کورتە چیرۆک

چه‌تر

غلامحسین ساعدی

له‌ فارسییه‌وه‌: محه‌مه‌د كه‌ریم

جه‌نابی حه‌سه‌نی كارمه‌ندی هۆبه‌ی ژماره‌ شه‌شی فه‌رمانگه‌ی باری شارستانی و ئامار، سه‌عات شه‌شی ئێواره‌ ده‌رگای ژووره‌كه‌ی داخست و له‌ فه‌رمانگه‌ هاته‌ده‌ره‌وه‌. كه‌ش و هه‌وا له‌بار نه‌بوو، هه‌ورێكی چڵكن و ئه‌ستوور ئاسمانی داپۆشیبوو. جه‌نابی حه‌سه‌نی ساته‌وه‌ختێك له‌سه‌ر پلیكانه‌كانی كۆتایی وه‌ستا و هه‌ناسه‌یه‌كی دا. خه‌ڵكی به‌خێرایی ده‌ڕۆیشتن، هه‌موویان بێحه‌وسه‌ڵه‌ و تووڕه‌ و تڕۆ بوون. سه‌راپا ژانه‌سه‌ریان هه‌بوو. جه‌نابی حه‌سه‌نی له‌ دڵی خۆیدا وتی: «خودایه‌، چه‌ند حاڵم شڕه‌. گیرۆده‌ی چ داڵغه‌ و بیركردنه‌وه‌یه‌كی گاڵته‌جاڕانه‌م، ئه‌وه‌ چییه‌ كه‌ مێشكم تێكده‌دات. شتێك خراپ بووه‌، شتێك له‌ت و په‌ت بووه‌، شتێك له‌ پشتما ده‌جووڵێت، ده‌ڵێی تووله‌ماره‌، نه‌كا له‌ناكاو بدات به‌پشتمه‌وه‌، نه‌كا له‌ناكاو جه‌ڵته‌ لێم بدات.»

بایه‌كی ساردی ده‌هات، دیاربوو كه‌ باران له‌ جێگایه‌كی دوور دایكردووه‌. پۆلیسی هاتوچۆی فولكه‌كه‌ بارانگیرێكی كۆنی له‌به‌ركردبوو، ئوتومبیله‌كان په‌له‌یان بوو، هه‌ندێك كه‌س وه‌ها خزابوونه‌ ژێر چه‌تره‌كانیانه‌وه‌ ده‌تگوت هه‌ر ئێستا بارانی قوڕقوشم ده‌بارێت.

جه‌نابی حه‌سه‌نی هه‌ڵوێسته‌یه‌كی كرد، كاتێ چه‌ند دڵۆپه‌بارانێكی گه‌وره‌ له‌به‌رپێیدا بڵاوبوونه‌وه‌، به‌خێرایی به‌ پلیكانه‌ ته‌خته‌كه‌دا سه‌ركه‌وت، قفڵی ده‌رگاكه‌ی كرده‌وه‌ و چووه‌ ژووره‌وه‌.

ژووره‌كه‌ تاریك بوو. ئه‌و رووناكییه‌ كز و كاڵه‌ی له‌ شووشه‌ ته‌پ و تۆزاوییه‌كانه‌وه‌ ده‌هاته‌ ژووره‌وه‌، نه‌یده‌توانی ئه‌ملاو لای ژووره‌كه‌ رووناك بكاته‌وه‌. به‌ڵام جه‌نابی حه‌سه‌نی پێویستی به‌ رووناكی نه‌بوو. ئه‌و هه‌میشه‌ له‌ تاریكیدا خولابۆوه‌، حه‌زی له‌ تاریكی بوو، له‌ تاریكیدا ئیسراحه‌تتر بوو. له‌ تاریكیدا ئاسانتر ده‌یبینی. هه‌ر كه‌ چووه‌ ژووره‌وه‌ ده‌ستی درێژكرد و چه‌تره‌ كۆن و پینه‌كراوه‌كه‌ی له‌ بزماری قه‌راغی ده‌رگاكه‌ كرده‌وه‌ و ده‌رگاكه‌ی داخست. پێش ئه‌وه‌ی بكه‌وێته‌ڕێ، بوونه‌وه‌رێكی نادیار به‌وناوه‌دا خولایه‌وه‌. جه‌نابی حه‌سه‌نی چه‌تره‌كه‌ی به‌رزكرده‌وه‌. زۆر جار ئه‌وه‌ روویدابوو له‌ تاریكیی پلیكانه‌كاندا چه‌تره‌كه‌یان توند گرتبوو، به‌ریان نه‌دابوو. جه‌نابی حه‌سه‌نی له‌و بوونه‌وه‌ره‌ نادیارانه‌ نه‌ده‌ترسا. نه‌یده‌ویست چه‌تره‌كه‌ی له‌ ده‌ست بدات. له‌ كاتێكدا كه‌ له‌ سه‌تڵی خۆڵه‌كان خۆی دوور گرتبوو، به‌ قادرمه‌كاندا هاته‌خواره‌وه‌. له‌ ژووره‌وه‌ ده‌نگ و باسی باران نه‌بوو. هه‌وره‌ چڵكنه‌كان له‌سه‌ر یه‌كتری كه‌ڵه‌كه‌ ده‌بوون و ئه‌و چه‌ند دڵۆپه‌ بارانه‌ی پێشووش وشك ببوونه‌وه‌. جه‌نابی حه‌سه‌نی چه‌تره‌كه‌ی كرد به‌ قۆڵیدا و بۆ شت كڕین به‌ره‌و بازاڕه‌ بچكۆله‌كه‌ی كۆتایی شه‌قامه‌كه‌ كه‌وته‌ڕێ. به‌بێ ئه‌وه‌ی ده‌ست بكات به‌ گیرفانیدا و ئه‌و پارچه‌ كاغه‌زه‌ ده‌ربێنێت كه‌ ژنه‌كه‌ی له‌سه‌ری پێداویستی رۆژانه‌ی بۆ ده‌نووسی، ده‌یزانی ده‌بێت شه‌كری كڵۆ و لۆبیا و گۆشت و كیلۆیه‌ك ئارد و شه‌كری ورده‌ و به‌كره‌ی ره‌ش و سپی و جگه‌ره‌ و سێو بكڕێت و پێڵاوی كوڕه‌كه‌شی لای پینه‌چییه‌كه‌ بهێنێته‌وه‌. جه‌نابی حه‌سه‌نی پێی خۆش بوو كه‌ له‌ دوكانداره‌كانی ده‌وروبه‌ری فه‌رمانگه‌كه‌ی شت بكڕێت. له‌وناوه‌ زیاتر ده‌یانناسی، بۆ هه‌ریه‌كێ له‌وان، ساڵی چه‌ند جار كۆپی ناسنامه‌ی ده‌ركردبوو، له‌و باوه‌ڕه‌دا بوو هیچ كاتێ كڵاو ناكه‌نه‌ سه‌ری. بێخه‌م خۆی كرد به‌ پێچی شه‌قامه‌كه‌دا و چووه‌ ناو بازاڕه‌ بچكۆله‌كه‌وه‌. وشكه‌فرۆشه‌كه‌ شه‌كری كه‌لله‌ و لۆبیا و جگه‌ره‌ و ئاردی بۆ دانابوو، هه‌مووی وه‌رگرت و چووه‌ لای قه‌سابه‌كه‌ی به‌رامبه‌ری. به‌ گه‌رم و گوڕییه‌وه‌ سڵاوی لێكرد و گۆشتی كڕی، له‌و لای بازاڕه‌كه‌ هاته‌ده‌ره‌وه‌. لای شۆسته‌كه‌وه‌ له‌سه‌ر عه‌ره‌بانه‌ سێوی جوانیان هه‌ڵچنی بوو، كه‌ زه‌رفی میوه‌كه‌ی خسته‌ بن هه‌نگڵی، بۆ وه‌رگرتنه‌وه‌ی پێڵاوی كوڕه‌كه‌ی، ده‌بوو به‌ كۆڵانێكی ته‌نگه‌به‌ردا تێپه‌ڕێت بۆ ئه‌وه‌ی بگاته‌ لای پینه‌چی به‌رده‌می حه‌مامه‌كه‌. دنیا هه‌ور و هه‌ڵا بوو بۆنی باران ده‌هات. دوكانی پینه‌چییه‌كه‌ نیمچه‌ تاریك بوو، كابرای پینه‌چی كه‌ لای چرا له‌مپاكه‌یه‌وه‌ سه‌رقاڵی دوورینه‌وه‌ بوو كه‌ جه‌نابی حه‌سه‌نی بینی وازی له‌ ئیشه‌كه‌ی هێنا و هه‌ڵسا و وتی:
«پێڵاوه‌كان ئاماده‌ن جه‌نابی ره‌ئیس، بنیشم لێداون.»
پێڵاوه‌كانی داگرت و له‌به‌رده‌می مه‌كینه‌كه‌دا داینا، پاشان كاغه‌زی تێوه‌ پێچا و له‌به‌رده‌می حه‌سه‌نیدا داینا، كاتێ ده‌یه‌ویست بڕوات، كابرای پینه‌دۆز وتی:
«په‌ره‌مێزه‌كه‌ ئیش ده‌كات، ئه‌گه‌ر په‌له‌ت نییه‌، به‌خێرایی چایه‌ك لێده‌نێم.»
جه‌نابی حه‌سه‌نی وتی:
«سوپاس، ئیشه‌ڵڵا بۆ رۆژێكی تر. ده‌بێ بڕۆم، بارگه‌ و بنه‌م زۆره‌ ده‌شترسم باران ببارێت.»

كه‌ له‌ دوكانی پینه‌دۆزه‌كه‌ هاته‌ ده‌ره‌وه‌، باران ده‌ستپێكردبوو، دڵۆپه‌ بارانی درشت ده‌كه‌وته‌ سه‌ر قیره‌كه‌ و ئه‌و با سارده‌ی له‌ شه‌قامه‌كه‌وه‌ هه‌ڵیكردبوو، نوقڵانه‌ی تاوه‌بارانێكی قایمی لێده‌دا. جه‌نابی حه‌سه‌نی پێی هه‌ڵگرت و هه‌نگاوه‌كانی خێراتر كرد، به‌ڵام شه‌سته‌بارانه‌كه‌ بواری نه‌دا و باران وه‌كو كوننه‌ی سه‌ربه‌ره‌وخوار ده‌هاته‌خواره‌وه‌. جه‌نابی حه‌سه‌نی خۆی كێشایه‌ قه‌راغی دیوارێك و یه‌كسه‌ر هه‌ستیكرد چه‌تره‌ كۆنه‌كه‌ی به‌جێهێشتووه‌. باران به‌خوڕ ده‌باری كه‌ جه‌نابی حه‌سه‌نی زه‌رفه‌كانی له‌سه‌ر باڵی رێكخست و به‌فڕكانێ خۆی گه‌یانده‌ دوكانی پینه‌دۆزه‌كه‌. ده‌رگاكه‌ی تا نیوه‌ كرده‌وه‌ و پرسی:
-حه‌مه‌ئاغا، چه‌تره‌كه‌م لێره‌ به‌جێ نه‌ماوه‌.
پینه‌چییه‌كه‌ خه‌ریك بوو فووی له‌ په‌ره‌مێزه‌كه‌ی ده‌كرد وتی:
-نه‌خێر ره‌ئیس چه‌ترت پێ نه‌بوو.
-چۆن پێم نه‌بوو، كه‌ له‌ دایره‌ هاتمه‌ ده‌ره‌وه‌ هه‌ڵم گرت.
-بێگومان له‌ شوێنێكیتر به‌جێ ماوه‌.
-خوا ئه‌م هۆش و گۆشه‌ی من به‌رێته‌وه‌.
به‌ هه‌نگاوی درێژ، له‌ كاتێكدا به‌ بن دیواره‌كاندا ده‌كشا، خۆی كرده‌وه‌ به‌ناو بازاڕه‌ بچكۆله‌كه‌دا. كه‌ گه‌یشته‌ به‌ر دوكانی وشكه‌فرۆشه‌كه‌، به‌ ده‌نگی به‌رز وتی:
-حاجی ئاغا، چه‌تره‌كه‌ی من لای تۆ به‌جێ نه‌ماوه‌؟
-نا به‌قوربانت بم، من چه‌ترم بۆ چییه‌؟
چووه‌ دوكانی قه‌سابه‌كه‌ و به‌ دڵه‌ڕاوكێوه‌ پرسی:
-ئه‌كبه‌ر ئاغا چه‌تره‌كه‌ی من…
-چه‌تری جه‌نابت؟
-به‌ڵێ، نیو سه‌عات پێش ئێستا، له‌ دوكانه‌كه‌ی تۆ به‌جێم هێشتووه‌.
قه‌ساب سه‌یری ئه‌ملاو لای دوكانه‌كه‌ی كرد و وتی:
-وه‌ڵڵا من چه‌تر لێره‌ نابینم، له‌وانه‌یه‌ هه‌ر پێت نه‌بووبێت.
-پێم نه‌بوو؟ من چه‌ترم پێ نه‌بوو؟
كه‌مێك دوای ئه‌وه‌ له‌به‌رده‌می ورده‌واڵه‌فرۆشێكدا قوت بۆوه‌.
-قوربان، چه‌تره‌كه‌ی من…
-چه‌تری تۆ؟
-پێت وانییه‌ له‌ دوكانه‌كه‌ت به‌جێ مابێت؟
-قوربان نه‌هاتی بۆ ئێره‌.
-له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا له‌وانه‌یه‌ لێره‌ بێت.
-یانی ده‌شێت چه‌تره‌كه‌ خۆی ته‌شریفی هێنابێت؟
-ئه‌گه‌ر ده‌كرێت چاوێك به‌و ناوه‌دا بخشێنه‌.
-به‌سه‌رچاو، به‌سه‌رچاو!
ورده‌واڵه‌فرۆش سه‌یری ره‌فه‌ و قه‌فه‌زه‌كانی كرد و وتی:
-به‌ڕای من چووه‌ بۆ شوێنێكی دیكه‌.
جه‌نابی حه‌سه‌نی به‌شه‌رمه‌زارییه‌وه‌ هاته‌ده‌ره‌وه‌. به‌خێرایی كه‌وته‌ڕێ. ئێستا كه‌ چه‌تره‌كه‌ی چووه‌ بۆ جێگایه‌كی دیكه‌، چاری نییه‌ و ده‌بێت به‌بێ چه‌تر، بگاته‌ ماڵه‌وه‌. شه‌قام قه‌ره‌باڵغ بوو. باران به‌ لێزمه‌ ده‌باری. دنیا تاریك ببوو، جه‌نابی حه‌سه‌نی هه‌ر هه‌نگاوێكی هه‌ڵده‌گرت، گۆلاوێكی بچووك ده‌می ده‌كرده‌وه‌ و بۆ چه‌ند ساتێك پێی ده‌گرت و به‌ری نه‌ده‌دا. وێستگه‌ی پاسه‌درێژه‌كان قه‌ره‌باڵغ بوو، خه‌ڵك دوو ریز و سێ ریز وه‌ستابوون. هه‌ر پاسێك كه‌ ده‌گه‌یشت، خه‌ڵك هێرشیان بۆ ده‌برد و پێش ئه‌وه‌ی كه‌س سوار بێت، پاسه‌كه‌ ده‌كه‌وته‌ڕێ.

باران به‌خوڕ ده‌یدا له‌ زه‌رفه‌كانی حه‌سه‌نی. زه‌ره‌فه‌كان هه‌ڵده‌وه‌شان و جه‌نابی حه‌سه‌نی هه‌ستی ده‌كرد دڵۆپی شیله‌ له‌سه‌ری په‌نجه‌كانی ده‌تكێت. جه‌نابی حه‌سه‌نی له‌به‌رخۆیه‌وه‌ بۆڵه‌یه‌كی لێوه‌ هات.

-قوڕ به‌سه‌ری منی گه‌مژه‌، توانای هیچ شتێكم نییه‌. چه‌تره‌كه‌م له‌ كیس چوو، ئێستا ئه‌مانه‌شم له‌ كیس ده‌چێت، پاشان خۆشم له‌ ده‌ست ده‌ده‌م. ئینشا ئه‌ڵڵا زووتر ده‌مرم و له‌ ده‌ست خۆم رزگارم ده‌بێت.
له‌ناو ریزی پاسه‌كه‌ هاته‌دەره‌وه‌ و هاته‌ قه‌راغی شه‌قامه‌كه‌. هه‌ر ته‌كسییه‌ك ده‌هات رایده‌كرده‌ پێشه‌وه‌.
-قوربان، قوربان!
-بۆ كوێ؟
-وێستگه‌.
-كام وێستگه‌؟
-هین… هین…
ته‌كسییه‌كه‌ ره‌ت ببوو.
-بۆ كوێ ده‌ڕۆی؟
-پشت… پشت…
-ناچم بۆ پشت.
ته‌كسییه‌كه‌ دیار نه‌ده‌ما.
-ده‌توانی بمگه‌یه‌نی؟
-بۆ كوێ؟
-ماڵی خۆمان.
-ماڵتان له‌ كوێیه‌؟
-زۆر دوور نییه‌، پشتی گه‌نجینه‌.
-بلیمه‌ت!
چاره‌یه‌كی تر نه‌بوو، جه‌نابی حه‌سه‌نی ده‌بوو به‌ پێ بیكوتێ، به‌ ئیراده‌یه‌كی به‌هێزه‌وه‌ له‌ لافاوه‌كه‌ی دا. باران، بارانی سه‌گ و سه‌گباب، جه‌نابی حه‌سه‌نی خوساندبوو، قورسی كردبوو. جه‌نابی حه‌سه‌نی به‌كه‌لله‌ڕه‌قییه‌كه‌وه‌ كه‌ باوه‌ڕت نه‌ده‌كرد. ئاماده‌ نه‌بوو، به‌هیچ جۆرێك ئه‌و تۆپه‌ڵه‌ هه‌ویره‌ له‌ ده‌ست بدات كه‌ لە باوه‌شیدا هه‌ڵئاوسابوو.

كه‌ گه‌یشته‌ به‌رده‌می ماڵی خۆیان، ئیتر توانای ئه‌وه‌ی نه‌بوو به‌سه‌ر پێوه‌ بوه‌ستێ.

چه‌ند له‌قه‌یه‌كی دا به‌ده‌رگاكه‌دا و پاڵیدا به‌دیواره‌كه‌وه‌ تا هه‌ناسه‌یه‌ك بدات. ئینجا به‌تووڕه‌ییه‌وه‌ ته‌قه‌ی له‌ چه‌كوشی ده‌رگاكه‌ هه‌ڵساند، تۆزێ دوای ئه‌وه‌، ده‌نگی پێیه‌ك هاته‌گوێ كه‌ هێواش هێواش ده‌هات به‌ڕێوه‌.
-كێیه‌؟ كێیه‌؟
-بیكه‌ره‌وه‌.
ژنه‌كه‌ی كه‌ فانۆسێكی به‌ده‌سته‌وه‌ بوو ده‌رگاكه‌ی تا نیوه‌ كرده‌وه‌، كه‌ حه‌سه‌نی مێردی ناسییه‌وه‌، چه‌ند هه‌نگاوێك چووه‌ دواوه‌.
-ئه‌وه‌، چیته‌؟ بۆچی ئاوات لێهاتووه‌؟ ئه‌مه‌ چ سه‌ر و شكڵ و قه‌د و قیافه‌یه‌كه‌ پێته‌وه‌؟
-گڵپۆپه‌كان هه‌ڵنه‌كراون؟
-له‌ نیوه‌ڕۆوه‌ كاره‌با بڕاوه‌. چی روویداوه‌؟ كه‌وتی؟
جه‌نابی حه‌سه‌نی خۆی كرد به‌ ژووردا، هه‌روا زه‌رفه‌كانی له‌ باوه‌شدا بوو پاڵیدا به‌ دیواره‌كه‌وه‌ و وتی:
-ئوتومبیل نه‌بوو، ته‌كسی نه‌بوو، كه‌س سواری نه‌كردم، وا خه‌ریكه‌ ده‌مرم. ئه‌و هه‌موو رێگایه‌م به‌ پێ كوتاوه‌، باران سه‌ری كردووم به‌ گۆڕی باوكما. چه‌تره‌كه‌یان لێ دزیم، بۆ خۆم له‌به‌ر ره‌حمه‌تی باراندا مامه‌وه‌، كه‌وتمه‌ ناو قوڕاوه‌وه‌، ته‌ڕ بووم، شه‌كه‌ت بووم، قوڕكرا به‌سه‌رما.
چاوه‌كانی پڕ بوون له‌ فرمێسك.

به‌ڵام ژنه‌كه‌ی جه‌نابی حه‌سه‌نی به‌بێ ئه‌وه‌ی قسه‌یه‌ك بكات، هاته‌ پێشه‌وه‌ و فانۆسه‌كه‌ی به‌رزكرده‌وه‌ و زه‌رفه‌كانی له‌به‌ر نیگای واق وڕماوی مێرده‌كه‌یدا ئه‌مدیو دیو كرد. چه‌تره‌كه‌ ده‌ركه‌وت كه‌ هه‌روه‌كو خۆی به‌قۆڵی حه‌سه‌نییه‌وه‌ بوو.

سەرچاوە:
نقد و تحلیل و گزیده‌ داستانهای غلامحسین ساعدی روح الله مهدی پور عمرانی ص237-243

 391 جار بینراوە