سەرەکی » دۆسێ » پاش حەوت ساڵ تونسییەكان خۆپیشاندان دەكەنەوە

حكومەت كەوتۆتەخۆی

پاش حەوت ساڵ تونسییەكان خۆپیشاندان دەكەنەوە

لەبەرانبەر گرانی گوزەران و بەرزبوونەوەی نرخی شتومەك و پێداویستییەكان لەو وڵاتە، تونسییەكان هاوشێوەی مانگی كانوونی دووەمی 2011، خۆپیشاندانی ناڕەزایی دەستپێدەكەنەوە و حكومەت ناچار دەكەن چاو بە سیاسەتەكانیدا بخشێنێتەوە و رەچاوی باری گوزەران و ژیانی هاوڵاتیان بكات.
دوای چەند رۆژێك لەو خۆپیشاندانانەی وڵاتەكەی گرتەوە بەهۆی گرتنەبەری رێوشوێنەكانی سكهەڵگوشین لەلایەن دەوڵەتەوە، حكومەتی تونس ژمارەیەك چاكسازی كۆمەڵایەتی رادەگەیەنێت.
خۆپیشاندانی تونسییەكان، پێش یادی روخاندنی رژێمەكەی زەین لعابدین بن عەلی بوو كە لە 14ی كانوونی دووەمی 2011 لەسەركارلابرا.
لە 14ی كانوونی دووەمی 2018، حكومەتی تونس كۆبوونەوەیەكی نائاسایی سازكرد، ئەوەش وەڵامێك بوو بۆ خۆپیشاندانی ناڕەزایی هاوڵاتیان كە تێیدا هێزە ئەمنییەكان نزیكەی 800 كەسیان دەستگیركردبوو.
بە گوتەی بەرپرسانی ئەو وڵاتە، حكومەت پلانێكی بۆ پەرلەمانی تونس بەرزكردۆتەوە،پلانەكەش چاكسازیی لە كەرتەكانی چاودێری كۆمەڵایەتی، و نیشتەجێكردن، و زیادكردنی یارمەتییەكان بۆ توێژە هەژارەكان لەخۆدەگرێت.
خۆپیشاندادنەكان لە سەرەتای ئەم مانگەوە دەستییان پێكرد، دوای ئەوەی حكومەت زیادكردنی نرخی باجەكان و سوتەمەنی لە چوارچێوەی بودجەی گشتی ساڵی 2018دا راگەیاند.
سندوقی دراوی نێودەوڵەتی، تونسی راسپاردبوو «رێوشوێنی خێرا» بگرێتەبەر بۆ كەمكردنەوەی كورتهێنان لە بودجەی وڵاتەكەدا، ئەوەش دوای شكستی حكومەتە یەك لەدوا یەكەكانی تونس بوو لە مامەڵەكردن لەگەڵ كێشەكانی بێكاریی و هەژاری.
كورتهێنانی بوجە دوای ئەو زیانانە هاتەپێش كە بەر كەرتی گەشتوگوزار كەتبوو لە تونس، بەو پێیەی ئەو كەرتە بە كەرتێكی گرنگ لە ئابوری وڵاتەكەدا دادەنرێت و هۆكاریی ئەوەیش بۆ ئەو كارە تیرۆریستییانە دەگەڕێتەوە كە لەم چەند ساڵەی دواییدا تونس بەخۆوەی بینی.
لە ساڵی 2015دا گروپە چەكدارەكان، گەشتیارانی بیانیان لە تونسدا كردە ئامانج، ئەوەش بووە مایەی كوژرانی دەیان بیانی.
وێڕای ئەوەی یوسف شاهید سەرۆكی حكومەتی تونسی بەڵێنیدابوو كە ساڵی 2018 دوایین ساڵی قورس دەبێت لەڕووی دۆخی ئابورییەوە، هاوڵاتیان رژانە سەر شەقامەكان و خۆپیشاندانی فراوانیان سازكرد.

خۆپیشاندەران دەستگیردەكرێن
خەلیفە شەیبانی، وتەبێژی وەزارەتی ناوخۆی تونس رایگەیاندبوو»دەسەڵاتداران 803 كەسیان بە تۆمەتی دزی و تاڵانی و كاریی توندوتیژی لە كاتی خۆپیشاندانەكاندا دەستگیركردووە، وێڕای برینداربوونی 97 پۆلیس، بەڵام ئاماژەی بە ژمارەی بریندارەكان نەكردبوو لە ریزی خۆپیشاندەران.
نوسینگەی مافی مرۆڤی سەر بە نەتەوە یەكگرتووەكان لە 12ی كانوونی دووەمی 2018، نیگەرانی خۆی بەرانبەر دەستگیركردنی ئەو ژمارە زۆرە دەربڕیبوو كە لە دوای خۆپیشاندانەكان لە تونس خرابوونە زیندانەوە.
محەمەد ترابولسی، وەزیری كاروباری كۆمەڵایەتی رایگەیاندبوو»حكومەتی تونسی پێشنیازی كردووە، یارمەتییە كۆمەڵایەتییەكان بەبڕی 170 ملیۆن دینار بۆ توێژە هەژارەكان زیادبكرێن».
بە گوتەی ئەو وەزیرە تونسیە، ئەو بڕە دەكرێت ببێتە مایەی یارمەتیدانی نزیكەی 250 هەزار خێزان و یارمەتی هەردوو چینی هەژار و مامناوەند بدات، ئاماژەی بەو چاكسازیانەش كردبوو كە لە هەردوو كەرتی تەندروستی و نیشتەجێكردندا دەكرێن، بەڵام هیچ وردەكارییەكی لەو بارەیەوە رانەگەیاندبوو.
لەگەڵ ئەوەی تەوژمی خۆپیشاندانەكان لە تونس لەپاش چوار رۆژ روویان لە پاشەكشەكردن كرد كە پێكداهەڵپژانی نێوان خۆپیشاندەران و هێزە ئەمنییەكانیان بەخۆوەبینی، بەڵام پێناچێت هەروا بە ئاسانی ئەو خۆپیشاندانانە كە هۆكارەكەی بەرزبوونەوەی نرخەكان بوو، بنەبڕ بكرێن.
حكومەتی تونس هەڵمەتی دەستگیركردنی نوێی لە دژی خۆپیشاندەران ئەنجامدا و زیاتر لە 800 كەسی دەستگیركرد، لەنێوان دەستگیركراوەكانیشدا ژمارەیەك سەركردەی ئۆپۆزسیۆن هەن.
لای خۆیەوە رێكخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی «ئەمنستی»، داوای لە هێزە ئەمنییەكانی تونس كردبوو، رێز لە مافی هاوڵاتیان بگرن بۆ خۆپیشاندان.

سەركەوتووترین ئەزمون
سەبارەت بە پەرەسەندنەكانی ئەم دواییەی تونس و خۆپیشاندانەكانی دژ بە پلانەكانی سكهەڵگوشین، رۆژنامەی سەندای تلیگراف بابەتێكی بڵاوكردبۆوە كە لەلایەن رۆڵاند ئۆڵیفانتەوە ئامادەكرابوو.
بە گوتەی ئۆڵیفانت»حكومەتی تونس هەوڵدەدات یارمەتی زیاتر پێشكەش بە هەژاران و ئەو خێزانانە بكات كە داهاتیان كەمە، ئەوەش وەك هەوڵێك بۆ دامركاندنەوەی تەنگژەكان و توڕەیی هاوڵاتیان و ئەو خۆپیشاندانانەی پلانی سكهەڵگوشین رەتدەكەنەوە كە لەم ماوەیەی دواییدا راگەیەندرا».
ئۆڵیفانت ئاماژەی بە چاوپێكەوتنەكانی ئەم دواییەی باجی قائید سبسی سەرۆكی تونس كردبوو لەگەڵ ژمارەیەك لە نوێنەرانی سەندیكا و یەكێتییەكانی كرێكاران و پارتە سیاسییەكان كە ئامانج لێیان، زانین و هەڵسەنگاندنی كاردانەوە میللییەكان بوو بەرانبەر بەو رێوشوێنە ئابوریانەی حكومەت دەیانگرێتەبەر.
ئۆڵیفانت دەڵێت»هەموو ئەو پەرەسەندنانە لەكاتێكدان كە تونسییەكان یادی حەوتەمین ساڵەی شۆڕشی میللی وڵاتەكەیان دەكەنەوە كە بووە مایەی روخاندنی دەسەڵاتەكەی زەین لعابدین بن عەلی لە ساڵی 2011، ئەو رووداوەش كاریگەریی لەسەر میسر و سوریا و لیبیا و یەمەن بەجێهێشت».
وەك رۆڵاند ئۆڵیفانت ئاماژەی پێدەكات»هەموو شۆڕشەكانی تری جیهانی عەرەبی، یان بونە مایەی جەنگی ئەهلی، یان جەنگی بە وەكالەت، یان رژێمە سەركوتكارەكان دەسەڵاتیان گرتەوەدەست، بەڵام نمونەی تونسی لە هەموان سەركەوتوو تر بووە و تائێستاش پارێزگاریی لە ئەزمونەكەی كردووە».
ئۆڵیفانت لە درێژەی نوسینەكەیدا پێیوایە»حكومەتی تونسی لەگەڵ ئەوەی لەلایەن حزبێكی عەلمانی بە هاوبەشی لەگەڵ حزبێكی ئیسلامی میانڕەو سەركردایەتی دەكرێت، بەڵام وێڕای ئەوە وڵاتەكە بەدەست كێشەی ئابورییەوە دەناڵێنێت، ئەو كێشەیەش كاریگەریی لەسەر زۆربەی توێژەكانی گەل دروست كردووە».

تونس بەرەو كوێ‌؟
لەم چەند رۆژەی دواییدا سومیە غەنوشی نوسەری تونسی لەژێر ناوی «تونسییەكان دەستبەرداریی شۆڕشەكەیان نابن»، وتارێكی نوسیوە و تێیدا دەڵێت»تونسییەكان مافی خۆیانە بپرسن: شەمەندۆفێری شۆڕشەكەیان لەپاش حەوت ساڵ لە رۆیشتنی بن عەلی بەرەو كوێ‌ دەڕوات؟».
بە گوتەی ئەو نوسەرە تونسییە»مافی تونسییەكانە، رێڕەوی ئەزمونەكەیان لەماوەی ساڵانی رابردوو هەڵبسەنگێنن، و كەلێن و لاوازییەكان و سەركەوتن و دەستكەوتەكان، دیاریی بكەن».
غەنوشی پێیوایە، ئەم پرسیارانە دەبێت بەشێوەیەكی مەوزوعی و بەدوور لە بیانووهێنانەوەی دیماگۆجیانە و بە ئاراستەی چارەسەر و پڕكردنەوەی كەلێنەكان، وەڵام بدرێنەوە.
ئەو دەڵێت، شەمەندۆفێری تونسی توانیویەتی بەرەوپێش بچێت و پارێزگاریی لە هاوسەنگی خۆی بكات لەبەرانبەر رووداوە ئیقلیمییەكان، مەترسی ئەوەی لەسەر بوو خێوی حوكمی سەربازیی بگەڕێتەوە وەك ئەوەی لە میسر رویدا، مەترسی ئەوەی لێدەكرا جەنگی ئەهلی و پشێوی هەمەلایەنە دەست بەسەر وڵاتەكەدا بگرێت، وەك ئەوەی لە سوریا و لیبیا و یەمەن رویاندا.
سومەیە غەنوشی ئاماژە بە دانانی دەستوری نوێ‌ دەكات لەلایەن تونسییەكانەوە كە «بە زۆرینەی دەنگ لەلایەن هەموو هێزە سیاسییەكانەوە پشتیوانی لێكراوە و ماف و دەستكەوتە سیاسییەكانی شۆڕشی چەسپاند»، وێڕای چەسپاندنی پرەنسیپی دەستاودەستپێكردنی ئاشتیانەی دەسەڵات لەڕێی هەڵبژاردنی پەرلەمانی و سەرۆكایەتی كە جۆرێك لە بەرچاوی روونیان تێدایە، لەگەڵ دامەزراندنی دامەزراوە دەستورییەكانی وەك دەستەی سەربەخۆی هەڵبژاردنەكان، دەستەی راستی و دادپەروەریی، ئەنجومەنی باڵای دادوەریی.
غەنوشی وای دەبینێت، ئەوانە دەستكەوتی سیاسی گرنگن و ناكرێت كەس نكوڵییان لێبكات، بەڵام هەموو ئەوانە بە گوتەی ئەو، بێ‌ سود دەبن گەر وابەستەی لایەنی ئابوری و گەشەپێدان نەكرێنەوە كە راستەوخۆی پەیوەندییان بە ژیانی رۆژانەی هاوڵاتیانەوە هەیە.
ئەو نوسەرە تونسیە، ئاماژە بەو مەترسییە گەورانە دەكات كە لەسەر ئەزمونی وڵاتەكەی هەن، «گەر حكومەت بەشێوەیەكی راستگۆیانە كار بۆ چارەسەكردنی قەیرانی كۆمەڵایەتی نەكات».
غەنوشی لە كۆتایی نوسینەكەیدا دەڵێت» بەڵێ‌، تونسییەكان لەبەرانبەر گرانیدا ناڕەزایی دەردەبڕن و داوای باشكردنی گوزەرانی ژیان و فەراهەمكردنی كار دەكەن، بەڵام نایانەوێت زیادەڕۆیی بكەن و دەستكەوتەكانی ئازادی كە بەشێوەیەكی قورس لەپاش دەیان ساڵ لە خۆسەپێنی دەستبەرییان كرد بەفیڕۆبدەن، چاكسازییان دەوێت لە چوارچێوەی هێڵەكانی شۆڕش، كودەتایان ناوێت، وەك هەندێك لە هێزە ئاژاوەگێڕە چەپڕەوەكان بە فیتی هەندێك لە وڵاتە ئیقلیمییەكان نەخشە و پیلانی بۆ دادەنێن».
لە ساڵی 2011، تونسییەكان دوای خۆپیشاندان و مانگرتنێكی فراوان لە دژی رژێمەكەی زەین لعابدین بن عەلی سەرۆكی ئەو دەمەی وڵاتەكە، توانیان سەركەوتن بەدەستبهێنن و سەرۆك ناچار بكەن دەسەڵات بەجێبهێڵێت و لەگەڵ خێزانەكەیدا بەرەو وڵاتی سعودیە هەڵبێت، ئەو رووداوەش كاریگەریی گەورەی لەسەر وڵاتانی تری وەك میسر و لیبیا و سوریا و یەمەن دروست كرد كە لە دواییدا بە شۆڕشەكانی بەهاری عەرەبی ناسران و لە هەندێك لەو وڵاتانەش گۆڕانكاریی سیاسی ریشەیی و لە هەندێكی تریاندا جەنگی ئەهلی و كوشتن و بڕینی فروانیان لێكەوتەوە.

print

 51 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*