سەرەکی » ئابووری » كشتوكاڵ هەر بە بەرهەمهێنان سەركەوتوو نابێتپەڕە 25

كشتوكاڵ هەر بە بەرهەمهێنان سەركەوتوو نابێت

دڵشاد تاڵەبانی

كشتوكاڵی پلانداڕێژراو، نەك هەر بنەمای ئابووریی وڵات قایم دەكات، هاوكات ئاسایشی خۆراكی ستراتیژی مسۆگەر دەكات، بژێوی بەرهەمهێنەران‌و كاركەرانی ئەو بوارە دابین دەكات، بەڵكو پاڵپشتێكی پتەو دەبێت بۆ بازاڕ و حكومەت‌و جێگیربوونی ئابووری وڵات‌و پشتبەخۆ بەستن، هەروەها دابینكردنی سەدان هەزار هەلی كار.
پێش هاتنەكایەی پیشەسازی، ئابووری هەموو وڵاتان لەسەر كشتوكاڵ‌و بازرگانیكردن بە بەرهەمەكان دابینكراوە. پاشان ئەو بوارە گرنگی خۆی لە دەستنەداوە، بەڵام شێوازی گۆڕاوە، ئەوەش بە كەمبوونەوەی ژمارەی بەرهەمهێنەر و جووتیاران، گەورەبوونەوەی رووبەری كێڵگەكان‌و دروستبوونی كۆمپانیای بەرهەمهینانی زەبەلاح، دامەزراندنی دەزگاكانی بەدەستهێنانی پێداویستیەكانی بەرهەمهێنان، لە تۆ و نەمام‌و نەسلی ناسراوی باوەڕپێكراو، تەكنیك‌و تەكنەلۆژیای بەرز، زانیاری دروست بۆ بەرزبوونەوەی بەرهەم لەبواری چەندایەتی‌و چۆنایەتیدا. لێكردنەوەو بەرهەم وەرگرتن بەشێوەی زانستی دروست، پۆلێنكردنی بەرهەمەكان، گواستنەوەو هەڵگرتن‌و بەبازاڕكردن بەشێوەی راست.

زۆری بەرهەم بنەما نییە
لەم بوارەشدا تەنها زۆری‌و چاكی بەرهەم بەس نییە، بوونی تەكنەلۆژیاو تەكنیكی بەرهەم وەرگرتن‌و لێكردنەوە، ئەمباری هەڵگرتن‌و كۆگای سارد، جۆری گواستنەوەو بەبازاڕكردن زۆر گرنگەو رۆڵی چارەنوسساز دەبینێت بەمەبەستی نرخ‌و دابینكردنی بژێوی بەرهەمهێنەران‌و ئەوانەی لەو بوارەدا كار دەكەن.

تەنها زۆری بەرهەم بنەما نییە بۆ بەرزكردنەوەی بژێوی بەرهەمهێنەر، بەڵكو كەمكردنەوەی خەرجیەكانی بەرهەمهێنان، كاتی بەرهەمهێنان، باڵانس راگرتنی خستنەبازاڕ و داوا. بۆیە تەنها بەرهەمهێنان گرنگ نییە، بەڵكو دۆزینەوەی رێگا بۆ رێكخستنی خستنەبازاڕی ئەوەندەی كە لەو كاتە پێویستە، بۆ جێگیركردنی نرخ، ئەوەش لەكاتی لوتكەی بەرهەم‌و دابەزینی نرخ، هەڵگرتنی بەشێكی بۆ ئەو كاتەی بەرهەم كەم دەبێتەوە، بۆ رێگاگرتن لەدابەزین یان زۆر بەرزبوونەوەی نرخ بەكتوپڕ و شێوەی رادیكاڵی. لە زۆربەی ئەو وڵاتانەی بەرهەمی كشتوكاڵییان زۆرە، زنجیرەیەك لە جۆرەكانی كارگەی پیشەسازی دامەزراوە، بۆ بەكارهێنانی بەرهەمە كشتوكاڵیەكان وەك كەرەستەی خاو بۆ بواری دروستكاری جۆراوجۆر، ئەوەش بۆ بواری خۆراكی راستەوخۆ، یان بۆ بواری تر.

لەبەر ئەوەش كشتوكاڵ تەنها بە بەرهەمهێنان‌و بەكارهێنانی راستەوخۆ گەشە ناكات، بەڵكو بەگرێدانی ئەو بوارانە بە یەكەوە: بەرهەمهێنانی زانستی، وەرگرتنی بەرهەم، گواستنەوەی‌و هەڵگرتن‌و بازاڕكردن بەشێوەی دروست، بە پیشەسازیكردنی بەرهەمی كشتوكاڵی، وەك زنجیرەیەكی پێكەوەبەستراو رۆڵیان هەیە. بەو كارە هەم بەرهەمهێنەران دڵنیایی پەیدا دەكەن، هەمیش بازاڕ جێگیر دەبێت، هەم پشت بە خۆدەبەسترێت‌و هەمیش كۆمەڵێك پیشەسازیی خۆماڵی دروست دەبێت.

لەوڵاتانی پێشكەوتوو بەرهەمهێنان دەكرێتە سێ جۆرەوە ئەوەش: یەكەم (Primary) یان سەرەتایی (كە كشتوكاڵ یەكێك لەبوارە هەرە گرنگەكانێتی)، دووەم (secondary) بوارەكانی پێشەسازی كە پیشەسازی كشتوكاڵی بەشێكی گرنگ لەمەش دەگرێتەوە، لەبوارەكانی خۆراكی، پۆشاكی، دەرمان، بۆنەكان‌و ساغی لەش‌و رەنگ‌و پێداویستی جوانكاری‌و ناوماڵ‌و هەموو بەرهەمەكانی تەختەو بەشیك لە رەنگەكانیش. سێیەم (Tretiary) خزمەتگواری، كە ئەمەش بەشێكی گەورەی پەیوەندی راستوخۆی بە بواری كشتوكاڵی هەیە، وەك گواستنەوە، بازاڕ و سوپەرماركێت‌و دوكانەكانی جلوبەرگ‌و گوڵ‌و بوارەكانی تریش. كەواتە نەوەك هەر بەرهەمهێنەران، كە لەوڵاتانی پێشكەوتوو بە ژمارە كەمن، بەڵكو بەشێكی گەورەی تری هەموو چین‌و توێژەكان لە بژێوییان بەشێوەی راستەوخو و ناڕاستەوخۆ پشت بە بەرهەمی كشتوكاڵی دەبەستن. ئەگەر ئاماری ورد بكرێت، دەردەكەوێت كە نزیكەی نیوەی كارەكان لەسەر كشتوكاڵ وەستاوە، ئەگەر زیاتریش نەبێت. لەكاركەرانی راستەوخۆی بواری بەرهەمهێنانی كشتوكاڵی، گواستنەوە هەڵگرتن، بەپیشەسازیكردن‌و بە بازاڕكردن. كەواتە چالاكی ئەو سێكتەرە كاریگەری گەورەی لە سەر هەلی كار دەبێت.

زەوی‌و ئاوی پێویستی هەیە
فاكتەرەكانی كشتوكاڵیش تەنها (زەوی، ئاو، تۆ و نەسلی باش، خۆراكی ئاژەڵ‌و كودكردن، تەكنیك‌و تەكنەلۆژیای بەرز نییە، بەڵكو كەشوهەوا، لە بواری ئاژەڵی‌و پەلەوەر جۆری پەروەردەكردن‌و شوێنی پێویست بۆ ئەوان، لەبواری رووەكیش دابەشبوونی جوگرافی بۆتانی‌و جۆری زەوی گرنگن. لەهەموو گرنگتر زانیاری‌و شارەزایی‌و ئەزموون‌و زیرەكی مرۆڤەكەی كە لەو بوارەدا كار دەكات. كەواتە ئەگەر ئەوانە هەمووشی هەبن، بەڵام مرۆڤەكە نەزانێت چۆنیان بەكاربهێنێت، بەهیچ ناچێت.

كوردستان زەوی‌و ئاوی پێویستی هەیە ئەگەر بزانریت چۆن بەكاربێت، جوگرافیای‌و كەشوهەوا و خاكی جۆراوجۆری بۆ بەرهەمهێنانی هەموو بوارەكان دەشێت‌و زۆر گونجاوە تەنانەت بۆ بەرهەمهێنانی تەختەش. كەواتە كەلێنەكە چییەو بۆچی بواری كشتوكاڵی لە دواوەیە؟ بەهۆی كەمتەرخەمی حكومەت، تێنەگەیشتنی گرنگی ئەم بوارەو گوێنەدان‌و نەبوونی سیاسەت‌و پلانێكی دروستی ورد بۆ گەشەپێدانی هەموو لایەنەكانی كشتوكاڵ، لەلایەكی تریشەوە گوێنەدانی زۆری خودی ئەوانەی لەو بوارەدا كار دەكەن، كاركردن لەبواری كشتوكاڵدا وەك كارێكی لاوەكی، نەوەك وەك پیشە، لەبەر ئەوەی زۆریان كاری تریان هەیەو بواری كشتوكاڵی بەكاری دووەم‌و لاوەكی خۆیان دەزانن‌و قورسایی ناخەنە سەر، نەوەك هەموو بە جددییەوە تەماشای بكەن، هەموو شارەزایی، توانای خۆیانی بۆ تەرخان بكەن، بەرهەمهێنەرانیش بۆ قازانجی خێرای بێ ریسك‌و سەرئێشە دەگەڕێن‌و كشتوكاڵیش كات‌و توانا‌و پشوودرێژی پێویستە، بۆیە زۆر كەس ئامادە نییە سەرمایە لەو بوارەدا بخاتە كارەوە، زیاتر لەبواری بیناسازی‌و گەشتوگوزار كار دەكەن.

لێرەدا ئەرك‌و رۆڵی حكومەت‌و دەزگا زانستیەكان زۆر گرنگ‌و چارەنووسسازە، بەتایبەت وەزارەتەكانی كشتوكاڵ، پلاندانان‌و ئابووری. لە پێش‌و هەر لە یەكەم رۆژی كاركردنیشم لەوەزارەتی كشتوكاڵ هەمان بۆچوونم هەبووەو كارم بۆ كردوەو هەوڵم بۆ داوە، لە بەر ئەوەی لە حەفتاكان پێش هەڵكاتنم، لە دەزگای توێژینەوە كارم كردوەو بە گرنگم زانیوە، هەرچەند بەداخەوە كەمتر تێگەیشتن بۆ ئەو بۆچوونەی من هەبوەو حكومەتە یەك لەدوا یەكەكانی هەرێم بەرنامەی روونی بۆ ئەو بوارە نەبوەو بە سێكتەرێكی بنەڕەتی نەزانیوە، زۆری وەزیرەكان شارەزاییان نەبوەو داكۆكیان لەبواری كارەكانیان نەكردوە ( كە بۆ خۆم لەماوەی كاركردنم زیاتر لە 12 وەزیری كشتوكاڵم بینیوە (لە كاك سەعدیەوە، كە ئەوكات حكومەت توانای نەبوو، تا یەكگرتنەوەی حكومەت، كە قەناعەتم بە بەرنامەكە نەبوو وازم هێنا). لەماوەی كاركردنیشمدا هەوڵم بۆ ئەو بۆچوونە داوە كە لەخوارەوە بە كورتی‌و پوختی دەیخەمەڕوو. ئەوەی توانیبێتم كارم بۆ كردوە، بەتایبەتی ئەوكاتەی پێشنیاری دروستكردنی دەزگای توێژینەوەو رێنماییم خستە بەردەستی هەڤاڵ مام جەلال و كاك كۆسرەت رەسوڵ، كە سەرەك وەزیران بوو و تێگەیشتنیان بۆ ئەوە هەبوو و ئەركی دامەزراندن‌و بەڕێوەبردنیشیم پێسپێردرا، ئەوكاتە پشتگیری مەعنەویشیان كردم، بەڵام دواتر بەرە بەرە دۆخەكە گۆڕا. هەرچەندە ئەو بەرنامەیە بەهیمەتی هەموو بەرپرس‌و كاربەدەست‌و كارمەندی بوارەكانی توێژینەوەو رێنمایی، كە زۆرینەی هەرە زۆری بە روحییەتی بەرزەوە كاریان دەكرد ، كە بە سەدان كادر بوون، سەرەڕای كۆسپ‌و تەگەرەی زۆریش، دەستمان پێ كردبوو. لەو باوەڕەدام ئەگەر ماوەی (2 – 3) ساڵ ماوەمان ببوایەو بەردەوام بوینایە لەسەر بەرنامەكەو بەو هیمەتەی دەستیپێكرد، سێكتەری كشتوكاڵ لەهەرێمی كوردستان بازدانێكی جۆریی گەورەی دەدا بەرەو پێشەوە، بەڵام هەر لەپێش‌و كاتی یەكگرتنەوەی حكومەت ئەوەم بۆ دەركەوت كە توێژینەوەو رێنمایی دەخرێتە پشتەوەو ئەو رۆڵە پێشەنگەی نامێنێت‌و دەبەسترێتەوە، بۆیە بڕیاری وازهێنانم دا. هەرچەندە پاش وازهێنانیش چەند پڕۆژەیەكم پێشكەشی ئەنجومەنی وەزیران، وەزارەتی كشتوكاڵ‌و دوو جاریش لەگەڵ وەزیری ئەوكاتە دانیشتم. زانیم زۆربەیان بۆ رێگا ئاسانەكە دەگەڕێن‌و بۆ راییكردنی كاری رۆژانە، نەوەك داهاتوو، بە پلان كار ناكرێت. بۆیە كشامە دواوە.

ئەركی وەزارەتی كشتوكاڵ
-بۆچوونی من ئەركی وەزارەتی كشتوكاڵ ئەمانەن:

قورسایی‌و چەقی كاری وەزارەتی كشتوكاڵ توێژینەوە بێت لە هەموو بوارەكان، هێنان‌و بەرهەمهێنانی تۆوی باوەڕپێكراو تا قۆناغێكی دیاریكراو و سپاردنی دوا قۆناغی بەرهەمهێنانی تۆ بە چەند كۆمپانیایەكی پسپۆڕی كەرتی تایبەت كە بەپێی رێنماییەكانی توێژینەوە ئەو كارە بكەن‌و چاود‌ێری وردی كارەكانیان بكرێت. بە جووتیار خۆی تۆ بەرهەم نایەت، ئەوەش دروست نییە كە ئێستا دەكرێت بە وەرگرتنەوەی بنەتۆ و دابەشكردنەوەی، ئەوە لاوازترین بەرنامەیە، بۆ بواری نەمام‌و نەسلی ئاژەڵێش هەر بە هەمان شێوە.

كارەكانی رێنمایی كشتوكاڵی ئەكتیڤ بكرێت، كە لە وڵاتانی پێشكەوتوو لایەكی لەگەڵ تۆێژینەوەیەو لایەكەی تریشی لای جووتیار تەوا دەبێت‌و ئێمەش وامان دەستپێكردبوو.

خزمەتگوزاری كشتوكاڵی‌و دابەشكردنی هەندێك پێداویستی كاری وەزارەتی كشتوكاڵ نییە، لەلایەك ناتوانێت بەشی هەموو جوتیاران دابین بكات، لەلایەكی ترەوە هەوڵ‌و توانای زۆر بە هەدر دەدرێت‌و جێی خۆی ناگرێتەوە. ئەو بوارەش كارەكانی بسپێردرێتە سێكتەری رێنمایی.

زەوییە گشتییەكان بپارێزرێت، لە دارستان، لەوەرگا، چەم‌و كەنارەكان‌و هەر كەس بۆ خۆی مامەڵەی پێوە نەكات كە ئێستا تا رادەی كڕین‌و فرۆشتنیشی پێوە دەكرێت یان دەستی بەسەردا گیراوە. وەزارەتی كشتوكاڵ كۆمەڵێك رێنمایی توند بۆ ئەوە دەربهێنێت‌و ئەوانەش كە زێدەڕۆییان كردوە، رێوشوێنی توندیان لەگەڵدا بگیرێتەبەر.

بواری سەوزەو باخداری گەشەی پێ بدرێت، لە چوارچێوەی توێژینەوە‌و رێنمایی، هەروەها بەرهەمهێنانی سەوزە لەبارودۆخی پارێزراودا (لەژێر پلاستیك). هاندان‌و پشتگیری دروستكردنی ئەمباری ساردو بەكارهێنانی تەكنیك‌و تەكنەلۆژیای سەردەم بۆ بەرهەمهێنان‌و هەڵگرتن‌و گواستنەوە، پلان بۆ بەرهەمهێنانی جۆرەكان بەشێوەی گونجاو كە نرخ نەشكێت، هاندانی بەرهەمهێنانی خۆماڵی‌و پاراستنی، نەوەك بەوتە، بەڵكو بە كردەوەش.

هەوڵدان بۆ كەمكردنەوەی كەرەستەو ماددە كیمیاوییە زیانبەخشەكان‌و زیاتر پشتبەستن بە سروشتی ژینگە دۆست‌و نەگەیاندنی زیان بە تەندروستی مرۆڤ و چاودێری توندی ئەو بوارە، بە هاوكاری دەزگا پەیوەندیدارەكانی تر.

دامەزراندنی باخچەی بۆتانی، هیرباریا و بانكی تۆ لەكوردستان، بۆ پاراستنی جۆرەكان.

هاندان‌و گەشەپێدانی بەرهەمهێنانی رووەكی پزیشكیی لەكوردستان، كە سێكتەرێكی گەورەیە لەجیهاندا.

یەكلاكردنی موڵكییەتی كشتوكالێ بۆ پەیوەستە كشوكاڵیەكان، بە دانی بەجووتیاران‌و بەرهەمهێنەرانی راستەقینە بەرامبەر بەبرێكی گونجاو، بەڵام چاودێریكردنی توند كە بۆ مەبەستی تر بەكارنەهێنرێت‌و سزای توند بۆ سەرپێچكەران. دەستنیشانكردنی كەمترین رووبەریش كە ببێتە چەند سەد مەتر كە بۆ هیچ ناگونجێت، بۆ تاپۆكانیس هەروەها، كە بەشی ئەوە بكات بژێوی بنەماڵەیەكی جووتیار دابین بكات، رووبەری سەرەوەش كراوە بێت، بەڵام تەنها بۆ كاری كشتوكاڵی، بەپێی چەند مەرجێكی دیاریكراو.

هاندان‌و پشتگیری بواری پیشەسازیی خۆراكی.

ئەكتیڤكردنی بانكی كشتوكاڵی، كە بەرهەمهێنەران سودی تەواوی لێ ببینن.

ئەگەر ئەو بوارانە بە وردی كاریان لەسەر بكرێت، زۆر بەدڵنیاییەوە، بواری كشتوكاڵ لەكوردستان زۆر گەشە دەكات، ئەركێكی گەورە لەسەر حكومەت سوك دەكاتەوە، دەیان هەزار كەسی نوێ بۆ كاركردن لەبوارە جیاجیاكانی رادەكێشێت، ژیانی ئاسودە بۆ بەرهەمهێنەران‌و هەموو خەڵكانی ئەو سێكتەرە دابین دەكات‌و بازاڕیش جێگیر دەبێت.

 235 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*