سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » غوربه‌تێك نێوان دۆزه‌خی رابردوو و خاپورستانی ئێستادا

غوربه‌تێك نێوان دۆزه‌خی رابردوو و خاپورستانی ئێستادا

به‌ختیار كه‌ریمی
1-2

غوربه‌تێكم پێیه‌
له‌ سووچێكی ئه‌م شاره‌دا كوژراوه‌
ئه‌ته‌وێ چیم ببینی؟
غوربه‌تێ كه‌ من بم
بۆشاییه‌كه‌، به‌ هیچ نیشتمانێك پڕ نابێته‌وه‌
***
غوربه‌ت ئه‌مخوا
بۆ كوێ ده‌چی ئه‌ی سه‌فه‌ری هه‌میشه‌یی؟!
به‌رگه‌ی مه‌رحه‌بایی ئه‌م ته‌نیاییه‌ ناگرم
به‌رگه‌ ناگرم جارێكی تر له‌ ده‌ستی پاییز به‌ر ببمه‌وه‌

پێشه‌نگ:
هاتنی ئارام بۆ ناوه‌ندی دونیای پۆستمۆدێڕن و ژیان له‌ پێكهاته‌ی كۆمه‌ڵگایه‌كی جیاواز له‌وه‌ی كه‌ پێشتر ته‌جروبه‌ی كردبوو، ڕێكه‌وت و ڕووداوێكی مه‌زن بوو. ئه‌توانم بڵێم ئه‌و له‌ نێوان مشتومڕه‌كانی جیهانی پێشمۆدێڕن و جیهانی پۆستمۆدێڕن له‌ حاڵی نوێژه‌نبوونه‌وه‌یه‌كی گه‌شاوه‌دا بوو.هاتن، هاتنێكی خۆویست نه‌بوو، به‌ڵام گه‌ڕانه‌وه‌ به‌ ئیراده‌ی ناسینه‌وه‌ بوو. ئه‌م چه‌شنه‌ هاتن و كۆچبه‌رییه‌ ته‌نیا به‌هۆكاری هیوای گه‌یشتن به‌ كه‌ناره‌كانی ئازادی و به‌خته‌وه‌ری نییه‌، به‌ڵكو تۆران له‌ نیشتمان و بێزاری له‌ خاك و تاریكبوونی ژیانه‌ و به‌چه‌شنێ له‌ده‌ره‌وه‌ی ئیراده‌ی مرۆڤی له‌ چه‌شنی ئارام به‌هۆكاری ڕه‌نگاوره‌نگه‌وه‌ ڕوو ئه‌دات.
به‌ تێگه‌ییشتن له‌مانا و چه‌مكه‌ شاراوه‌كانی نێو ده‌ق، ره‌هه‌ندی غوربه‌ت له‌پێناسه‌و شیكارییه‌ باوه‌كانی له‌ شیعری ئارامدا رواڵه‌تێكی دیكه‌ په‌یدا ده‌كا. بۆیه‌ هه‌موو ئه‌و چه‌مكانه‌ی كه‌ له‌ زمانی هونه‌رمه‌نده‌وه‌ له‌ فۆرمی شیعر دێته‌ ئاستی خوڵقانێكی هونه‌ریه‌وه‌ تابلۆی سه‌رده‌میانه‌ی به‌شێ له‌ دۆخی كومه‌ڵگایه‌ و له‌م ڕێگه‌وه‌ ده‌لاقه‌كانی ناسینی ره‌وتی فیكری و فه‌لسه‌فی هونه‌ر و به‌رهه‌می هونه‌ری دێته‌ ناساندن.
ناونیشانی (من غوربه‌تم)، ره‌خنه‌كار ئه‌باته‌ ئاستی كۆڵینه‌وه‌ له‌ ره‌هه‌نده‌ ماناییه‌كانی ده‌روون ده‌ق و ناسین و شیكاری له‌ چه‌مكی غوربه‌ت و شرۆڤه‌یه‌كی كۆمه‌ڵناسانه‌ی زه‌مینه‌كانی گه‌شانی ئه‌و چه‌مكه‌ له‌ داڕشتێكی شیعریدا. ئه‌مه‌ ئه‌بێته‌ هۆی سه‌رنجدان و بینینی ته‌نیا یه‌ك كورتشاتێكی خوێندنه‌وه‌ی ده‌قی ئه‌ده‌بی. ئه‌م حاڵه‌ته‌ له‌ كتێبی ئارام به‌ هۆی مانشێتی سه‌ره‌كی كتێبه‌كه‌وه‌ بوونی هه‌یه‌ كه‌ ئه‌توانرێ هه‌م پۆزێتیڤ بێت هه‌م نێگه‌تیڤ. سه‌رجه‌م ئه‌بێ مانا ده‌لاله‌تیه‌كانی ده‌روون ده‌ق شیبكرێته‌وه‌ و هه‌روا زمانی شیعری و فۆرم و ناوه‌ڕۆك و تازه‌گه‌رییه‌كانی له‌م به‌رهه‌مه‌ نوێیه‌دا بخوێنرێته‌وه‌.
ئارام یه‌كه‌مین و دواهه‌مین شاعیری كورد نییه‌ كه‌ حاڵه‌تی كۆچ و غوربه‌ت له‌ به‌رهه‌مه‌كانیا ره‌نگ ئه‌داته‌وه‌. پێش ئارام، (ئه‌یاز خونسیاوه‌شان) له‌ كۆتاییه‌كانی ده‌یه‌ی هه‌شتاكان و نه‌وه‌ده‌كانی سه‌ده‌ی رابردوودا كه‌ له‌ شاری «وانی» توركیا بۆ خاتوونی ئه‌نووسی، به‌رهه‌مێكی شیعری نوێی كه‌ پڕ له‌نیشانه‌ و ئیماژ و داڕشتی ئه‌ده‌بی و زمانێكی تایبه‌ت به‌ خۆی بوو خوڵقاند. به‌ڵام تاكو ئێستا به‌ چه‌شنی جیدی نه‌ته‌نیا له‌ شیعری ئه‌یاز به‌ڵكو شیعری ئازاد رۆسته‌می، بێزاد كوردستانی، ئیبراهیم ئه‌حمه‌دی نیا وه‌كو بنیاتنه‌رانی پڕۆژه‌ی شیعری داكار، ئاوڕ نه‌دراوه‌ته‌وه‌ به‌ڵكو فه‌رامۆشیش كراون. ئه‌مه‌ خه‌ساره‌ بۆ ئه‌ده‌بیات و چاوه‌ڕوان ده‌كرێت ئه‌وانه‌ی كاری جیدی ئه‌كه‌ن مه‌داری ره‌خنه‌یان بۆ بینینی به‌رهه‌می دیكه‌ی ئه‌دیبان به‌ربڵاوتر بكه‌ن.
شاعیر هه‌ر له‌سه‌ره‌تای كتێبه‌كه‌دا ئه‌ڵێت: من له‌ شیعردا ده‌بم به‌ وه‌ی كه‌ هه‌م. له‌ وشه‌دا ده‌بمه‌ حه‌قیقه‌تی خۆم. شاعیر هه‌ر له‌ سه‌ره‌تادا حوكمی خۆی داوه‌و پێویست به‌لاڕێ چوون ناكا. لێره‌دا حه‌قیقه‌تی تاكێكی دیاریكراو به‌ناو ئارام نییه‌، به‌ڵكو ململانێی مرۆڤه‌ له‌ گه‌ردوون بۆ چه‌سپاندنی حه‌قیقه‌تی بوونی. بوونێكه‌ به‌رده‌وام نه‌بوونی حه‌قیقی بووه‌ تاكوو بوونی. ئارام شاعیرێكی كۆمه‌ڵایه‌تی، به‌رپرسیار و هزرمه‌نده‌ كه‌ به‌زمانی شیعره‌وه‌ له‌گه‌ڵ گه‌ردوندا دێته‌ دواندن. په‌یوندی گرتنی وه‌رگر له‌گه‌ڵ به‌رهه‌می (من غوربه‌تم) دژوار نییه‌، چونكه‌ زمانی ئارام، زمانێكی نامۆ و قورس و بێناوه‌ڕۆك و ناحه‌ز نییه‌ كه‌ زه‌وقی خوێنه‌ر تێكبدا و چیتر سه‌رنجی نه‌داتێ، زمانی شیعری به‌ پێی شێوازی داڕشتن له‌ وشه‌ و كار و سیفه‌ت و سه‌رجه‌م ئێلمانه‌كانی زمانه‌وانیدا گۆڕان و نوێگه‌رایی تێیدایه‌ و ئه‌م جوانكاریانه‌ له‌ به‌شی مانای نوێ و خۆڵقانی وێنای نوێ به‌ روونی به‌رچاوده‌كه‌وێ. بۆیه‌ وه‌كو شاعیرێكی نوێگه‌را له‌ ململانێی زمان و مانا و ته‌كنیكی شیعری سه‌ركه‌وتوو بووه‌. به‌رده‌وام به‌رده‌نگ خۆی ئاماده‌ی نوێیه‌تیه‌ك ئه‌كات، زه‌مان له‌ حه‌ساری ڕووداو تێپه‌ڕیوه‌، زمان و زه‌مان له‌ ململانێی بوونێكی هه‌تایی، گه‌ردوون دێننه‌ سه‌ما، وشه‌ له‌ باڵای مانا به‌ره‌و ئه‌فراندنی تابلۆی گه‌ردوون سه‌ركه‌ش ده‌بێ.
شیعری ئارام شیعرێكی ئازاده‌، ڕه‌هایه‌ له‌ هه‌رچی به‌ند و زنجیره‌. وشه‌ لێره‌دا له‌ قه‌باره‌ی ده‌نگ، له‌ ڕوومه‌تی زایه‌ڵه‌یه‌كی ئه‌به‌دییه‌ و چه‌مك به‌رده‌وام مانای نوێ ئه‌خوڵقێنێ. لێره‌دا شاعیر نییه‌ كه‌ شیعر ئه‌ڵێت، به‌ڵكو هه‌موو پێكهاته‌كانی كۆمه‌ڵگا و بگره‌ خان به‌ خانی جه‌سته‌ی مرۆڤه‌ هاتوونه‌ته‌ ده‌نگ، بۆیه‌ شیعره‌كانی شاعیر تابلۆیه‌ك نین كه‌ چه‌ندین ڕه‌نگ و بكه‌ریان تێدا حه‌شار درابێ شیعری ئارام خودی گه‌ردوونه‌ كه‌ تابلۆ ته‌نها لێره‌دا نه‌خشێنه‌ری سیماكانه‌.
شاعیری ئه‌م ده‌قانه‌ ئه‌بێ له‌ دوو زه‌مه‌ن و مێژووی جیاواز و ئه‌زموونی دوو جیهانی به‌رزونزمدا لێكبدرێته‌وه‌ واتا پێش غوربه‌ت و پاش غوربه‌ت، هه‌رچه‌نده‌ زۆر له‌گه‌ڵ وشه‌ی غوربه‌تدا نیم و به‌ بڕوای من، ته‌نانه‌ت له‌ دونیای پۆستمۆدێڕنیشدا، بوونی نیشتمان شوناسی تۆیه‌، بۆ هه‌ست به‌ بوون كردن له‌ گێژاوی دۆخی پڕ رووداوی ئێستادا، به‌م بۆنه‌وه‌ ئه‌ڵێم مرۆڤێ كه‌ نیشتمانی نه‌بێ، ته‌نانه‌ت له‌سه‌ر خاكی زێدی خۆیشیدا هه‌ست به‌ غوربه‌ت ئه‌كات. نیشتمان لێره‌دا مانای په‌ساپۆرتێكی هه‌یه‌ كه‌ ئیزنی بینینی جیهانت پێ ئه‌به‌خشێ و ناونیشانت بۆ جه‌ماوه‌ری جیهانی، چیتر نامۆ نابێ و ئه‌تكاته‌ خاوه‌ن كه‌سایه‌تییه‌كی پێناسه‌دار و كاتێ ئه‌ڵێی (كوردی)ناچار نابیت خاكی نیشتمانێكی دیكه‌ به‌سه‌ردا بكه‌ی تاكو بتناسنه‌وه‌. باوه‌ڕم وایه‌ به‌رهه‌می هونه‌ری كۆمه‌ڵگایه‌كی له‌ جۆری ئێمه‌، خۆنه‌ویست رۆح و ره‌وان و زه‌ینی هونه‌رمه‌ند ئه‌كات به‌ زایه‌ڵه‌ی ده‌ربڕینی پێكهاته‌ بێده‌نگییه‌كانی كۆمه‌ڵگایه‌كی شڵه‌ژاو، ئارام لێره‌وه‌ ده‌ستی پێكرد:
من مه‌ریوانم ده‌یه‌شا كاتێ ژنێكی چاوكه‌وه‌ پێی وتم:
Whoher kommen sie?
من له‌ وڵاتی ته‌نیاییه‌وه‌ هاتووم خاتوونی باڵابه‌رز
من له‌ وڵاتی شێركۆ و حاجی قادر و نالییه‌وه‌ هاتووم

ئارام فه‌تحی وه‌كو شاعیرێكی نوێگه‌را هه‌میشه‌ شیعره‌كانی جێی سه‌رنجم بوون و زمانی شیعریی و مانا و چه‌مكه‌كانی، زمانی گێڕانه‌وه‌ی جیاواز كردووه‌ له‌ دیكه‌ی شاعیران. به‌رده‌وام مانای نوێ له‌ فۆرمی پرسیاری فه‌لسه‌فی له‌ شیعره‌كانیدا له‌حاڵی ڕوواندایه‌. ئارام پرسیارێكی ڕه‌هایه‌ كه‌ هیچ وڵامێك ناتوانێت ڕێی پێبگرێ، بۆیه‌ ئه‌زه‌لیه‌ت و ئه‌به‌دیه‌ت له‌ شیعری ئارامدا ئارام نییه‌.
گه‌رچی شاعیر به‌ ته‌مه‌ن لاوه‌، به‌ڵام تێگه‌یشتنی له‌ ژیان و مرۆڤ، زۆر قووڵ و فه‌لسه‌فی و ئینسانیه‌ سات به‌سات مرۆڤ به‌ئاگا دێنێته‌وه‌ كه‌ داڕوخانی كه‌رامه‌تی ئینسان، غوربه‌ت ئه‌كاته‌ هاوده‌می ژیانی، بۆیه‌ «من غوربه‌تم» ته‌نیا مه‌به‌ست دووركه‌وتنه‌وه‌ی فیزیكی شاعیر له‌ جوغرافیای نیشتمان و دڵته‌نگی بۆ شاخ و چیاكانی كوردستان نییه‌، به‌ڵكو نامۆیی و له‌گۆڕنانی كه‌رامه‌تی ئینسانه‌ به‌هۆی داڕوخانی بنه‌ما ئه‌خلاقییه‌كان. لێره‌وه‌ غوربه‌ت بوو به‌ پێگه‌یه‌ك بۆ نه‌ڕوخان، بۆ ڕاگرتن و ڕۆح به‌خشین به‌و هه‌موو واتا و چه‌مكانه‌ی كه‌ سه‌رده‌مانێك پێیه‌وه‌ ژیاین وه‌كو: مرۆڤایه‌تی، ئه‌خلاق، عه‌شق، خه‌بات، مه‌زنایه‌تی، ئازادی و…
هه‌رچه‌نده‌، شاعیر له‌ دنیای واقیعدا و له‌ جه‌رگه‌ی كۆمه‌ڵگایه‌كی پۆستمۆدێڕندا، له‌ نزیكه‌وه‌ كارتێكردنه‌كانی ئه‌خلاقی پڕۆتستانی له‌ ژیانی مرۆڤی رۆژئاوایی بینی، ئه‌وه‌ی شاعیر تووشی شڵه‌ژان ده‌كات، نیشتمانی خۆیه‌تی كه‌ بێ ئه‌زموونكردنی ژیانێكی مۆدێڕن و بێ هیچ ده‌سكه‌وتێ، ته‌نانه‌ت عه‌شقیش له‌گۆڕ ده‌نێن. غوربه‌تی شاعیر، دووركه‌وتنه‌وه‌ی فیزیكی له‌ نیشتمان نییه‌، بێبه‌ش بوون له‌ بینینی دووباره‌ی روخساری یار و زرێبار و كۆڵان و شه‌قامه‌كانی شار نییه‌، غوربه‌تی شاعیر، غوربه‌تی بوون و نه‌بوونه‌،راستترین ئاوێنه‌ و تابلۆی سه‌رگه‌ردانی و كڵۆڵی و هیچ بوونی مرۆڤی كورده‌ له‌ گه‌ردووندا. غوربه‌تی شاعیری ئه‌م شیعرانه‌ كاتێ له‌دایك ئه‌بێ كه‌ ونبوون و نه‌بوونی خۆی له‌ گه‌ردووندا هه‌ست پێ ئه‌كات:
هه‌نووكه‌م هاتووه‌ گاڵته‌ی پێ بكه‌ن
من هه‌نووكه‌م شۆڕشی لێ ونه‌
نشتمانی لێ ونه‌
خیابانی لێ ونه‌
تۆی لێ ونه‌
من هه‌نووكه‌م نازانێ كێم
له‌ چه‌ند دێڕی نزیك به‌ كۆتایی ئه‌م شیعره‌دا ده‌ڵێ:
دۆخی من ئه‌مه‌تام:
من لاشه‌ی داهاتووم
قه‌یرانی شه‌ڕ
نه‌بوونی ئازادیم
به‌ بینینی جیهانێكی نوێ و ڕۆڵی چه‌مكه‌كان له‌ پێناسه‌ی مرۆڤدا و ڕوون بوونی پێگه‌ی ئینسان له‌ هه‌ستیدا ئارام چیتر ئارامیی نامێنێ، چونكه‌ ئه‌مجاره‌ هه‌مووی ئه‌و چه‌مكانه‌ی كه‌ سه‌رده‌مانێك پێی وابوو ڕاستن، ناڕاست بوونی ده‌رئه‌كه‌وێ. ئارام ناتوانێ وه‌كو هه‌ڤاڵانی له‌ جیهانێكی وه‌همی و خه‌یاڵاوی و درۆیینه‌ی پێشوودا بژی. ئه‌و ئه‌مجاره‌ خودی ڕاسته‌قینه‌ی بوونه‌كان ئه‌بینێ، خودی عه‌شق، خودی مرۆڤ. خودی به‌رده‌وامیی ڕه‌وتی ڕووناكی ژیان، بێ وه‌هم و خه‌یاڵ. ڕۆیشتنی ئه‌و، ڕۆیشتنێكی فه‌لسه‌فی و شه‌یداییه‌كی پڕپرسیار بوو و گه‌ڕانه‌وه‌شی، خۆسه‌لماندنێكی ئه‌به‌دی و به‌رپرسیارانه‌ بوو. له‌ واقعدا ئه‌زموونكردنی ژیانێكی نوێ نه‌بوو، به‌ڵكو ده‌ركه‌وتنی چه‌وتی و ناڕێكیی كرداری مڕۆڤی كۆمه‌ڵگایه‌ك بوو كه‌ ته‌مه‌نت له‌وێدا له‌ گۆڕنرابوو.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

له‌ ماڵی باوكمدا شوێنێك بۆ من نییه‌

سیامه‌ند هادی له‌ پرۆسه‌ی خوێندنه‌وه‌دا زۆر جار له‌ ڕێگه‌ی هه‌واڵ ...