سەرەکی » زانست » پسپۆڕان:سێیەكی مناڵانی جیهان لە ژێر هەڕەشەی قوڕقوشمی ژەهراوییدان

پسپۆڕان:سێیەكی مناڵانی جیهان لە ژێر هەڕەشەی قوڕقوشمی ژەهراوییدان

قورقوشم توخمێكی كیمیایی ژەهراوییە و كاردەكاتە سەر چەند كۆئەندامێكی لەش و بە تایبەت كاریگەریی خراپی هەیە لەسەر مناڵان.

بەپێی راپۆرتێكی نێودەوڵەتیی ساڵانە(800 ملیۆن مناڵ لەسەرتاسەری جیهاندا ئەگەری ئەوەیان هەیە بە هۆی قورقوشمی ژەهراوییەوە تووشی زیانی گەورەی جەستەیی بن و شوێنەواری ئەو كاریگەرییانەش بە ئاسانی لەناو ناچێت.

ئەو ڕاپۆرتە كە لەلایەن ڕێكخراوی یونیسێف و بە هاوبەشیی لەگەڵ رێكخراوی(PURE- EARTH )نێودەوڵەتییەوە ئامادە كراوە و تێیدا ئاماژە بەوە كراوە كە لەسەر ئاستی هەموو جیهاندا لەهەر سێ مناڵ یەكێكیان بەهۆی قورقوشمەوە تووشی ژەهراوییبوون دەبێت، زۆربەی ئەو مناڵانەش لەو وڵاتانەن كە داهاتیان مامناوەند‌و كەمە و لەو ڕووەوە نیوەی سەرجەمی ئەو مناڵە زەرەرمەندانە لە ناوچەكانی باشووری ئاسیان، دوای ئەویش ئەفریقیایە.

لەڕاپۆرتەكەدا ئاماژە بەوەدراوە دووبارە بەكارهێنانەوەی نا ڕەسمی و مۆڵەتپێنەدراوی پاتریی قورقوشمی ترشەڵۆك و خاشاكە ئەلكترۆنییەكان و كانزاكاریی و بۆیەی دیوار و دەرگا و پەنجەرە سەرچاوەی سەرەكی ژەهراویبوونن.

بۆچی مناڵان لە ژێر هەرەشەدان؟
پسپۆڕان دەڵێن» لەبەر ئەوەی مناڵ پێنج هێندەی كەسانی پێگەیشتوو خواردن دەخۆن و شلەمەنیی دەخۆنەوە و هەوا هەڵدەمژن ئەمەش مانای ئەوەیە كە ئەوان ڕێژەیەكی زۆرتری ماددە كیمیاییە ژەهراوییەكان كاریان تێدەكات ئەگەر بچێتە ناو خۆراكەكەیان یان تێكەڵ بە ئاوی خواردنەوە بێت یان لە هەوادا بڵاو بێتەوە، كە لە ئەنجامدا دەبێتە هۆی ئەوەی نەوەیەك بە تەواوی لەبەردەم هەڕەشەی ژەهراویبوون و نەخۆش كەوتن دواجاریش مردندا بێت.

هەروەها بەپێی چەند بەڵگەنامەیەكی پێشتری ڕێكخراوە نێودەوڵەتییەكان دەركەوتووە مناڵی ساوا و مناڵانی خوار تەمەن پێنج ساڵ زۆرتر لە ژێر هەڕەشەدان، چونكە مێشكیان بەرلەوەی گەشە بكات زیانی بەردەكەوێت و ئەمەش دەبێتە هۆی پێشێویی دەماریی و خراپی تێگەیشتن و فێربوونیان و تێكچوونی جەستەیان كە بە درێژایی ژیان لەگەڵیان دەمێنێتەوە.

سەرچاوە پزیشكییەكانیش ئاماژە بەوەدەدەن كە قورقوشم ژەهرێكی قورسە گەرچیی بە ڕێژەیەكی كەمیش كاربكاتە كەسێك دەبێتە هۆی كەمبوونەوەی تێكڕای زیرەكیی و كەمهۆشیی، تەنانەت زۆر جار دەبێتە هۆی ئەوەی مناڵەكە ڕەفتاری توندوتیژ بنوێنێت و لە دوا ڕۆژیشدا تاوانێك بكات».

ڕاپۆرتەكەی یونیسیف باسی لەوەشكردووە كە هیند یەكێكە لەو وڵاتانەی زۆرترین ژمارەی مناڵی هەیە كە بە قورقوشم ژەهراویی بوون و ژمارەكە لە (300) ملیۆن نزیك دەبێتەوە كە بەپێی پشكنینەكان دەركەوتووە ئاستی قورقوشم لە خوێنی هەندێكیان دەگاتە زیاتر لە پێنج مایكرۆگرام بۆ هەر دیسیلیترێك ئەگەر بزانرێت كە دیسیلیترێك دەیەكی لیترێكە.

سەنتەری ئەمریكیش بۆ بنەبڕكردنی نەخۆشییەكان چارەسەركردنی پێیوایە كە ئەو حاڵەتانە پێویستیان بە دەستتێوەردانی پزیشكیی هەیە.

لەلای خۆیشییەوە ڕێكخراوی تەندروستیی جیهانیی جەخت لەوە دەكاتەوە كە ژەهراویبوونی مناڵ بە قوڕقوشم ئەنجامی دوور مەودای هەیە و مناڵ وا لێدەكات كە لە داهاتوودا نەبێتە كەسێكی بەسوود بۆ كۆمەڵگا، چونكە هەموو ئەوانەی كە بەو ماددەیە ژەهراویی دەبن هەمیشە پێویستیان بە چاودێریی پزیشكیی هەیە، چونكە ئەو ژەهراویبوونە لە تەمەنێكی هەڵكشاویاندا دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی پەستانی خوێن و زیانگەیاندن بە گورچیلەیان.

دووبارە بەكارهێنانەوەیەكی نا ڕێكوپێك لە ئەفریقیا
دوبارە بەكارهێنانەوەی ناڕێكوپێكی پاتریی قورقوشم كێشەیە لە زۆربەی وڵاتانی ئەفریقیا
راپۆرتەكەی یونیسیف ئاماژەی بەوەداوە كە لە ئەفریقیادا وا باوە مناڵان لە دوكانەكانی فیتەرییدا كاردەكەن و ئەوەش وا دەكات مناڵەكان بە شێوەیەكی ڕاستەوخۆ لەبەردەم هەڕەشەی پاتری ترشەڵۆكییدا بن.
ناوەندە زانستییەكانیش باس لەوە دەكەن كە (٨٥٪)ی قورقوشمی بەكارهێنراو لەجیهاندا دەچێتە بەرهەمهێنانی پاترییەوە كە بە پاتریی قورقوشمی ترش ناسراوە ، زۆربەشیان پاتری ئۆتۆمبیلن كە دوبارە بەكاردەهێنرێنەوە.

هەر لەمبارەیەوە دكتۆر نیكۆلاس ریس كە بەشداربووەیەكی ڕاپۆرتەكەی یونیسێفە دەڵێت، لەساڵی (2000(ەوە ژمارەی ئۆتۆمبیل لە وڵاتانی دەرامەت كەم و مامناوەند سێ هێندە زۆر بووە، ئەمەش بوەتە هۆی زیادبوونی دوبارە بەكارهێنانەوەی پاتریی قورقوشمی ترشەڵۆكیی، كە زۆر جار ئەو پرۆسەیە جگەلەوەی ناڕێكوپێك و ناڕەسمیشە زۆر سەلامەت نییە و مناڵیش كاری تێدا دەكات»

پسپۆڕان دەڵێن» پرۆسەی دووبارە بەكارهێنانەوەی نا ڕێكوپێك و نا یاسایی دەبێتە هۆی نەشارەزایی و شكاندنی قەپاغی پاترییەكان و ڕژانی ترشەكەی ناوی و هەڵپژانی تۆزەكەی بۆ سەر زەویی كە ئەمانەش هەمووی دەرئەنجامی خراپی لێدەكەوێتەوە، زۆر جاری تریش توانەوەی قورقوشم لە فڕنە سەر دانەپۆشراوەكان وا دەكات هاڵاوی ئەو ماددە ژەهراوییە تێكەڵ بە هەوا بێت و هەوای ناوچەیەكی بەرفراوان ئالوودە و ژەهراویی بكات.
ڕێكخراوەكانی یونیسیف و هاوشێوەكانی بۆ ئامادەكردنی ئەم ڕاپۆرتەی دواییان پشتیان بەزانیارییەكانی (پەیمانگای پێوانكردن و هەڵسەنگاندن)ی زانكۆی واشنتۆن بەستووە، ئەو زانكۆیەش بۆ توێژینەوەكانی سوودی لە ئەنجامی ئەو پشكنینانە وەرگرتووە كە بۆ خوێنی دەیان هەزار مناڵی چەندین وڵاتی جیهان كراوە

داودەرمان و دەفرەكان و بۆیە سەرچاوەكانی تری ژەهراویبوونی مناڵان
پسپۆڕانی زانكۆی(جۆرج)ی پزیشكیی لە ویلایەتی ( ئۆتار برادیش)ی هیند باس لەوە دەكەن كە بە تەنها قورقوشم نییە كە مناڵان تووشیی ژەهراویبوون دەكات، بەڵكو هەندێك شتی تریش هەن دەكرێت وەك سەرچاوەی مەترسیی بۆ ژیانی مناڵان لێیان بڕوانین.

ئەو پسپۆڕانە دەڵێن»جگە لەوەی ئەو مناڵانەی لە نزیك شوێنەكانی دوبارە بەكارهێنانەوەی پاترییەكاندا دەژین، ئاستی قورقوشم لە خوێنیاندا دەگاتە (200) مایكرۆگرام بۆ هەر دیسلیترێك، هەروەها هەندێك داوودەرمانی گیاییش سەرچاوەیەكی تری پیسبوونی ژینگە و خراپی دۆخی تەندروستی مناڵانە.

لەگانای ئەفریقیاش مناڵان بەهۆی پیسیی و ژەهراویبوونی هەندێك لەو دەفرانەی خواردنی تێدا ئامادە دەكرێت یان خواردنی تێدا دەخۆن توشیی ژەهراویبوون دەبن.
(جۆن بوامانگ) بەرێوەبەری كارگێریی ئاژانسی پاراستنی ژینگە لە گانا دەڵێت» زۆربەی چێشتخانەكانی ئەو وڵاتە ئەو جۆرە دەفرانە بەكار دەهێنن كە لە دوبارە بەكارهێنانەوەی ئەلەمنیۆم و چەند ماددەیەكی تر بەرهەمدەهێنرێن و هەمووشیان سەرچاوەی سەرەكین بۆ ژەهراویبوون».

یاسایەك دژی ژەهراویبوون بە قورقوشم
(بوامانگ) دەلێت دانانی یاسا و جێبەجیكردنی بۆ سنووردانانی پیسبوون بە هۆی ژەهراویبوون شتێكی زۆر قورسە.

دەڵێت» ئێمە دەزانین كە پێودانگەكانی رێكخراوی تەندروستی جیهانیی یان یەكێتی ئەوروپا چیین بۆ ئەم پرسە ترسناكە؟ بەڵام جێبەجێكردنی لە وڵاتەكانماندا شتێكی ئاسان نییە، چونكە هەم میكانیزمێكی گونجاو نییە بۆ جێبەجێكردنیان، هەم خەڵكی ئەم وڵاتانە ترسناكیی ڕەوشەكە تێناگەن.

مانگی ئەیلولی ساڵی (2019)پرۆگرامی نەتەوە یەكگرتوەكان بۆ ژینگە لە ڕاپۆرتێكیدا ئاماژەی بەوە كردووە كە نزیكەی (73)وڵات پابەندیی خۆیان بۆ چەند یاسایەك دەربڕیوە بۆ سنوورداركردنی بەرهەمهێنان و هەناردەكردن وفرۆشتنی بۆیەی قورقوشمدار، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا هێشتا لە چەندین وڵاتدا ئەو جۆرە بۆیەیە لەماڵ و قوتابخانە وتەنانەت لە نەخۆشخانەكانیشدا بەكار دەهێنرێت.

هەروەها ڕێژەی ئەو قورقوشمەی لە بۆیەی هەندێك وڵاتدا هەیە نزیكەی (400) جار لەو برە زۆرترە كە لە وڵاتانی پێشكەوتوودا ڕێگەی پێدراوە.

هەندێك سەرچاوەی پسپۆڕیش ئەوە دەخەنە ڕوو كە بۆیەی ڕەنگكردنی دیوار ئەگەر ڕادەی قورقوشمی زۆربێت ئەوا تامی شیرین دەبێت و هەربەو هۆیەش مناڵان ئەو دیوار و دەرگا و پەنجەرانە دەلێسنەوە كە بەو بۆیەیە ڕەنگ كراون و دواتریش ئەو كارەیان تووشی ژەهراویبوونیان دەكات.

سەرچاوە: BBC

print

 145 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*