سەرەکی » چاوپێکه‌وتن » گەنجان و سیاسەت

گفتوگۆ لەگەڵ ژان پۆڵ سارتەر

گەنجان و سیاسەت

شوان ئەحمەد كردوویەتی بەكوردی

3-3 کۆتایی

*گەر خەڵكانێكی زۆر بڕوایان بە نرخ و بەهای ماركسیزم لەدەستدابێت، رەنگە هۆكارەكەی ئەوەبێت كە ماوەیەكی دورودرێژ لەئەزموونی یەكیەتی سۆڤیەتدا خۆی مانیفێست كردووە. ئەگەرێكی بەهێزیشە كێشەو گرفت و شكستەكانی ئەو ئەزموونە، بەسەر خودی ماركسیزمدا بشكێتەوە؟

خەڵك و خوا لەمانای بەرجەستە بوون حاڵی نەبوون. هەرچەندە ئەوە لە رابردوودا مایەی تێگەیشتن بوو كە دەوترا: (ئای جمهوریەت چەند جوان و قەشەنگ بوو، لەساوپەنای ئیمپراتۆریەتدا!). سۆسیالیزمیش لای خۆیەوە نەیدەتوانی پاك و بێگەرد بێت، تەنها لە هزر و ئایدیادا نەبێت یاخود لە داهاتوویەكی دووردا نەبێت، سەروەختێك كە دەبێتە سیستمی سەرتاسەری دونیا. لە چاوەڕوانی هاتنەدی ئەوەشدا، هەردەبێت لە وڵاتێكی دیاریكراودا بەرجەستە بێت و بونیادنان و دیاریكردنیشی لەڕێی تۆڕێكی پەیوەندی وەهاوە دیاریبكرێت كە بەناچاری پابەندی تەواوی وڵاتان نەبێت.

پاشان گەر ئەو واقیعە هاتەئاراو دروست بوو، ئەوا ئەوكات پاكی و بێگەردی ئایدیاكە دەردەكەوێت. ئەم ئایدیایە لەو رستەیەدا بە روون و رەوانی خۆی بەیان دەكات كە هاوڵاتیەكی خەڵكی مالی تەعبیری لێكردبوو: (بۆ ئەوەی بتوانین حوكم بەسەر كێشە و گرفتە سۆسیالیستیەكانی مالی دا بدەین، پێویستە بیرمان نەچێت كە ئێمە پابەندكراوین بەوەی پەیوەندی ئابووری و كۆمەڵایەتیمان، لەگەڵ چەند وڵاتێكی ئەفریقایدا هەبێت كەبونیاد و سیستەمێكی تەواو جیاوازیان هەیە.. سۆسیالیزمەكەمان مەرجدارە بەوەی ئێمە، وڵاتێكین كە دەرچەیەكمان بەسەر دەریادا نییە).

ئا لێرەوە بەدیاریكراوی كێشەكان سەرهەڵدەدەن و خواست و ویست نیشاندانیش بۆ خۆلادان لەوكێشانە، رەنگە بزووتنەوەكە لە راستە رێگەی خۆی لابدات، یان لەجوڵە و بزوتنی بخات. ئەو مەترسیانە مەترسی واقعین، بەڵام لە خەسڵەت و ئەدگاری سیستەمەكە نین. تەنها ئەوەندە هەیە ئاماژە بەوەدەكات كە پێویستە هاوڵاتی لەدژی چی بەرخورد بكات، یان هەندێ سازشی پێویست بەشێوەیەكی كاتی بكات، بەڵام بەردەوام و هەمیشەیی كاری نەكردەیە. ماركیسیزم بەو پێیەی میتۆدێكی رەخنەیی و دیالەكتیكیە، هەر بە دیاریكراوی ئەو ئامڕازەشە وادەكات بزوتنەوەكە خۆی بناسێت و چاودێریی خۆی بكات.

بۆ بەدبەختی زۆرجار روودەدات – سەروەختێك ئایدۆلۆژیای ماركسیزم دەبێتە ئایدۆلۆژیای فەرمی -، بەوجۆرەی لەهەندێ میراتگرانی فرۆید رویداوە كاتێك بیرەوەرەكانیانمان دەخوێندەوە. ئەوەی گوێی لێیان بێت وادەزانێت هەڵسوكەوت و رەفتاری باوكیان، بەهیچ كلۆجێك پەیوەندی بە دەرونشیكاریەوە نەبووە. بەبڕوای ئەوان پراكتیزەكردنی میتۆدی شیكاریی بەسەر ئەودا، شتێكە نە مەزەندە دەكرێت و نەبە ئەقڵدا دەچێت، ئەویش لەبەرئەوەی خۆی داهێنەری تیۆریاكەیە. لەبەر ئەوهۆكارە هیچ تیۆریایەكی ماركسیستی دەرهەق بە ستالیننیزم، لەنێو حزبی سۆڤیەتدا فۆرمەلانەبوو. رەنگە تاك تاكە خەڵكانی یەكیەتی سۆڤیەت ببینی، شتگەلێكی زۆر سەیر و سەمەرەت لەبارەی سەردەمی ستالینەوە بۆ باس بكەن و پێت بڵێن چۆن چۆنی لەڕووی بیسكۆلۆژیەوە، ئەو قۆناغەیان گوزەراندووە. هەندێ لە پارتەكانی خۆرئاوا – وەك پارتی كۆمۆنستی ئیتاڵی -، هەوڵیاندا لێكدانەوە و شرۆڤەكارییەك سەبارەت بە ستالینیزم بەردەست بخەن، وەلێ هەتا ئێستا هەوڵێكی لەوجۆرە لە وڵاتانی خۆرهەڵات ئەنجامنەدراوە. وەك ئەوەی ماركسیزم نرخ و بەها تیۆری و پراكتیكیەی لەگەڵ خاوەندارێتی ئامڕازەكانی بەرهەمهێنان لەدەستدابێت.

ئەو مەترسیەی لەم سەروبەندەدا بەدی دەكرێت، مەترسی هەلپەرستیە. بەناچاریش دەكەوینە نێو چاڵی هەلپەرستیەوە، بەتایبەت كە ترس لە بەلاڕێدابردن، بەرەو دۆگمابوونێكی ئەرسۆدەكسیانەمان دەبات. كە كار گەیشتە ئەوە، پێویستە لەچارەسەری گونجاو بگەڕێین، ئەویش لەسەر بنەمای ئەزمونكردن لەچوارچێوەی كۆمەڵگەیەكدا، خۆی ناكات بەبابەتی بیركردنەوەو تێڕامان. ئەوە مەترسیەكەیەو لەوبڕوایەشدام لەمڕۆدا سۆڤیەتیەكان دركی پێدەكەن.

*ئایدیایەك هەیە زۆر بەربڵاوەو تا دێت زیاتر خۆی دەسەپێنێت و دەڵێت: (كێشەكان و هەروەها چارەسەركردنیان، لە دواجاردا لەتەواوی كۆمەڵگە پیشەسازیەكاندا هەر یەكشتن ، ئیدی سۆسیالیستی بن یان سەرمایەداری)؟

بۆ دوپاتكردنەوەی ئەوە، پێویستە بەڵگەی ئەوە بخەینەروو كە لەوڵاتە سۆسیالیستیەكاندا ململانێەكی چینایەتی هەیە، واتە ئەو پاداشت و دەسكەوتانەی بەچەند كەسێكی دیاریكراو دراون، كەڵەكە دەبن و زیاد دەكەن. بەڵام لەڕاستیدا شتێكی لەوجۆرە نییە: راستە جیاوازیەكی روون و رەوان هەیە، وەلێ ئەو پارەیەی بەڕێوەبەری كارگەیەك لە یەكیەتی سۆڤیەتدا دەستی دەكەوێت، ناكرێت جارێكی تر و لە هیچ جێگەیەكی دیكەدا بەكاریبێنێتەوە و سەرمایەگوزاری پێبكات. ئەوەی پەیدایدەكات خەرجی دەكات و بەكاریدێنێتەوە، واتە نابێتە سەرمایەیەك یاخود لەنێو دەستی ئەو بەڕێوەبەرەدا زیاد ناكات، تا ببێتە بنەما و سەرچاوەیەك بۆ هێز و دەسەڵاتێكی چینایەتی.

خەڵكی یەكیەتی سۆڤیەت تووشی شۆك و توڕەیی دەبن، سەروەختێك پێتوابێت پارە لای ئەوان خاوەنەكەی دەكاتە كەسێكی بەهێز و دەسەڵاتدار. ئەوان بە دوور لەهەموو مەبەستێكی پڕوپاگەندەیی و بەوپەڕی بێلایەنیەوە پێتدەڵێن: (ئەو هێزە بۆ دەوڵەمەندەكان نییە، بەڵكو بۆ گەورە فەرمانبەرانە). گومانی تێدانییە ئەو (گەورە فەرمانبەرانە)، چەندین دەسكەوت و تایبەتمەندی جیاجیایان هەیە. بەڵام بەو ئەندازەیەی سیستەمەكە زاڵم و ستەمكار بێت، ئەوا خۆ بەخۆ بەناچاری پشێوی كۆمەڵایەتی و بێ سەروبەری و نەمانی شكۆ و دەسەڵات، دەبنە هاوشانی و دۆخێك دێتە ئارا كە هەمیشە خەڵكانی تازە، لەژێرەوە دەباتە لووتكە. گەر هاتوو لە یەكیەتی سۆڤیەتیشدا كێشە و ململانێ دروست بوو، ئەوا لەو حاڵەتەدا شێوازی ریفۆرم دەگرێتەبەر، نەك شۆڕش. رەنگە لەوێدا چینێك نەبێت پێویست بەوە بكات سەرەوژور بكرێت، بەڵام لەوانەیە پێویست بەوەبكات گۆڕانكاری و راستكردنەوە ئەنجامبدرێت. ئەوەش بۆ خۆی شتێكی زۆر جیاوازە.

*لە وڵاتێكی وەك فەرەنسادا، دەبێت لەمڕۆدا خەباتی شۆڕشگێڕانە بە چ شێوازێك بێت؟

تا ئێستاش خەڵكانێك هەن ترسیان لەوەهەیە، ببینن كۆمۆنیستەكان بە توندوتیژی دەسەڵات بگرنە دەست. دەی با ئەوانە دڵنیابن و بزانن ئەوە رونادات. سروشتی خەبات و تێكۆشان لە گۆڕاندایە. یەكەم شت ئەو كەرەستەیەی شۆڕش كە بریتیبوو لە (پێداویستی)، مەبەستم لە پێویستی ئابووریی چینێكە لە دۆخێكی ناهەمواردا دەژی و ئەو دۆخە ناهەموارەش هانیدەدات بۆ ئەوەی یاخی بێت، هەمان ئەو رۆڵە ناگێڕێت كە لە رابردوودا وازی دەكرد. ئاخر فەرەنسییەكان نایەنە سەر شەقامەكان تا داوای نان بكەن، چونكە نانیان هەیە. ئەمە بەو مانایە نایەت كە هەموو شت بەردەستە، وەك ئەوەی پروپاگەندە قەرمیەكان باسی دەكەن. دەبێت بیرمان نەچێت كە تا ئێستاش نیوەی گەلی فەرەنسا ژیانێكی كولەمەرگانە بەڕێدەكەن، گەر هەندێكیشیان ئۆتۆمۆبێلی سكراب و دەستی دوو بەكاربهێنن، ئەمە ئەوە ناگەیەنێ كە ئەوان بوژاونەتەوە و گوزەرانیان باشە.
لە كوبای پێش شۆڕشیشدا، دۆخەكە بەو جۆرەبوو. خەڵك و خوا برسی بوون، وەلێ خواستیان بۆ كڕینی ئۆتۆمۆبێلی ئەمریكی زۆربوو. ئاخر بۆ سیستەمێك بەبەردەوامی ئەوە ئاسانترە ئۆتۆمۆبێل بە هەژاران بفرۆشێت، لەبری ئەوەی ئاستی بژێویان بەرز بكاتەوە یان هەلی كاریان بۆ بڕەخسێنێ، یاخود خوێندنگە و شوێنی نیشتەجێبوونیان بۆ دروست بكات. وەلێ لەگەڵ ئەوەشدا لە فەرەنسا پێداویستیەكانی هاوڵاتیان بەرەو ئەوە دەچێت پڕبكرێتەوەو هەندێ پێیان وایە، ئەوە وادەكات كرێكاران لە سیاسیبوون و سیاسەتكردن دووربكەونەوە. بەڵام دەكرێت بڵێین پێچەوانەی ئەوە راستە: ئاخر خەبات و تێكۆشان لەپێناو ژیانێكی زێدە مرۆڤانەتر و راستەقینانەتر، وادەكات كرێكاران خۆیان ببنە سەرپەرشتیاری راستەقینەی ئەو كارگە و دامەزراوانەی كاریان تێدادەكەن. بەفیعلیش مەبەستی یەكەم لە خەبات و تێكۆشانی كرێكاران، زیادكردنی كرێ و هەقدەستەكانیان نییە، بەڵكو بوونی چاودێریی كرێكارانە بەسەر ئەو كارگە و دامەزراوانەی كاری تێدادەكەن. ئەو خەبات و تێكۆشانەش رادیكالیەتی و خەسڵەتی شۆڕشگێڕانەی خۆی ناپارێزێت، گەر بێتو حواست و داواكاریەكانی لەدەوری یەك ئامانج كۆنەكاتەوە كە بۆرژوازیەت ناتوانێت بچێتە ژێر باریانەوە، چونكە هەركاتێك ملی بەو داواكاریانەدا، ئەوا بەدەستی خۆی خۆی تارومار دەكات.

راستیەكەی دەسەڵاتی بۆرژوازی ئامادەیە تا ئاستێك خۆی بگونجێنێت و هەندێ سازش بۆ داواكاریی كرێكاران بكات، گەر بتوانێت تێچووەكانی بگرێتە ئەستۆ، بێئەوەی كاریگەری لەسەر دەسكەوت و قازانجەكانی دابنێت، یاخود بونیادە سەرەكیەكانی بەرهەمی سەرمایەداری گۆڕانكاریی بەسەردابێت. لەبەرامبەردا حكومەتەكانمان داوادەكەن، سەندیكاكان تێكەڵ بە سیستەمەكەبن.

گەر بێتو كرێكاران ئەو رێگاچارەیەی سیمایەكی ریفۆرمیستانەی هەیە رەتبكەنەوەو پڕكێشی لە داواكاریەكانیان بكەن و نەرمی نەنوێنن، واتە كرێكاران بتوانن سوود لەهەر سازشكردنێكی حكومەت ببینن، تا سازشی تری پێبكەن و بەمەبەستی سەرپەرشتیكردنی تەواوەتی ئامڕازەكانی بەرهەمهێنان و خەبات و تێكۆشانەكەیان، لەچوارچێوەی ململانێی چینایەتیدا هێشتەوە و دەستیان بە هێرش و پەلاماردان كرد، ئەوا لەوكاتەدا دەسەڵاتی بۆرژوازی هیچ رێگەچارەیەكی دیكەی لەبەردەمدا نامێنێت و دەبێت تێبگات كە پێویستە وازبێنێت و دەست لەكار بكشێتەوە.

*لەمڕۆدا زۆر كەس باوەڕیان بەو بۆچوونە هەیە كەپێویستە دەسەڵات بەكەسێتی بكرێت و لە كەسێكی دیاریكراو و تایبەتدا بەرجەستە بێت، كەوابوو مەرجە لە خەباتی سیاسیدا بە كەسێك دژایەتی كەسێكی دیكە بكرێت؟

با واز لە چاو و راو بێنین: چونكە ئەوە مانای ئەوە دەگەیەنێ كە بە دۆڤێر (5) دژایەتی دیگۆل بكەین. ئەوەش كاری نەكردەیە، لەبەرئەوەی دیگۆل ئەفسانەیە و دۆڤێریش مرۆڤە. یەكێكیان خاوەن شان و شەوكەتەو ئەوی دیكەیان هیچ نییە. كەس ناتوانێت سەرزەنشتی دۆڤێر بكات كە بۆچی خاوەن تایبەتمەندێتی نییەو ئەوەش بۆخۆی هیچ گرنگیەكی نییە، بەڵكو مەبەست ئەوەیە ئەو ناتوانێ بەرەنگاری دیگۆل بێتەوە، تەنها وەك نوێنەری سیاسەت و بەرنامەیەكی دیاریكراو و بە دیاریكراویش ئەو ناتوانێت نوێنەرایەتی ئەوە بكات. رەنگە لەو رووەوە رۆژنامەیەكی چەپڕەو، رۆڵێكی گرنگ بگێڕێت. ئاخر هەستكردن بە دەستەوستانی و گۆشەگیریی، هۆكارێكی سەرەكیە لە هۆكارەكانی ناسیاسیبوون. لەفەرەنسا بەتایبەت لە گوندەكاندا، سەدان هەزار كەس هەن هەست بە ونبوون و سەرگەردانی دەكەن، لەبەرئەوەی لە ژینگەی خۆیاندا كاتێك لە رژێم یاخی دەبن، كەس گوێبیستیان نابێت و هیچ كەس ئاگای لێیان نییە.

پێویستە ئەوانە رێكبخرێنەوەو دەسگیرۆیی بكرێن، ئەویش لەڕێی پێدانی شرۆڤەو ئەرگیومێنتی پێویست كە رەنگە نەتوانن بەتەنها خۆیان پێی بگەن یان بیدۆزنەوە. پێویستە ئەو هەستە لەلای خەڵك دروست بێتەوە كە هێشتا لەبواری كاركردن ماوەو هاوكات دەبێت پێیان بوترێت، دەتوانن لەسەر ئاستی خۆیان و لەشار و شاۆچكەكانیاندا، خەبات لەدژی سیستەمی دابەشكردن و دژی گرانی زۆر و دژی ئەو ژەهراویبوونەی بەرهەمی پڕوپاگەندەی فەرمیەو…. هتد، ئەنجامبدەن. لەوپێناوەشدا گرنگ نییە ئایدیۆلۆژیایەك لە ئایدیۆلۆژیاكان بەسەردا بسەپێنرێت، بەڵكو پێویستە سازبدرێن و تەیاربكرێن. تەیاركردنیان نابێت هەرتەنها لەڕێی ئاشناكردنیان بێت بە كێشەكانیان، ئاخر نیشاندانی كێشەكان بەبێ ئاماژەكردن بۆ ئەوئاقارەی دەشێت چارەسەربێت بۆی، بۆخۆی جۆرە بەشداریكردنێكە لە ناسیاسیبوونی ئەواندا.

دەبێت میدیا بەسەر كار و پراكسیسدا بكرێتەوە. ئاخر ناوی چەپ لە رابردوودا بریتی بوو لە (پارتی بزاوت، نەك پارتی شیكردنەوە و لێكدانەوە). هاوكات پێویستە (بەبێ ئەوەی هەڵخلیسكێنیە ناو دوالیزمەییەوە)، زیاتر سەختگیر بین و نەرمی نەنوێنین. لەراستیدا هەموو هەڵوێست نواندنێكی چەپڕەوانە لە دواجاردا هەڵوێستێكە مایەی سكاندال و ئابڕوچوونە، ئەویش بەو رادەیەی كە پێچەوانە دێتەوەو ناگونجێت لەگەڵ ئەو هەوڵانەی بە خەرج دەدرێت، تا بیركردنەوەی تەواوی كۆمەڵگە وەك خۆی بمێنێتەوە.

ئەمە بەو مانایە نایەت كە پێویستە هەوڵ بۆ وروژاندن و گۆبەن نانەوە بدەین، چونكە لە بنەڕەتدا ئەوە كارێكی نابەجێیەو كەڵكی نییە، بەڵام نابێت سڵیشی لێبكەینەوە. گەر ئەو هەڵوێستەی وەرگیرابوو راست و دروست بوو، قەیدی ناكات گەر سكانداڵێك وەك ئاماژەیەك و وەك نیشانەیەكی سروشتی خۆڕسك بۆ ئینتیمابوون بۆ چەپ، هاوشانی بێت. ماڵوێرانیەكە لەوەدایە زۆرێكی زۆر لە چەپڕەوان، خەون بەوەوە دەبینن كە راستڕەوەكان دانیان پێدابنێن. ئاخر ئەوانە دڵنیانابن تا یەكێك لە بەرەی راستڕەوەكان، پێیان نەڵێن: (باشە، تۆ سەر بە چەپی، بەڵام كەسێكی باشیت!). بەوجۆرە هەندێكیان – بۆنموونە – سۆسیالیستین، وەلێ لەهەمان كاتدا نیشتمان پەروەریشن(6). ئەوە وادەكات مەزەندەبكەن كەهەر بەراستی تۆتالیتارن. بەرەنجامی هەموو ئەوە، هەبووتی چەپێكە دەیەوێت لە هەڵوێستی راست حاڵی بێت، بەو ئومێدەی وەك خۆی مامەڵەی لەتەكدا بكات، ئەوەش بە بۆچوونی من فێڵ و لەخشتە بردنە.

هەرچی پەیوەندی بەخودی خۆمەوە هەیە، ئەوا سەرزەنشتی خۆم دەكەم، لەبەرئەوەی لەبەرهەمەكانمدا زیاد لەپێویست رێزی دیگۆلم گرتووە. پێویست بوو ئەوە لەبەرچاونەگرم، هەر لەبەرئەوەی زۆرێك لە فەرەنسیەكان بەچاوی رێزەوە سەیری دەكەن و بەوجۆرە رێزی لێنەنێم. دەبوو بەئاشكرا پەلاماری بدەم، بەو پێیەی كارەكتەرێكی بەد و خراپە.

*سەروەختێك خەڵاتی نۆبڵت رەتكردەوە، كاردانەوەی میدیا جۆراوجۆر بوو. ئایا ئەوەت بەلاوە سەیربوو؟

هەندێكیان مایەی پێكەنین بوون، لەبەرئەوەی شتگەلێكیان دابووە پاڵم بەئەقڵدا نەدەچوو. بۆچی ئەو خەڵاتەم رەتكردەوە؟ لەبەرئەوەی پێموایە ماوەیەكە بۆتە خاوەن رەنگ و بۆیەكی سیاسی. گەر بە خەڵاتی نۆبڵ رازی بوومایە – تەنانەت گەر وتارێكی بێپێزیشم لە ستۆكهۆڵم پێشكەش بكردابایە كە ئەوەش بۆخۆی كارێكی شیاو و لۆژیكی نەدەبوو -، ئەوا لێیان دەگەڕام بەرەو لای خۆیان پەلكێشم بكەن. بەڵام گەر بهاتبایە ئەندامی پارتێك بوومایە (بۆ نمونە پارتی كۆمۆنیست)، ئەوا هەڵوێستەكە جیاواز دەبوو. لەوحاڵەتەدا خەڵاتەكە دەدرایە حیزبەكەم، گەر بە شێوەیەكی ناڕاستەوخۆ بوایە. بەهەرحاڵ لەو كاتەشدا هەر خزمەتی بەپارتەكە دەكردو هیچی تر. بەڵام كاتێك مەسەلەكە بە تاكە كەسێكەوە پەیوەست دەبێت، تەنانەت گەر خاوەن بیروبۆچوونی پەڕگیریش بێت، ئەوا بەناچاری بەرەو لای خۆیان پەلكێشی دەكەنەوە. چی لەوە ئاسانتر دەبوو بڵێن: (دواجار ئەو یەكێكە لە ئێمە) و منیش نەمدەتوانی ئەوە قبوڵ بكەم.

زۆربەی رۆژنامەكان پێیانوابوو، من لەبەر هۆكاری شەخسی خەڵاتەكەم رەتكردۆتەوە، یەك لەو هۆكارانە ئەوەیە بێتاقەت بووم لەوەی كامۆ بەر لە من خەڵاتەكەی پێدراوە… یان ترسی ئەوەم هەبووە ئیرەیی سیمۆن دی بۆڤوار بخوات، یاخود لە باشترین حاڵەتدا رۆحێكی خۆبەزلزانم هەیەو شكۆ و لوتبەرزیەكەم، هەموو جۆرەكانی رێزلێنان رەتدەكاتەوە. وەڵامی من بۆ ئەوانە، لەوپەڕی سادەیی و خاكەڕایدا بوو: (گەر حكومەتێكی بەرەی میللیمان هەبووایە، وەك ئەوەی هیواخوازی بووم و گەر ئەو حكومەتە بەپێدانی خەڵاتێك رێزی لێبنامایە، ئەوا بە دڵفراوانی و بەخۆشیەوە، پەسەندم دەكرد. من لەوانە نیم پێیان وایە دەبێت نووسەران خۆیان بە دوورەپەرێز بگرن، نەخێر بە پێچەوانەوە ، بەڵام ناشبێت گوێ بەهیچ نەدەن، تا تێدەكەون).

لەم مەسەلەیەدا ئەوەی زۆر روگیری كردم، نامەی هەژاران بوو. لە روانگەی مندا هەژاران ئەو كەسانەن پارەیان پێنییە، وەلێ بەقەد پێویست گومڕا و سەرلێشێواو كراون، تا بەم جیهانە وەك چۆن هەیە رازی ببن. ئەوانە خەڵكانێكی زۆرن و نامەی زۆر دڵتەزێنیان بۆ نووسیبووم: (ئەو پارەیەی رەتیدەكەیتەوە، بیدە بە من). لەڕاستیدا ئەوەی ئەو هەراو ناڕەزاییەی نایەوە ئەوەبوو، ئەو پارەیە خەرج نەكرا. سەروەختێك مۆریاك لەدەفتەری بیرەوەریەكانیدا دەنووسێت (7): (من لەنۆژەنكردنەوەی گەرماو و دیواری باخچەكەمدا بەكارم هێنا)، ئەوا ئاماژەیە بۆ ژیری و بۆ گڵاوی، چونكە باش دەزانێت بەوكارەی نە ئابڕووی دەچێت و نە ناڕەزایش دروست دەبێت. بەڵام گەر بهاتبایە ئەو پارەیەی دابەشكردایە، ئەوا هەستی چەند كەسێكی بریندار دەكرد. ئاخر رەتكردنەوەی پارەی ئەو خەڵاتە، شتێكە بەئەقڵدا ناچێت. رۆژنامەنووسێكی ئەمریكی نووسیبووی: (گەر سەد دۆلارم بدەنێ و وەرینەگرم، ئەوا مرۆڤ نیم). هاوكات بۆچوونێكی دیكە هەیەو دەڵێت: (نووسەر شایەنی ئەو پارەیە نییەو رەوا نییە پێیبدرێت). ئاخر نووسەر كەسێكی جێ گومانە. كەسێكە كارناكات و پارەی دەستدەكەوێت. رەنگە گەر بشیەوێت، ئەوا پادشای سوید بۆ خۆی پێشوازی لێبكات. ئەوەش بۆخۆی مایەی ئابڕوچوونە و هەست برینداركەرە. بەڵام گەر بێتو ئەو پارەیەی پێبدرێت كە شایستەی نییە، ئەوەش هەر بە ئاسانی تێناپەڕێت. خەڵك و خوا پێیان وایە ئاساییە خاوەن بانكێك پارەی هەبێت و نەیدات بە كەس، بەڵام نووسەرێك پارە رەتبكاتەوە، ئەوە شتێكە بەئەقڵدا ناچێت.

ئەم جیهانە جیهانی پارەیە، پەیوەندیش لەگەڵ پارەدا بەردەوام ساختە و درۆزنە پەیوەندییە. من بیست و شەش ملیۆن رەتدەكەمەوە(8) و بۆ ئەوەش سەركۆنە دەكرێم، كەچی لەهەمان كاتدا پێم دەڵێن: (كتێبەكانم رەواجی زیاتریان دەبێت و زۆرتر دەفرۆشرێن، چونكە خەڵكانێك هەن دەڵێن: ئەم دەبەنگە كێیە، تف لەبڕە پارەیەكی وادەكات؟). كەوابێ رەتكردنەوەی خەڵاتەكە، وادەكات پارەداربم. ئەوەش مەعقول نییە، بەڵام چی بكەم و چیم لەدەست دێت. ئایرۆنیەت و پارادۆكسەكە لەوەدایە، من بە رەتكردنەوەی خەڵاتەكە هیچم نەكرد، بەڵام گەر قبوڵم بكردایە شتێكم ئەنجامدەدا، رێگەم بە دەسەڵات دەدا وەرمبگرێتەوە و بمگەڕێنێتەوە لای خۆی.

پەراوێزەكان:

– گفتوگۆی یەكەم:

5. گاستۆن دۆڤێر: كاندیدی پارتی سۆسیالیستی فەرەنسی هەلپەرست، بۆ سەرۆك كۆماری.

6. بیرمان نەچێت سارتەر لەژێر سایەی دەوڵەتێكی ئیمپریالیدا – فەرەنسا – قسەدەكات، نیشتمانپەروەریش لەسا و پەنای ئیمپریالیزمدا شۆڤێنیزمە.

7. پەڕاوی بیرەوەریەكانی فرانسوا مۆریاك، گۆشەیەكی هەفتانەبوو كە مۆریاك لە گۆڤاری (ئێكسپرێس)ی فەرەنسیدا دەینووسی.

8. بیست و شەش ملیۆن بە فرەنكی كۆنی فەرەنسی، كە ئەوە بەهای خەڵاتی نۆبڵە.

سەرچاوە:

الدفاع عن المثقفین، ترجمة جورج طرابیشي، دار الطلیعة بیروت

 722 جار بینراوە