکۆچ ورەو چۆڵکردن و تۆپ باران بووەتەوە، لە حەفتاکان و هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا چەند جارێک بەر هێرشی سوپای عێراق کەتووە، لە ساڵی (١٩٨٦) چۆڵکراوەو دانیشتوانەکەی لە ئۆردوگاکاندا نیشتەجێ کراون، لەدوای ڕاپەڕینی ساڵی (١٩٩١) خەڵکی کوردستان، لەلایەن دانیشتوانەکەیەوە ئاوەدان کراوەتەوە، پرۆژەی ڕیگاوبان و کارەباو خوێندنگەو مزگەوت و ئاوی بۆ دروستکراوە.

لەکاتی ئێستادا یەکێکە لە ناوچە گەشتیاریەکانی کوردستان، ڕۆژانە گەشتیارێکی زۆر لەهەموو لایەکەوە ڕووی تێدەکات، بەتایبەتی لە وەرزی بەهارو هاویندا، لەبەرئەوەی دەکەوێتە نزیک سەیرانگاو تاڤگە جوانەکەی گوندی زەڵمەوە، بەردەوام بە هەزاران گەشتیار ڕوو لە ناوچەکە دەکەن، پاڵنەری گەشتیاری ڕۆڵێکی باشی هەبووە بۆ گەشەکردن و ئاوەدانکردنەوەی زیاتری ناوچەکە.

سەرچاوە/

١/ سلێمانی لە بەڵگەنامەکانی عوسمانیدا، ئاشتی ڕەحمان و د.نەوازد یەحیا باجگر، چاپی یەکەم ٢٠١٩، زانکۆی جیهان- هەولێر.

٢/ چاوپێکەوتن لەگەڵ مامۆستا شوان محەمەد صابر، چەند زانیاریەکمان لێوەرگرت.

print

 313 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*