سەرەکی » دۆسێ » عیراق وڵاتی كودەتا سەربازییەكان

نەیارەكان یەكتری لەناودەبەن

عیراق وڵاتی كودەتا سەربازییەكان

بەشی سێیەم

عیراق لە ساڵی 1921 لە دوای ململانێیەكی دوورودرێژ لەنێوان دەوڵەتی عوسمانی لەبەریەكهەڵوەشاو و بەریتانیا كە دروشمی (وەك ڕزگاركەر هاتووین نەك داگیركەر» سەربەخۆیی وەرگرت، لەو دەمەدا جەنەراڵی ئینگلیز «مۆد»لە بەسرەوە خۆی كرد بە وڵاتی نێوان دوو رووبارەكە و عیراقی داگیركرد، بەو شێوەیە مێژوویەكی جیاواز لەدوای سەردەمی عوسمانی دەستیپێكرد كە وڵاتی كردبووە سێ‌ ولایەت، بەغدا و بەسرە و موسڵ، و سوڵتانەكانی بۆ ماوەیەكی زۆر و بە نۆرە حوكمڕانی مەمالیكەكانی ناوچەكەیان دەكرد و دواكەوتوویی و شوێنگەوتەییان بە ناوی ئاینەوە بەسەر خەڵكدا سەپاندبوو.

لەم نوسینەدا، تیشك دەخرێتە سەر ئەو كودەتا سەربازییانەی كە عیراق بەخۆوەی بینی لەدوای دامەزراندنی دەوڵەتی هاوچەرخ و سیمایەكی توندوتیژی و خوێناوی و كوشتن و بڕین و سوكایەتی بە تەرمی یەكتری تێدا ڕویدا و بووە مایەی ئەوەی پرۆژەی دەوڵەتی مەدەنی لەناوبچێت و وڵات بەرەو عەسەسكەرتاریی ببرێت، مێژووەكەشی بەشێوەیەك وێنا بكرێت كە وەك بێشكەی كوتاكان لە ناوچەكەدا دەربكەوێت.

خۆكوشتنی عەبوسی
دوای حەوت ساڵ لە خەون و دێوەزمەكان كە وەدوی دەكەوتن و لە خەو بێبەشیان كردبوو، عەقید عەبوسی لە ساڵی 1965دا لە دوای ئەوەی خەونەكان یەخەیان بەرنەدەدا پەنای بۆ خۆكوشتن برد، ئەمەش بۆ نزیكترین كەسی باسی كردووە و دەڵێت، خانەوادەی شاهانە هەموو شەوێك دەهاتنە خەوی، بۆ عەقید عەدنان محەمەد نوری هاوڕێشی باسی كردووە.

ئەو لە بارێكی دەرونی زۆر خراپتدا ژیانی دەبردەسەر، ئەمەش بەهۆی هەستكردن بە تاوان، تا ئەو دەمەی بەهۆی دووبارەبوونەوەی خەونەكان و ئازاری دەرونی و هەستكردنی بە بێئومێدی كە دەیبینی سەكردە كودەتاچییەكان یەك لەدوای یەك دەكەون، وەك ئەوەی بڵێین توشی نەفرەتی خانەوادەی شاهانەبووبن.

هەرچەندە كودەتای سەربازەكان بەسەر حوكمڕانی شاهانە سەركەوتنی بدەستهێنا، بەڵام میرات و چەندان سەردەمی خوێناوی لە مێژوودا بەجێهێشت، دەرگای بەڕووی ململانێیەكی دوورودرێژی نێوان پێكهاتە حزبی و لایەنە چەكدارەكاندا ئاواڵاكرد، لەدوای هاتنە سەركاری دەسەڵاتی سەوربازی كە بە لۆجیكی هێز و توندوتیژی و سەپاندنی هەژموونی خۆی بەسەر كۆمەڵگە و هەڵوەشاندنەوەی دەوڵەتی مەدەنی بەشێوەیەكی پراكتیكی.

هەرچەندە تەئكیدی لەسەر هێنانەكایەی سیستمێك كە بڕوای بە دەستاودەستپێكردنی دەسەڵات هەیە، بەڵام دەسەڵاتەكان قۆۆخ كران و سەردەمی پشێوی و شەڕی كۆمەڵایەتی دەستیپێكرد كە سەرەتای دیاردەكانی حوكمڕانی تایەفەكان و یاخیبوونی دامەزراوە ئاینییەكان بوو ، بەو پێیەی دەستی خستە نێو جومگەكانی دەوڵەت، لەگەڵ سەرهەڵدانی حزب و بزتنەوەی هاوشێوەی بزوتنەوەی ئیخوان موسلیمین لە میسر.

پچڕانی پەیوەندی لەگەڵ جیهان
لەگەڵ لەدەستدانی بەهای گۆڕانكاریی نێودەوڵەتی كە لە سەردەمی حوكمڕانی شاهانەدا هەبوو لەڕێی هاوبەشیكردنی كاریگەریی لە دامەزراندنی نەتەوە یەكگرتووەكان و رێكخراوە نێودەوڵەتییەكان، و كاریگەریی دەوڵەتی عیراقی لە ناوچەكە، و پەیوەندیی باشی لەگەڵ دراوسێكان و جیهان، پشتیوانی و پەسەندكردنی عیراق بووە دوژمنكاریی و كێبڕكێی كوشندە دوای ئەوەی عیراق سونبوڵە دیارەكانی لەدەستدا لەلا لایەك و لەلایەكی ترەوە كودەتای 1958 بووە مایەی خستتنەوەی ململانێی ناوخۆی لەنێوان حزبەكان و پێكهاتە نەژادییەكان، و بونیادی كۆمەڵگەی عیراقی هەژاند بەهۆی لەدەستدانی دانایی، و پەرتەوازەبوونی بڕیارەكان بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ پێكهاتەكاندا، وەك ئەوەی بەسەر كورد و دانیشتوانی موسڵدا هات، لەگەڵ بڵاوبوونەوەی دیاردەی تیرۆری سیاسی، و سەرهەڵدانی بزوتنەوە نهێنییەكان.

هەژموون و دەستڕۆیشتنی سوپا بەسەر كۆمەڵگەی مەدەنیدا بووە مایەی گەشەكردنی دەیان دیاردەی دیكتاتۆری و گەشەكردنی ئەو حزبانەی كە دووبارەكی و ناكۆكی و ململانێ‌ لەنێو كۆمەڵگەدا دروستدەكەن، دیاردەی كودەتاكانیشی لەدواییدا لێكەوتەوە.

هەشتی شوباتی 1963
حوكمڕانی زەعیم عەبدولكەریم قاسم زۆری نەخایەند (1958-1963) كە بووە مایەی گۆڕینی سیستمی حوكمڕانی بۆ كۆماری و دانی نا بە دەستاودەستپێكردنی دەسەڵات و كاریی لەسەر مامەڵەكردن لەگەڵ بزوتنەوەی شۆڕشگێڕەكاندا دەكرد لە جیهان، و عیراقیشی لە «هاوپەیمانی بەغدا» دەرهێنا».

وێڕای كۆكردنەوەی جەماوەرێكی زۆر لە دەوری و رازیكردنی خەڵك بە دەستپاكی و بێگەریی و ئاوڕدانەوەی لە چینی زەحمەتكێش و لەناوبردنی ركارەكانی، عەبدولسەلام عارفی هاوڕێی پێشووی لە بزوتنەوەی «ئەفسەرە ئازادەكان» لە سەرۆكایەتی كۆماردا جێگەی گرتەوە، دوای ئەوەی زەعیم قاسم كوژرا و تەرمەكەی لە بارەگای رادیۆ و تەلەفیزیۆنی عیراقی لەڕێی كامێراكانەوە پیشانی خەڵكی دراو و سوكایەتی پێكرا.

 62 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*